نو دې ته اړتیا نشته چې زه ستا غږ واورم، ځکه زه ستا په اړه له تا څخه ښه خبرې کولی شم. نو دې ته اړتیا نشته چې زه ستا غږ واورم. یوازې ماته د خپل دردونو په اړه ووایه. زه غواړم ستا کیسه پوه شم. او بیا به زه هغه تا ته په یوه نوي ډول بیرته وایم. داسې ډول به یې بیرته درته ووایم چې دا زما شوې، زما خپله. ستا بیا لیکل زه خپل ځان نوی لیکم. زه لاهم لیکوونکی یم، واک لرونکی یم. زه لاهم استعمار کوونکی یم، ویونکی موضوع یم او اوس ستا خبرې زما د خبرو په مرکز کې دي. (Hooks 1990: 243)

No need to hear your voice when I can talk about you better than you can speak about yourself. No need to hear your voice. Only tell me about your pain. I want to know your story. And then I will tell it back to you in a new way. Tell it back to you in such a way that it has become mine, my own. Re-writing you I write myself anew. I am still author, authority. I am still colonizer the speaking subject and you are now at the center of my talk. (Hooks 1990: 243)

تاریخ او اجتماعی حافظه اکثراً هغه ډول ټوکرۍ ده چې د ټولنیزو اشرافو لخوا بڼل شوې کیسې ورسره تړل شوي، پرته له دې چې د عادي خلکو غږونو ته پام وشي او د مظلومو، استعمار شوو، اصلي اوسیدونکو او حاشیې ته ویشل شوو خلکو پخپله ځان ښودلو ته ځای ورکړل شي.

History and collective memory are often a tapestry of stories woven by social elites, with disregard for the voices of ordinary people and selfrepresentation of the oppressed, colonised, indigenous and marginalised.

د فلسطین تاریخونه ډېر برخه د واکمنو طبقو او هغو کسانو لخوا لیکل شوي دي چې د فاتحینو او استعمارګرانو په خدمت کې وو. خو نن د فلسطین په اړه درې ډوله لیکنې شتون لري چې د درې ځانګړو دودونو تر اغیزې لاندې دي.

Much of the histories of Palestine are written by powerful elites and those who are in the service of conquerors and colonisers. However, today there are three types of writings on Palestine influenced by three distinct traditions:

(1) د کتابي جغرافیې او اسرائیلي استعماري مهاجرینو لیکنې؛ (2)

(1) scriptural geography and Israeli settler-colonialist writings; (2)

د "نوو تاریخونو" د خبرو اترو له مخې، په کومو کې چې د اسرائیل تاریخ مرکزي ځای لري او د فلسطین زرګونه کلن تاریخ یوازې د عصري اسرائیل یوه ضمیمه ګڼل کیږي؛ او (۳)

the discourses of the ‘New Histories’ of Israel in which the millennia-long history of Palestine is treated as a mere appendix to modern Israel; and (3)

د فلسطین او فلسطینیانو د ژبې د ورکولو او د فلسطین د پخپله د خبرو کولو په لور د پراخه بهیر په توګه، دا کتاب د بومي او استعمار زدایي علمي اثارو په ډله کې راځي، چې د فلسطین د خلکو له تاریخ، د «ښکته له لیدلوري تاریخ»، د تابع مطالعاتو، د بومیانو پخپله خپل ځان ښودنې او د اډوارډ سعید او فرانز فانون د استعمارګر او استعمار شوي په اړه کلاسیک لیکنو څخه الهام اخیستی دی. دا کار د لیکنو دریم ډول ته تعلق لري. دا په فلسطین او فلسطینیانو ته د غږ ورکولو او فلسطین ته د پخپله د خبرو کولو اجازه ورکولو ته لومړیتوب ورکوي. په دې کتاب کې نور دوه بهیرونه ننګول شوي دي:

indigenous and decolonisation scholarship informed by a people’s history of Palestine, ‘history from below’, subaltern studies, indigenous selfrepresentation and the classical writings of Edward Said and Frantz Fanon on the coloniser and colonised. This work comes under the third category of writings. It prioritises giving Palestine and the Palestinians a voice and allowing Palestine to speak for itself. The other two discourses are challenged in this book:

• د مستشرقانو، کتاب مقدس پوهانو او استعمارګرو لیکنې: د تاریخ/ټولنیز حافظې دې ادب ډیره برخه د لویدیځو یا صیهونیستي اسرایلي کتاب‌مقدسي جغرافیې لخوا تولید او خپره شوې ده، د واکمنو ټولنیزو طبقو په استازیتوب، او د بومي فلسطیني عمل او غږونو ته لږ پاملرنه شوې ده. سربیره پردې، د هېواد تاریخ پټولو لپاره، د فلسطین تاریخي چلندونه اکثراً د امپراتورۍ تاریخونو، د استعماري فتوحاتو او سلطنتي ترتیبونو (رومي، عثماني، برتانوي او نور) له مخې جوړېږي، او "له بهر" څخه. د تاریخ پوهانو ترمنځ، چې اکثراً د واکمنو طبقو په مالي مرستو تکیه لري، ډېر لږ تمایل شتون لري چې د فلسطین غږ "له دننه" ثبت کړي، له کتاب‌مقدسي افسانو یا امپریالي واکمنۍ څخه خپلواک، یا داسې چې دا غږ خپل عمل او خپله برخلیک لري.

• Orientalist, biblicist and colonialist writings: this literature of history/ collective memory has been largely produced and circulated by Western or Israeli Zionist biblical geography on behalf of powerful social elites, with little regard for the autochthonous Palestinian agency and voices. Furthermore, obscuring the history of the country, historical approaches to Palestine are often constructed through the chronologies of empires and through imperial conquest or dynastic chronologies (Roman, Ottoman, British and so forth) and ‘from without’. There is very little appetite among historians, often dependent on funding by powerful elites, to record the voice of Palestine ‘from within’, independent of biblical myth-narratives or imperial possession, or as having its own agency and shaping its own destiny.

د "اسرائیل" نوي تاریخونه: صهیونی لیبرال استعمارګر اکثره د "استعمارګرۍ د ټاکلو" او "ډیموکراسۍ" دواړه سره یوځای کول غوښتي دي، دا دوه داسې پروژې دي چې یو له بل سره ټکر لري، او دا تمایل په وروستیو لسیزو کې د اسرائیل د "نوو تاریخونو" د رامنځته کیدو سبب شوی دی. دا نوي تاریخونه د هغه "د سولې پروسې" صنعت له خوا هم ملاتړ شوي دي چې ډېر پیسې ورکول شوې دي، صنعت چې نوي اکاډیمیک ایلیټونه یې زېږولي دي، چې ډېری یې د همدې واکمنو طبقو څخه راغلي دي، او داسې خبرو ته یې بېرته بڼه ورکړې ده چې په "اسرائیل-فلسطین" لاندې یې فلسطین ځانته ځای ورکړی او د هغه د زرګونو کلونو تاریخ یې پټ کړی دی. د "اسرائیل-فلسطین" دې نوي سولې صنعت یو له ډېرو څرګندو اړخونو هغه دی چې په ډېر ډش شوي "اسرائیل-فلسطین" کې لیدل کېږي، چیرې چې اسرائیل د لومړنی (اصلي) سیاسي واحد په توګه او فلسطین د ثانوي، حاشیې ته ورانده شوي او تابع ضمیمې په توګه بڼه شوی دی. دا نوي "اسرائیلي تاریخونه" د دې لپاره جوړ شوي دي چې د فلسطین د روان استعمارګرۍ اغیزې مدیریت کړي، نه دا چې ورسره مقابله وکړي. دا ناوړه وخت ګډون (anachronism) هغه وخت هم کارول کېږي کله چې ټول کتاب د عثماني فلسطین (۱۵۱۶–۱۹۱۷) یا د اسرائیل د دولت له جوړېدو مخکې د مینډیټ فلسطین پر تاریخ تمرکز کوي. خود اسرائیل په ۱۹۴۸ کال کې د فلسطین د اصلي خلکو د نسلي پاکۍ له لارې جوړ شو او د یوه هېواد په ویجاړو باندې ولاړ شو. هغه کتابونه چې د عثماني یا مینډیټ فلسطین په تاریخ لیکل شوي دي، اکثره اوس د "اسرائیل" په اړه "نوي تاریخونه" یا "نوي لیدلوري" په توګه بسته بندي کېږي، پرته لدې چې دا لیبرال استعمارګر د دې نوو تاریخونو په اړه څرګنده کړي چې ولې یو نوی دولت (اسرائیل)، چې په ۱۹۴۸ کې جوړ شوی، باید د هغه هېواد د نوم (فلسطین) مخکې راشي چې زرګونه کلونه مخکې شتون درلود. صهیونی نوي تاریخونه ډېری وخت ادعا کوي چې "د ټولو لپاره خبرې کوي" او "ټولو ته استازیتوب کوي"، پداسې حال کې چې دا بې پامه پاتې کېږي چې د ځواک نامتوازنه والی او د "استعمار شوي" (فلسطین) تجربې د "استعمارګر" (اسرائیل) له تجربو بنسټیز توپیر لري. په ۱۹۹۸ کال کې د الاهرام آنلاین کې خپور شوې یوه مشهوره مقاله، چې نوم یې "نوې تاریخ، زاړه نظرونه" و، مرحوم ایډورډ سعید د اسرائیل د صهیونیستي "نوو تاریخونو" پر وړاندې ونیوه. دغه نوي تاریخونه د "اسرائیل" او "فلسطین" ترمنځ مصنوعي توازن جوړول غواړي او په ظاهر کې د استعمارګر (اسرائیل) او استعمار شوي (فلسطین) ترمنځ "د روایت فاصله" له منځه وړي. په حقیقت کې، د اسرائیل نوي تاریخونه غواړي چې فلسطین وښيي او د فلسطینیانو پر ځای خبرې وکړي، نه دا چې د فلسطین اصلي خلک پخپله خپلې خبرې وکړي.

• The New Histories of ‘Israel’: the Zionist liberal coloniser has often sought to combine ‘settler-colonisation’ with ‘democracy’ – two contradictory projects – and this tendency has in recent decades contributed to the emergence of the ‘New Histories’ of Israel. These new histories have also been backed by the generously funded ‘peace process’ industry – an industry which has spawned ‘new’ academic elites, drawn for the most part from the same powerful social classes, and repackaged discourses which have sought to subsume Palestine and obscure its millennia-long history of the country under the rubric of ‘Israel-Palestine’. One of the most revealing aspects of this new peace industry of ‘Israel-Palestine’ is found in the much-hyphenated ‘Israel-Palestine’, with Israel constructed as a core (primary) political entity and Palestine as a (secondary, marginalised, subordinate) appendage to Israel. These New Histories of Israel are designed to micro-manage, rather than challenge, the impact of ongoing settler-colonialism in Palestine. This anachronism is deployed even when the entire work focuses on Ottoman Palestine (1516‒1917) or Mandatory Palestine before the State of Israel came into existence. Israel itself was created in 1948 by ethnic cleansing the indigenous people of Palestine and founded on the ruins of a country. Works published on the history of Ottoman or Mandatory Palestine are often now packaged as ‘New Histories’ or ‘New Perspectives’ on Israel, without the liberal colonisers of these New Histories of Israel bothering to explain why a new state (Israel), which was created in 1948, should come before the name of a country (Palestine) which has existed for millennia. The Zionist New Histories of Israel often claim to ‘speak for’ and ‘represent’ everyone, while ignoring that the asymmetry of power and experiences of ‘colonised’ (Palestine) are fundamentally different from the experiences of the ‘coloniser’ (Israel). In a famous 1998 article in Al-Ahram online, entitled: ‘New History, Old Ideas’,5 the late Edward Said challenged the Zionist ‘New Histories’ of Israel, which seek to create artificial symmetry between ‘Israel’ and ‘Palestine’ and, on the face of it, bridge the ‘narrative gap’ between the coloniser (Israel) and colonised (Palestine). In effect, however, the New Histories of Israel seek to represent Palestine and speak for the Palestinians, rather than allowing the indigenous people of Palestine to speak for themselves.

په خپل ارزښتناک اثر The Invention of Ancient Israel: The Silencing of Palestinian History کې کیت وائټلم (۱۹۹۶) ښيي چې د «لرغونی اسرائیل» اصطلاح څنگه د تاریخ څخه لرې مذهبي عقیدې په توګه جوړه شوه. هغه د عصري توراتي علم ستونزې د فلسطین مسئلې سره وتړي او هغه سیاسي پایلې څیړي چې د دې سیمې د ښودلو لپاره په توراتي علم کې کارول شوې اصطلاحاتو پورې تړلې دي. وائټلم ښیي چې د ځمکې نوم اخیستل د کنټرول او ملکیت مفهوم رابرسیره کوي؛ او دا چې مذهبي اصطلاح «د اسرائیل ځمکه» — یو وروستی مذهبي‌ ادبي افسانه چې د ځمکې د واقعي تاریخ کومې ځانګړې دورې سره اړیکه نه لري — په لویدیځ او اسرائیلي علمي څیړنو کې سیاسي سیکولر مانا ورکړل شوې ده. هغه دا هم استدلال کوي چې په لویدیځ او اسرائیلي توراتي علمي څیړنو کې د فلسطین اصطلاح خپل ذاتي معنی او خپل تاریخ نه لري، بلکې د اسرائیل د تاریخ لپاره یوه شاته زمینه برابروي. د دې تاریخ نه لرلو سره سم د ځمکې اصلي فلسطیني اوسیدونکي هم نه شته. د فلسطین او د هغې د اوسیدونکو تاریخ په عموم کې د «لرغوني اسرائیل» د اندیښنې او لټون له امله پټ او خاموش شوی دی (Whitelam 1996: 40‒45).

In his seminal work The Invention of Ancient Israel: The Silencing of Palestinian History, Keith Whitelam (1996) shows how the term ‘ancient Israel’ was invented as ahistorical religious dogma. He links the problems of the modern biblical discipline to the Palestine question and examines the political implications of the terminology of biblical scholarship chosen to represent this area. Whitelam shows how the naming of the land implied control and possession; how the religious term ‘the land of Israel’ – a late religio-literary fiction that does not relate to any particular period in the actual history of the land – has been invested with secular political meaning in both Western and Israeli scholarship. He also argues that in Western and Israeli biblical scholarship the term Palestine has no intrinsic meaning of its own, no history of its own; but provides a background for the history of Israel. Commensurate with this lack of history is also the absence of the indigenous Palestinian inhabitants of the land. The history of Palestine and its inhabitants in general is subsumed and silenced by the concern with, and the search for, ‘ancient Israel’ (Whitelam 1996: 40‒45).

په ادوارد سعید کارونو، یعنی «شرق‌پالنه» (۱۹۷۸) او «د فلسطین مسئله» (۱۹۸۰)، الهام اخیستونکی، وایټلم په زور سره استدلال کوي چې د فلسطین پر بنسټ ځانګړې بائبلي شرق‌پالنه د لویدیځ د واکمن شرق‌پالنیز خبرو اترو او انځورګرۍ یوه برخه او پراخوالی و، چې داسې لیکل شوې وه چې هیڅ «شرقي» موضوع یې په نظر کې نه وه.

Inspired by the works of Edward Said, Orientalism (1978) and The Question of Palestine (1980), Whitelam argues powerfully that specific Palestine-focused biblical Orientalism have been part of and an extension of the hegemonic Orientalist discourse and representation in the West, which has been written without any ‘Oriental’ subject in view.

د سعید او وایټلم دواړو له نظره، په دې مستشرقانه‒توراتي خبرو اترو کې د فلسطین او فلسطینیانو محلي کلتورونه داسې ښودل شوي چې د یووالي لرونکي عمل یا ټولنیز حافظې توان نه لري. وایټلم د سعید استدلالونه نور هم پراخوي او ښيي چې د فلسطین تاریخ د توراتي مطالعاتو د خپل ځانګړي اجنډا لرونکي گفتمان له لوري له پامه غورځول شوی او چوپ ګړی شوی دی.

For both Said and Whitelam, in this Orientalist‒biblical discourse the local cultures of Palestine and Palestinians were presented as incapable of unified action or collective memory. Whitelam develops Said’s arguments further, showing that the history of ancient Palestine has been ignored and silenced by the discourse of biblical studies, which has its own agenda:

«مغربی علمی حلقوں نے قدیم اسرائیل کو گھڑ لیا اور فلسطینی تاریخ کو خاموش کر دیا» (Whitelam 1996: 1, 3)۔ وائٹلام کا اصرار ہے کہ قدیم فلسطین کی اپنی ایک تاریخ ہے، اور اسے رومانوی بائبلی استشراق اور صحیفاتی جغرافیے کی گرفت سے آزاد کرانے کی ضرورت ہے۔

‘Western scholarship has invented ancient Israel and silenced Palestinian history’ (Whitelam 1996: 1, 3). Ancient Palestine, Whitelam insists, has a history of its own, and needs to be freed from the grasp of romantic biblical Orientalism and scriptural geography:

د فلسطیني تاریخ ستونزه د توراتي مطالعاتو په دننه کې نه ده بیانه شوې، او دا د هغه اختراع په واسطه چې د اروپايي ملي دولت په شکل د قدیمې اسرائیل جوړ شوی، چوپه شوې ده. یوازې هغه وخت به فلسطیني تاریخ د توراتي مطالعاتو او هغه خبرو اترو له تړل او قیدونو خلاص شي چې یې په دې شکل ورکړی، کله چې مونږ د دې اختراع پایلې څرګندې کړو.

The problem of Palestinian history has remained unspoken within biblical studies, silenced by the invention of ancient Israel in the image of the European nation state. Only after we have exposed the implications of this invention will Palestinian history be freed from the constraints of biblical studies and the discourse that has shaped it.

(Whitelam 1996: 36)

(Whitelam 1996: 36)

لکه څنګه چې به وګورو، لاندې، ماډرن رومانتیک بیبلي اورینټالیزم او پروټسټنټ ریسټوریشنیزم دواړه د لویدیځ کې د صهیونیزم د ملاتړ او د اسرائیلي دولت د جوړولو د ملاتړ لپاره د فکري محرکونو څخه وو.

As we shall see below, modern romantic biblical Orientalism and Protestant Restorationism were two of the ideological catalysts for supporting Zionism in the West and for backing the creation of the Israeli state.

په فلسطین باندې متمرکز توراتي شرق‌شناسي هم دا خطرناک افسانه جوړه کړه چې فلسطین «هغه ځمکه ده چې پکې خلک نه دي، د هغو خلکو لپاره چې ځمکه نه لري». د مسيحي صهيونيزم اوږد پرمختګ هم د «فلسطین پرته له فلسطینیانو» د مفهوم بنسټ کېښود ([Kamel 2014:

Specific Palestine-focused biblical Orientalism also led to the concoction of the pernicious myth that Palestine was ‘a land without people for a people without land’ and the long development of Christian Zionism laid the foundation for a concept of Palestine without Palestinians (Kamel 2014:

1‒15، 2015؛ مسالحہ 1997)۔ جدید دور میں، یورپی مصنفین نے علاقائی اور استعماری فتوحات کے لیے terra nullius کے تصور کو اپنایا۔ فلسطین کے terra nullius ہونے کے موضوع کی مختلف صورتیں صہیونی یہودی آباد کار ثقافت میں مقبول ہوئیں (وولف 2006: 391؛ مسالحہ 1992، 1997)۔

1‒15, 2015; Masalha 1997). In the modern period, European writers adopted the terra nullius concept for territorial and colonial conquests. Variants on the theme of Palestine being terra nullius were popularised in Zionist Jewish settler culture (Wolfe 2006: 391; Masalha 1992, 1997).

په فلسطین کې څو مذهبي ډلې او بت پرستي سره یوځای روانې وې، او د زرګونو کلونو لپاره دا هیواد یو داسې سیاسي نظام و چې څو مذهبه او بت پرست و. په دې هیواد کې د ډیرو دینونو او کلتورونو ډیروالی د دې یو له ډیرو ځانګړو او ښکاره ځانګړتیاوو څخه دی. د دې هیواد د دین د دې ډیروالي او د فلسطین او د عربستان رول د دریو توحیدي دودونو د زیږیدو ځای په توګه، د دې کتاب یو لوی موضوع ده، کوم چې دا استدلال کوي چې مذهبي تنوع تل د فلسطین د تنوع د هویت زړه کې وه، ډیر مخکې له دې چې توحید راشي.

In Palestine multifaith and polytheism went hand in hand and for millennia the country was a multifaith/polytheistic polity; the multitude of religions and cultures in Palestine is one of its most striking and characteristic features. This multitude of faiths in the country and the role of Palestine (and Arabia) as the birthplace of the three monotheistic traditions is a major topic of this work, which argues that religious pluralism has always been at the heart of the pluralist identity of Palestine, well before monotheism.

په پنځمه پیړۍ قبل المیلاد کې، هیرودوټس لومړی مورخ و چې یو څو دینه هیواد یې په ژوندي توګه تشریح کړ، هغه هیواد چې طبیعي او جغرافیایي پلوه ځای پر ځای شوی و.

Writing in the 5th century BC, Herodotus was the first historian to describe vividly a multifaith country located naturally (geographically)

په فینیقیا او مصر کې، او د یوې جغرافیي سیمې د ښودلو لپاره هغه دې ته Palaistinê (Παλαιστίνη) ویل چې د لرغوني فلسطیا څخه لویه وه. هغه دا هم راپور ورکړ چې فلسطین ژور کثیرالالهي و. نن ورځ د آثارو پېژندنې موندنې، پشمول د فلسطیا کې د ورسره وروستیو آثارو پېژندنیزو کیندنو، چې د فلسطین د لرغوني تاریخ او میراث د پوهیدو او ښوونې لپاره په لویدیځو پوهنتونونو او ښوونځیو کې مرکزي دي، د هیروډوټس د کثیرالالهي فلسطین روایت تاییدوي او د عهد عتیق لوی کیسو سره تضاد لري. په حقیقت کې توحید په تدریجي ډول (نه په انقلابي ډول) د نمایندګۍ د مرکزي ستراتیژۍ له لارې له کثیرالالهۍ (ډیر بت پرست خدایان) څخه د یوازې یو خدای عبادت ته، او له "د خدایانو خدای" په بڼه د بت پرستۍ څخه تر سخت توحید پورې وده وکړه، چې یو خدای او یوه واکمني ته ټینګار کوي، په لومړیو منځنیو پیړیو کې د اسلام لاندې.

between Phoenicia and Egypt, and to denote a geographical region he called Palaistinê (Παλαιστίνη) which was larger than ancient Philistia. He also reported that Palestine was deeply polytheistic. Today the findings of archaeology, including recent archaeological excavations in Philistia, which are central to the ways in which the ancient history and heritage of Palestine are understood and taught in Western universities and schools, confirm Herodotus’ account of polytheistic Palestine and contradict the grand narratives of the Old Testament. In fact monotheism evolved gradually (not in a revolutionary fashion) through a centring strategy of representation from polytheism (many pagan gods) to monolatrism,6 and from ‘mono-polytheism’ (pagan ‘God of gods’) to strict monotheism, focusing on one God and one authority, under Islam in the early Middle Ages.