«آزادی له «لا إله إلا الله» څخه مهمه ده، ځکه که آزادي نه وي، نو موږ د هغه څه په منلو کې آزاد نه یو چې غواړو.» دا خبره یو سوریایي فعال ما ته د عربي پسرلي په اړه څو کاله مخکې وکړه. داسې بریښیده چې هغه دوه ټکي یو له بل سره دې توګه مخ په مخ کوي، مګر هغه یوازې دې ته اشاره کوله چې آزادي د نورو ټولو ارزښتونو په پرتله یو لوی ارزښت دی.

“Freedom is more important than la ilaha illaAllah because without freedom we are not free to believe whatever we choose.” This is what one Syrian activist told me several years ago regarding the Arab Spring. It seemed like he was setting up a false dichotomy, but he was just trying to emphasize the place of freedom as a value, as compared to everything else.

لیکن آزادی ایک غلط سمجھا گیا تصور ہے۔ لبرل فلسفے کے مطابق، جو اٹھارویں اور انیسویں صدی کے یورپی تجربیت پسندوں سے شروع ہوتا ہے، حقیقی طور پر آزاد شخص وہ ہے جو تختیِ سادہ یعنی tabula rasa کے ساتھ آغاز کرتا ہے۔ اس شخص کا کوئی پہلے سے موجود عقیدہ یا وابستگی نہیں ہوتی۔ اس کا ذہن دنیا، خدا، اور فطری حالت کے بارے میں غلط طور پر ٹھونسے گئے خیالات سے آلودہ نہیں ہوتا۔ یہ شخص، اپنے آزاد ذہن کے ساتھ، پھر اپنے خالص عقائد کو صفر سے تشکیل دینے کے قابل ہوتا ہے۔ مثالی طور پر، وہ عقائد سائنسی تحقیق کی بنیاد پر تشکیل پائیں گے — کم از کم تجربیت پسندوں کو اپنے ذہن اور علمِ معرفت کے فلسفے میں یہی امید تھی۔ لیکن اگر کوئی شخص عقائد کو سائنسی طور پر تشکیل نہ بھی دے، تب بھی وہ کم از کم انہیں خالص اور اس لیے آزادانہ طور پر تشکیل دیتا ہے۔ اس طرح، کسی شخص کے لیے مذہبی ہونا جائز ہے، بشرطیکہ اس نے تختیِ سادہ سے آغاز کیا ہو، جو تمام مقاصد کے لیے غیر مذہبیت کا نقطۂ آغاز ہے۔

But freedom is a misunderstood concept. The truly free person, according to liberal philosophy beginning with the European empiricists of the eighteenth and nineteenth centuries, is the person who starts off with a blank slate, i.e., the tabula rasa. This person has no prior beliefs or commitments. His mind is not contaminated with falsely imposed ideas about the world, about God, about the state of nature. This person, with his free mind, is then able to form his own authentic beliefs from scratch. Ideally, those beliefs will be formed on the basis of sound scientific investigation — that’s what the empiricists hoped for at least in their philosophy of mind and epistemology. But, even if a person does not develop beliefs scientifically, at least he does so authentically and, hence, freely. In this way, it is OK for a person to be religious so long as that person started from a blank slate, which for all intents and purposes is a starting point of non-religion.

یوں بیان کرنے سے یہ بات دلچسپ معلوم ہوتی ہے۔ اگر میں کسی خاص مذہب والے خاندان میں پیدا ہوا ہوں اور اس خاندان نے پہلے ہی دن سے مجھے وہ مذہب سکھایا ہے، اور میں اسی ایمان کے ساتھ پروان چڑھا ہوں، تو کیا اس کا مطلب یہ ہے کہ میں نے وہ ایمان اپنی مرضی سے نہیں چُنا؟ میں یہ دلیل دے سکتا ہوں کہ بالغ ہونے کے بعد میں ایک شعوری فیصلہ کر رہا ہوں اور اپنی آزاد مرضی سے اپنے اس خاص ایمان کے ساتھ وابستگی اختیار کر رہا ہوں۔ لیکن پھر میں کیسے جان سکتا ہوں کہ یہ فیصلہ واقعی "میں" کر رہا ہوں، نہ کہ وہ "میں" جو ایک خاص گھرانے میں پلا بڑھا اور "مذہبی تلقین" کا نتیجہ ہے؟ شاید میرا ذہن دھو دیا گیا ہو، اور اگر ایسا ہے تو میرا "انتخاب" حقیقت میں انتخاب ہے ہی نہیں۔

It is interesting when you put it like that. If I was born into a family with a certain religion and that family taught me that religion from Day 1, and I grow up professing that faith, does that mean I did not freely choose that faith for myself? I might argue that, as an adult, I am making a conscious choice and exercising my free will to commit to my particular faith. But, then, how can I know that it is really “me” making that choice and not the “me” that grew up in a certain household and is a product of a certain kind of “religious indoctrination”? Maybe I’ve been brainwashed, in which case my “choice” is not really a choice at all.

لیکن اگر بات یہی ہے کہ مذہبی گھرانوں میں پلنے والے بچوں کے ساتھ ایسا ہوتا ہے، تو غیر مذہبی گھرانوں میں بھی وہی قسم کی تلقین ہوتی ہے۔ یہ بس غیر مذہبی قسم کی برین واشنگ ہے۔ اگر کسی بچے کی پرورش اس طرح ہو کہ وہ کسی اعلیٰ ہستی پر یقین نہ رکھے اور ایمان یا عبادت کی زیادہ اہمیت نہ سمجھے، پھر وہ بڑا ہو کر خدا کا منکر بن جائے اور مذہب کا مذاق اڑانے لگے، تو کیا یہ واقعی اس کا آزادانہ انتخاب تھا؟ یا وہ بھی اپنے ماحول کی پیداوار ہے؟

But if that’s the case for children growing up in religious households, then the same kind of indoctrination happens in non-religious households too. It is just brainwashing of the non-religious variety. If a child is raised to not believe in a Higher Power and to not think much of faithful devotion, then if he grows up and decides to be an atheist and mock religion, etc., then was that truly a free choice? Or is he also the product of his environment?

دا خبره ده چې تابولا راسا نشته، او نه هغه بې‌لوړه تختۍ شته چې لیبرال فکر کوونکو تصور کړی و او په ازاده توګه له هغه څخه خپل عقیدې وده کولی شو. هیڅ بې‌لوړه تختۍ نشته. موږ ټول په یوه ځانګړي حالت کې زیږیږو او په داسې عقیدو او ارزښتونو روزل کیږو چې کوچنیتوب کې او بیا د ژوند په ټولو پړاوونو کې پر موږ تحمیل کیږي. یوازینۍ پوښتنه دا ده: آیا دا عقیدې او ارزښتونه حق او عادلانه دي؟ که هو، نو چا پروا کوي چې څوک له ازادۍ، یعنې له هغه بې‌لوړه تختۍ څخه چې په حقیقت کې نشته، دې ته رسیږي؟ او که دا عقیدې او ارزښتونه غلط او ناعادلانه وي، نو یوازې لاره یې د حق او عدالت سره مقابله ده، نه د ازادۍ د یوه بې‌بنسټه مفهوم سره، کوم چې د روښانتیا دورې د تصور یوه محصول دی. په هرصورت، لا إله إلا الله، د حق او عدالت لوړه ښودنه، بریالۍ راوځي.

Point being that the tabula rasa does not exist and neither does the neutral blank slate liberal thinkers imagined we could freely develop our beliefs from. There is no blank slate. We all are born into a certain condition and raised to believe certain ideas and values that are imposed on us as children and then throughout our adult lives. The only question is, are those ideas and values true and just? If yes, who cares if one arrives at them from a position of freedom, i.e., a blank slate that, in reality, does not exist? And if those ideas and values are false and unjust, then the only way to counter that is with truth and justice, not with an abstract notion of freedom, which again, is a figment of the Enlightenment’s imagination. Either way, la ilaha illaAllah, as the ultimate expression of truth and justice, comes out on top.

یو بل الفاظو کې، په سیکولر هېوادونو کې د مذهب ازادي داسې فرض کوي چې پیل ټکی بې‌مذهبي ده. خو بې‌مذهبي ولې پیل ټکی، بې‌طرفه ځمکه ده؟ بې‌مذهبي ارزښتونه ولې ډیفالټ دي؟ ځینې کسان وایي: د مذهبونو ډیر ډول اعتقادات شته، نو سیکولر دولت د یوه ته ترجیح یا تایید نه ورکوي، بلکې هیڅ یو نه غوره کوي. خو دا د واقعیت یوه سخته غلط تصویر کول دي. بې‌مذهبي هم د اعتقادونو یوه ځانګړې ټولګه ده. که سیکولر دولت بې‌مذهبي غوره کوي، نو هغه همدا اوس هم د نورو په پرتله یوې ځانګړې عقیدوي ټولګې ته ترجیح ورکړې او تایید یې کړی دی. دا اساسا د هغه تیوکراسۍ څخه توپیر نلري چې هم یوه ځانګړې ټولګه نورو ته غوره کوي. توپیر دا دی چې تیوکراټیک دولت خپل ځان بې‌طرفه ګڼلو ته پټ نه کوي. او البته، لومړنی توپیر دا دی چې د اسلام پر بنسټ تیوکراټیک دولت حق او عدالت ساتي، او حق او عدالت یوازې په اسلام کې موندل کیدای شي.

Put another way, freedom of religion in secular nations assumes a starting point of non-religion. But why is non-religion the starting point, the neutral ground? Why are non-religious values the default? One might say, well, there are a variety of religious beliefs so rather than prefer or endorse one, the secular state chooses none. But this is a gross mischaracterization of the reality. Non-religion is also a particular set of beliefs. If the secular state chooses non-religion, it has still preferred and endorsed a particular belief system over others. This is essentially no different from a theocratic state that also chooses one particular set of beliefs over all others. The difference is, the theocratic state does not delude itself into thinking it is neutral. And of course, the primary difference is that the theocratic state based on Islam is upholding truth and justice, which can only be found in Islam.