مصر کې مستقر شیعه فاطمي دولت په ۹۷۰ کال کې فلسطین باندې یرغل وکړ او په ۹۷۲ کال کې ټول هیواد یې فتح کړ۔ د فاطمیانو واکمني د فلسطین په اوږدو کې د لوی ګډوډیو او بې ثباتۍ څخه ډکه وه۔ د دې دورې په ترڅ کې الرملة لا تر اوسه د جند فلسطین ولایت رسمي پلازمینه وه۔ مګر ښار د ۱۰۲۴ کال په وروستیو کې د فلسطین د بني طي بدویانو له خوا د نیولو او تالا کولو له امله سخت زیانمن شو، او همدارنګه د ۱۰۲۵ او ۱۰۶۸ کلونو دوه ویجاړونکي زلزلو هم ورته ډیر زیان واړاوه۔ که څه هم ښار د ۱۱ مې پېړۍ په مینځ کې بیا ځان ته راغی او د راتلونکو ګ ډ پېړیو لپاره یې یو مهم ستراتیژیک او پوځي ښار پاتې شو، خو د فاطمي واکمنۍ په دوره کې د هغه زوال او وروسته د ایوبیانو له خوا د فلسطین د اداري پلازمینې په توګه د القدس له خوا د هغه ځای نیول، د صلیبي جګړو وروسته دور کې د فلسطین د ستراتیژیک مرکز د بیا ځای پرځای کیدو نوې دورې ته لاره هواره کړه۔

The Egypt-based Shi’ite Fatimid state invaded Palestine in 970, conquering the whole of country in 972. The Fatimid rule of Palestine was marred by great turmoil and upheavals. During this period al-Ramla was still the official capital of the province of Jund Filastin. But the city suffered badly from its occupation and pillaging by the Bedouins of Banu Tayy in Palestine in late 1024 as well as the two devastating earthquakes in 1025 and 1068. Although the city would recover in the middle of the 11th century and would remain an important strategic and garrison town for many centuries to come, its decline during the Fatimid rule and its subsequent replacement by al-Quds as the administrative capital of Palestine under the Ayyubids would inaugurate a new era in the strategic re-centring of Palestine in the post-Crusader era.

سیاسي او نظامي-ستراتیژیک ملاحظات د فاطمي واکمنۍ د جوړښت په برخه کې په فلسطین کې مهم رول لوبولی. د سیاسي او نظامي-ستراتیژیک محاسبو ترکیب هم د تاریخي فلسطین د تصور او سرحدونو د بیا جوړښت په فاکتورونو کې شامل و، هغه هم د فاطمي واکمنۍ دمخه، د هغې په موده کې او د هغې وروسته. دا ملاحظات، چې په بیلابیلو تاریخي دورو کې موجود وو، ښکاره شول:

Political and military-strategic considerations played an important part in shaping the Fatimid regime in Palestine. A combination of political and military-strategic calculations were also factors in the reconfiguration of the perception and boundaries of historic Palestine before, during and after the Fatimid rule. These considerations, which were present in radically different historical periods, were evident:

• د ۱۳۵ میلادي کال کې هادریان لخوا د سوریه-فلسطین د نوي ولایت جوړول

• The creation of the new province of Syria-Palaestina by Hadrian in 135

د بار کوخبا بغاوت له ناکامۍ وروسته، هم په هماغه کال.

AD following the defeat of the Bar-Kochba rebellion of that year.

• دا چې بازنطینی ډوکس پالیستینای، یعنی «د ټول فلسطین عسکري قوماندان»، له څلورمې تر اوومې پېړۍ د پیل پورې د ولایت فلسطین (فلسطین اول، فلسطین دوهم او فلسطین دریم) ټولو بازنطینی ځواکونو مشري کوله.

• The fact that the Byzantine Dux Palaestinae, the ‘military commander of all of Palestine’, commanded all Byzantine forces in Provincia Palaestina (Palaestina Prima, Palaestina Secunda and Palaestina Tertia) from the 4th to the early 7th centuries.

د اسلام تر لاندې د ۶۳۰ کلونو راهیسې په الشام کې د نظامي-اداري اجنادو جوړول، چې جند فلسطین هم پکې شامل دی۔

• The creation of the military-administrative Ajnads in al-Sham, Jund Filastin included, under Islam from the 630s onwards.

د فلسطین رسالې سری عثمانی ستراتیژیک نظامي پلان، چې د لومړۍ نړیوالې جګړې په پیل کې د فلسطین د اتم اردو د قطعې افسرانو لپاره چمتو شوی و (په نهمه فصل کې به یې بحث وشي)، د فلسطین د دریو عثمانی سنجاقونو د ګډ دفاع لپاره.

• The secret Ottoman strategic-military plan of Filastin Risalesi, prepared for the officers of the Eighth Army Corps in Palestine at the beginning of the First World War (to be discussed in chapter nine), for the combined defence of the three Ottoman sanjaks of Palestine.

د ۱۹۱۶ کال د سایکس-پیکو پټ تړون، چې د برتانیې او فرانسې تر منځ ولاړ و او د نږدې ختیځ د ویش لپاره د دواړو استعماري ځواکونو لخوا ډیزاین شوی و؛ هغه تړون چې د فلسطین د برتانوي تحت الحمایې سرحدونو په جوړښت کې یې ونډه درلوده.

• The secret Sykes–Picot Agreement of 1916 between Britain and France which was designed to carve up the Near East between the two imperial powers; an agreement which would contribute to the shaping of the British Mandatory boundaries of Palestine.

د فلسطین د وضعیت د خرابیدو او د ۱۰۲۰ مو کلونو په ښارونو او قبیلو کې د راپورته شوو بغاوتونو په پایله کې، داسې ښکاري چې د فاطمي دولت ستراتیژیک او نظامي ملاحظاتو د یوې نوې لقب د رامنځته کیدو کې ونډه درلوده: «متولي حرب فلسطين»، یعنې «د فلسطین نظامي والي».

Following the deteriorating military‒security situation in Palestine and tribal uprisings in the 1020s, strategic-military considerations by the Fatimid state seem to have contributed to the creation by the Fatimids of a new title: Mutawalli Harb Filastin, the ‘Military Governor of Palestine’ .(”متولي حرب فلسطين“)

فلسطین کے مُتَوَلّیِ حَرب کی ذمہ داریاں روایتی صوبائی گورنر (والی) کی ذمہ داریوں سے کس حد تک الگ تھیں، یہ پوری طرح واضح نہیں (Lev 2003: 46‒47)۔ تاہم بازنطینی Dux Palaestinae کی ذمہ داریوں کی جھلک لیے ہوئے، فلسطین کا فوجی گورنر جُند فلسطین اور جُند الاُردن دونوں صوبوں میں فاطمی تمام فوجی افواج کا کمانڈر تھا۔ دلچسپ بات یہ ہے کہ فوجی-حکمتِ عملی کی یہ اختراع، یعنی فوجی ذمہ داریوں کے ساتھ فلسطین کا فوجی گورنر، فلسطین میں فاطمی اقتدار کے خاتمے کے بعد بھی کسی نہ کسی شکل میں باقی رہی۔ ایوبی دور میں مُتَوَلّیِ (فوجی) اور والی (سول) کے عہدے اکثر آپس میں گڈمڈ ہو جاتے تھے، اور 1193ء میں ایوبی فلسطین میں مُتَوَلّیِ الحرب بِبَیت المُقَدّس، یعنی یروشلم کے فوجی گورنر کا عہدہ ملتا ہے (Humphreys 1977: 78‒79)۔ بہرحال، فاطمیوں کا فلسطین کے فوجی گورنر کا تصور، اور ایک فلسطینی، محمد الیازوری، کا 1050‒1058ء میں فاطمی ریاست کا وزیرِ اعظم (وزیر) بننا، اور عرب-یہودی الفسطاط جنیزہ سے ہمیں ملنے والے شواہد، یہ سب اس تاثر کو جنم دیتے ہیں کہ فاطمی ریاست میں فلسطین کو ایک کلیدی صوبہ سمجھا جاتا تھا۔

The extent to which the responsibilities of Mutawalli Harb Filastin were separate from those of the traditional civil governor (wali) of the province of Jund Filastin is not entirely clear (Lev 2003: 46‒47). But, with echoes of the responsibilities of the Byzantine Dux Palaestinae, the Military Governor of Palestine commanded all the Fatimid military forces in the two provinces of Jund Filastin and Jund al-Urdun. Interestingly, a form of this military-strategic innovation, in the shape of the Military Governor of Palestine, with military responsibilities, did survive the end of the Fatimid rule in Palestine. The titles of mutawalli (military) and wali (civil) are often conflated during the Ayyubid period and in 1193 the title of mutawalli al-harb bi-Bayt al-Muqaddas, the Military Governor of Jerusalem, is found in Ayyubid Palestine (Humphreys 1977: 78‒79). In any event, however, the conception of the Military Governor of Palestine by the Fatimids and the rise of a Palestinian, Muhammad al-Yazuri, to become wazir (chief minister) of the Fatimid state in 1050‒1058, together with the evidence we have from the Arab-Jewish al-Fustat Genizah, all give rise to the impression that Filastin was perceived to be a key province of the Fatimid state.

د یوولسمې پیړۍ په لومړیو کې، د مصر پر بنسټ د شیعه فاطمي واکمنۍ لاندې، په فلسطین کې اسلام په کلکه سنی پاتې شو، او د جند فلسطین د ولایت لوړ پوړي فاطمي چارواکي د ولایت په پلازمېنه الرملة کې اوسېدل:

Under the Egypt-based Shi’ite Fatimids in the early 11th century Islam in Palestine remained largely Sunni and senior Fatimid officials of the province of Jund Filastin resided in the capital city of al-Ramla:

د فاطمیانو څو مامورین په فاطمي دورې (د یوولسمې پیړۍ لومړۍ برخه) کې په رملې کې اوسیدل، له جملې والي، چې ورته "والي" ویل کیږي، څرګندیږي چې د جند فلسطین والي دی. والي د خپل پوځي غلام (غلام) له لارې پولیس کنټرولاوه او د پوستې خدمت، یعنې البرید له لارې د قاهرې [الفسطاط] سره اړیکه ساتله. دا ښار د پټ پولیسو (اصحاب الاخبار) مرکز او د محلي فاطمي [شیعه] تبلیغګر (داعي) هم و. نور دوه مامورین چې په ښار کې یې شتون ثابت دی، مالي اداره کوونکی (عامل) او محاسب (زمام) وو، چې دواړه د قاهرې له حکومت لخوا ټاکل شوي وو. د رملې د خلکو ټولنیز ترکیب تراوسه نامعلوم دی، خو هلته یو محلي مسلمان مشرتابه ټولګه وه چې مشران، قاضیان او محکمې شاهدان پکې شامل وو... د محرم ۴۱۴ هجري/ مارچ–اپریل ۱۰۲۳ کال کې انوشتکین [الدزبري، د فاطمیانو په خدمت کې یو لوړ ترک غلام-سرتېری او د بعلبک او قیساریې پخوانی والي] د جند فلسطین والي وټاکل شو او د پوځي والي (متولي حرب فلسطین) لقب یې ورکړل شو. د هغه د والۍ پیل سوله ایز و او د اپریل ۱۰۲۴ کال کې د خراساني [سني] زایرینو یوه لویه قافله له مکې څخه د ایلې [نن ورځ عقبه] له لارې، رملې او دمشق له لارې بغداد ته تېره شوه. (Lev 2006: 591)

Several Fatimid officials resided in Ramla during the Fatimid period (early eleventh century), including the governor, who is referred to as wali, meaning apparently the governor of Jund Filastin. The governor, through his military slave[-soldier] (ghulam), controlled the police force and kept contact with Cairo [Fustat] through the postal service, or the barid. The town was also the seat of the secret police (ashab al-akhbar) and the local Fatimid [Shi’ite] propagandist (da’i). Two other officials whose presence is attested to in the town were the fiscal administrator (‘amil) and auditor (zinumam), both of which were nominated by the government in Cairo. The social composition of the population in Ramla remains enigmatic, but there was a local Muslim elite made up of notables, judges and court witness … In Muharram 414/March‒April 1023, Anushtakin [al-Dizbari, an elite Turkish slavesoldier in Fatimid employ and a former governor of Baalbeck and Caesarea] was appointed as the governor of Jund Filastin, bearing the title of a military governor (mutawalli harb Filastin). The beginnings of his governorship were peaceful and, in April 1024, a large caravan of Khurasani [Sunni] pilgrims from Mecca travelled through Ayla [present-day ‘Aqabah] via Ramla and Damascus to Baghdad. (Lev 2006: 591)

البته د جند فلسطین او جند الاردن په دوو ولایتونو کې امنیتي حالت ژر خراب شو، او د ۱۰۲۴ زیږدیز کال د سپتمبر په میاشت کې د قبیلوي بغاوت پیل وشو، چې د ‏اقطاع‏ (iqta’a) د مالیه راټولولو نظام د شرایطو په اړه وو، کوم چې د بني طي د بدوي مشر حسن بن الجراح ته د ولایت فلسطین د بیت جبرین سیمې باندې ورکړل شوی وو. د فلسطین په شمال کې بدوو تبری وکړ او د جند الاردن مرکز طبریا یې ولوټله. دوی الرمله هم ونیوله، ملکیت یې ولوټ، د ځایي garrison سرتیري یې اعدام کړل، او ښځې او ماشومان یې غلامان کړل. د ښار له لوټ او د هغه د صابون او زیتونو د صنعت له ویجاړولو وروسته، حسن بن الجراح د فلسطین مرکز ته اور واچاوه: «د الرمله بدوي فتح د دې ښار په تاریخ کې یوه تیاره پاڼه وه» (Lev 2006: 591). د دوو ولایتونو قبیلوي پاڅونونه تر ۱۰۲۹ زیږدیز کاله پورې پنځو کلونو ته په پراخه توګه دوام وکړ او سختۍ او قحطي یې رامنځته کړه.

However, the security situation in the two provinces of Jund Filastin and Jund al-Urdun deteriorated quickly and, in September 1024, tribal rebellion erupted over the terms of the tax collection (iqta’a) system, which had been granted to the Bedouin leader of Banu Tayy, Hassan ibn al-Jarrah, over the Beit Jibrin region in the province of Filastin. In the north of Palestine the Bedouins attacked and looted Tiberias, the capital of Jund al-Urdun. They also occupied al-Ramla, looting property, executing the soldiers of the local garrison and enslaving women and children. After plundering the city and destroying its soap and olive industry, Hassan ibn al-Jarrah set fire to the capital of Palestine: ‘The Bedouin conquest of Ramla was a bleak chapter in the history of the town’ (Lev 2006: 591). The tribal uprisings in the two provinces lingered sporadically for five years until 1029 and caused hardship and famine.

اگرچه د فاطمي شیعه واکمنۍ پر فلسطین باندې ناراضۍ د بیت المقدس د سني علماوو په منځ کې عمومي یا حتی ښکاره نه وه، دا ناراضي د بنو طي د بدوو او عیسوي ټولنو په منځ کې ډېره قوي وه؛ لومړۍ د اقتصادي دلیلونو له امله او دوهمې د مذهبي دلیلونو له امله. د ۱۱مې میلادي پېړۍ په لومړیو کې د فاطمي واکمنۍ په هېواد کې د قبیلوي بغاوتونو، پراخ ناامنۍ او قحطۍ له لړۍ سره مخ شوه، چې د ۱۰۲۵ کال سخت زلزلې سره یوځای فلسطین ویجاړ کړ ([Gil 1996: 22, 25‒27]). په ۱۰۰۹ کال کې د فاطمي خلیفه الحاکم بامر الله لخوا د بیت المقدس د کلیسا القیامۀ ویجاړول او د لدې د سینټ جورج شاندار کلیسا د فلسطین او مصر د عیسوي عبادتځایونو په وړاندې عمومي کمپاین برخه وه. د فاطمي پالیسیو د فلسطین ولایت باندې منفي اغېز وکړ، او دې پالیسیو نه یوازې د سیمه ایزو بغاوتونو بلکې د ۱۰۷۳ کال سلجوقیانو او د ۱۰۹۹ کال لاتیني صلیبي جنګیالیو د فلسطین د یرغل لپاره هم هڅونه وکړه۔

Although resentment of the Shi’ite Fatimid rule in Palestine was not universal or even evident among the Sunni ulema of Jerusalem, this resentment was very strong among the Bedouins of Banu Tayy and the Christian communities – the former for economic reasons and the latter for religious ones. In the early 11th century the Fatimid rule in the country was marred by a series of tribal rebellions, widespread insecurity and famine which, in addition to the severe earthquake of 1025, devastated Palestine (Gil 1996: 22, 25‒27). The destruction of the Church of the Holy Sepulchre in Jerusalem and the splendid church of St George at Lydda by the Fatimid Caliph al-Hakim bi-Amr Allah in 1009 was part of general campaign against Christian places of worship in Palestine and Egypt. Fatimid policies adversely affected the province of Filastin and these policies became an impetus not only to local rebellions but also to the invasion of Palestine by the Seljuks in 1073 and the Latin Crusaders in 1099.

په ۱۰۲۹ زیږدیز کال کې، د الرملې د بدوي قبیلو د نیولو پنځه کاله وروسته، او د ۱۰۲۵ زلزلې څلور کاله وروسته چې ښار یې په سختۍ زیانمن کړ، او د فاطمي واکمنۍ د لوړوالي په وخت کې په فلسطین کې، سختې زیانمنه ولایت فلسطین د زوړ قاهرې جنیزې (Genizah) کې یادونه شوې، هغه ټولګه چې د عربي یهودو د نسخو د ټوټو لپاره ده او د بن عزرا کنیسې د ذخیرې خونې (جنیزې) کې په الفسطاط کې موندل شوې، چې نن ورځ د مصر پلازمینه وه. دا لوی ټولګه چې په مختلفو ژبو کې ليکل شوې، په ځانګړې توګه عربي، عبراني او آرامي، د عباسي دورې څخه د ۸۷۰ زیږدیز کال څخه پیل شوې او یو زریز دوره پوښي، د منځنیو پیړیو د نسخو تر ټولو لوی او متنوع ټولګه شوه او د اسلام په سیوري کې د عربي یهودو د بریالي کلتور یوه ګواهي ده. الفسطاط د ابن میمون (Maimonides، ۱۱۳۵–۱۲۰۴ ز.) کور هم و، هغه لوی اندلسي زیږېدلی عربي یهودي فیلسوف، ربي او د مصر د عربي یهودي ټولنې مشر. په ۱۰۲۹

In 1029, five years after the Bedouin occupation of al-Ramla and four years after the 1025 earthquake, which badly damaged the city, and at the height of the Fatimid regime in Palestine, the severely affected province of Filastin was referred to in the old Cairo Genizah, a collection of Arab Jewish fragments of manuscripts that were found in the storeroom (genizah) of the Ben Ezra Synagogue in al-Fustat, then the capital of Egypt. Written in various languages, especially Arabic, Hebrew and Aramaic, the massive collection, which began during the Abbasid period in 870 AD and covers a millennium, became the largest and most diverse collection of medieval manuscripts in the world and a testimony to the flourishing culture of Arab-Jews under Islam. Al-Fustat was also the home of Ibn Maimun (Maimonides, 1135‒1204) the great Andalusian-born Arab-Jewish philosopher, Rabbi and head of the Arab-Jewish community in Egypt. In 1029

یہودی ربی سلیمان ہا-کوہن بن یوسف، جو یروشلم میں رہتے تھے، نے اپنے بیٹے ابراہیم کو فسطاط کو لکھے گئے ایک خط میں فاطمیوں کے ہاتھوں الرملہ شہر اور 'فلسطین کی سرزمین' دونوں کو پہنچنے والے نقصان کا ذکر کیا ہے: ربی سلیمان 'قحط کے عذاب' کا ذکر کرتے ہیں، کیونکہ 'فلسطینیوں کی سرزمین [یعنی ولایتِ فلسطین] میں کوئی خوراک نہیں ملتی اور بہت سے غریب ہیں' (Gil 1996: 28‒29)۔

the Jerusalem-based Rabbi Solomon ha-Kohen ben Yehosef, in a letter to his son Abraham in Fustat, refers to the damage inflicted by the Fatimids on both the city of al-Ramla and the ‘land of Palestine’: Rabbi Solomon refers to ‘the infliction of famine, for no food is to be found in the land of Philistines [i.e. the Province of Filastin] and there are many poor’ (Gil 1996: 28‒29).

په ۱۰۲۹ کال کې، د فاطمیانو د ټولو ځواکونو د نظامي قوماندان، متوالي حرب فلسطین، انوشتکین الدزبري، له مصر څخه یوه لښکر راوست، په فلسطین کې محلي ځواکونه راټول کړل، او د ګلیل د بحیرې سره نږدې د العقوانة په ځای کې یې د بدوي قبیلو یوځای شوې لښکر په قاطع ډول مات کړ (Grainger 2016: 246)، هغه سیمه چې د جند الاردن د ولایت یوه برخه وه. د دې نظامي بریالیتوبونو وروسته، جنرال الدزبري د ټول الشام سیمې، په شمول د فلسطین، تر ټولو بانفوذه فاطمي والي شو. هغه د محلي مشرانو سره اتحادونه جوړ کړل او د خلکو ترمنځ یې شهرت وموند، او د ټولې سیمې د یوې واحدې فاطمي واک لاندې راټولولو کې بریالی شو. منځنیو کالونو مسلمان تاریخ لیکونکو د الدزبري د «عادلانه واکمني او هغو ښارونو د خلکو سره د عادلانه چلند» په ټینګار کړی دی (Lev 2003: 55). د لومړي او وروستي ځل لپاره، ټول فلسطین او الشام د یو واحد فاطمي والي لاندې واکمني شول. هغه په ۱۰۴۲ کال کې په حلب کې مړ شو.

In 1029, the military commander of all the Fatimid forces in Palestine, Mutawalli Harb Filastin, Anushtakin al-Dizbari, brought an army from Egypt, collected local forces in Palestine and decisively defeated the combined Bedouin army at al-Uqhuwana near the Sea of Galilee (Grainger 2016: 246), an area which was part of the province of Jund al-Urdun. After these military successes, General al-Dizbari was the most powerful Fatimid governor of the whole region of al-Sham, Palestine included. He became fairly popular among the local population by forming alliances with the local notables and he managed to unite the whole region under a single Fatimid authority. Medieval Muslim historians have stressed al-Dizbari’s ‘just rule and fair treatment of the population in the towns he ruled as governor’ (Lev 2003: 55). For the first and last time, all of Palestine and al-Sham was ruled by a single Fatimid governor. He died in Aleppo in 1042.

پنځلس کاله وروسته د هغه قبر بیا د بیت المقدس ته منتقل شو.

Fifteen years later his grave was relocated to Jerusalem.

یوں تو ۱۱ صدی عیسوی کے دوسرے نصف میں فلسطین کے سیاسی حالات اور ۱۰۹۹ء میں صلیبی یلغار سے پہلے کے واقعات کے بارے میں بہت کم معلومات حاصل ہیں، تاہم قاہرہ کے الفسطاط گنیزا کے خطوط سے معلوم ہوتا ہے کہ محمد حسن بن علی الیازوری، جو یازور کے رہنے والے تھے، یازور یافا کے مشرق میں صوبہ فلسطین کا ایک قصبہ ہے، اور الرملہ کے سابق گورنر تھے، ۱۰۵۰ء سے ۱۰۵۸ء تک فاطمی ریاست کے وزیر کی حیثیت سے خدمات انجام دیتے رہے، جو مصر میں فاطمی خلیفہ کے بعد دوسرا سب سے اہم منصب تھا۔ وہ القدس (یروشلم)، جو مسلم فلسطین کا مذہبی دارالحکومت تھا، کے معاملات میں بھی ذاتی طور پر شریک رہے۔ (Gil 1996: 30)13

Although little is known about the political developments in Palestine in the second part of the 11th century, and prior to the Crusader invasion of 1099, letters from the al-Fustat Genizah show that Muhammad Hassan ibn ‘Ali al-Yazuri, from Yazur,12 a town east of Jaffa in the province of Filastin, and a former Governor of al-Ramla, served in the capacity of vizier of the Fatimid state, the second most important position after the Fatimid Caliph in Egypt, from 1050 to 1058. He was also personally involved in the affairs of the al-Quds (Jerusalem), the religious capital of Muslim Palestine (Gil 1996: 30).13

د يوولسمې پېړۍ په مینځ کې مسلمان مسافر ناصر خسرو، چې په ۱۰۴۷ کال کې د فاطمي فلسطین لیدنه وکړه، د یوولسمې پېړۍ د اسلامي نړۍ له لارې د خپل اوه کلن سفر (سفرنامه) یوه کیسه ولیکله (د سوریې او فلسطین له لارې د سفر ورځپاڼه). هغه ولیکل:

In the middle of the 11th century Muslim traveller Nasir Khusro (Khusrau), who visited Fatimid Palestine in 1047, produced an account of his seven-year journey (Safarnama) through the Muslim world of the 11th century (Diary of a Journey through Syria and Palestine). He wrote:

یکشنبه، د رمضان د میاشتې د نوی سپوږمۍ ورځ (د مارچ لومړۍ)، موږ رمله ته ورسیدو. له قیساریې څخه تر رمله پورې اته لیګه (فرسخه) واټن دی. رمله یو لوی ښار دی، د ډبرو څخه جوړ شوي قوي دیوالونه لري، چې په ملاتړ سره جوړ شوي، د ډیر لوړوالي او ضخامت سره، او په هغو کې د اوسپنې دروازې پرانیستل کیږي. له ښار څخه تر سمندر ساحل پورې درې لیګې واټن دی.

Sunday, the day of the new moon of the month of Ramadan (the 1st of March), we came to Ramlah. From Caesarea to Ramlah is eight leagues. Ramlah is a great city, with strong walls built of stone, mortared, of great height and thickness, with iron gates opening therein. From the town to the sea-coast is a distance of three leagues.

اوسیدونکي خپل اوبه د باران له اوبو څخه ترلاسه کوي، او په هر کور کې د دې اوبو د ذخیره کولو لپاره یوه ټانکۍ شتون لري، ترڅو تل د اوبو عرضه موجوده وي.

The inhabitants get their water from the rainfall, and in each house is a tank for storing the same, in order that there may always be a supply.

د جمعې جومات په منځ کې یو لوی حوض هم دی؛ او کله چې دا د اوبو څخه ډک وي، هر څوک چې وغواړي له هغې څخه اخیستلی شي. د جومات ساحه دوه سوه ګامه (ګام) په درې سوه ګامه ده.

In the middle of the Friday Mosque, also, is a large tank; and from it, when it is filled with water, anyone who wishes may take. The area of the mosque measures two hundred paces (Gam) by three hundred.

په یوه له دې سفو (ایوانونو) څخه یو کتیبه شتون لري چې وايي: د ۴۲۵ هجري کال د محرم د میاشتې په ۱۵مه (۱۰ د ډسمبر ۱۰۳۳ میلادي) یو ډیر سخت زلزله راغله، چې ډیری ودانۍ یې ړنګې کړې، خو هیڅ یو تن ته زیان ونه رسید۔ د رملې په ښار کې ډیر سپینه سنګ مرمر شتون لري، او ډیری ودانۍ او شخصي کورونه له همدې توکي جوړ دي؛ او سربیره پر دې، دوی ډیر ښکلي مجسمې او سینګارونه جوړوي۔ دلته دوی مرمر د غاښ نلرونکي اره په مرسته پرې کوي، چې د "مکې ریګ" سره کار اخلي۔ دوی مرمر د لرګي په څیر په اوږدوالي پرې کوي، ترڅو ستنې جوړې کړي؛ نه په پرتو اړخ؛ همدارنګه دوی یې د تختو په بڼه هم پرې کوي۔ هغه مرمرونه چې ما دلته ولیدل، ټول رنګونه یې درلودل، ځینې ګډ رنګه، ځینې شنه، سور، تور او سپین۔

Over one of its porches (suffah) is an inscription stating that on the 15th of Muharram, of the year 425 (10th of December, 1033 A.D.), there came an earthquake of great violence, which threw down a large number of buildings, but that no single person sustained an injury. In the city of Ramlah there is marble in plenty, and most of the buildings and private houses are of this material; and, further, … they do most beautifully sculpture and ornament. They cut the marble here with a toothless saw, which is worked with ‘Mekkah sand’. They saw the marble in the length, as is the case with wood, to form the columns; not in the cross; also they cut it into slabs. The marbles that I saw here were of all colours, some variegated, some green, red, black, and white.

رملہ میں ایک خاص قسم کا انجیر بھی پایا جاتا ہے، جس سے بہتر انجیر کہیں اور موجود نہیں، اور وہ اسے ارد گرد کے تمام ممالک کو برآمد کرتے ہیں۔ یہ شہر رملہ پورے [الشام] اور [المغرب] میں فلسطین کے نام سے معروف ہے۔ (Khusrau 1888: 21‒22)

There is, too, at Ramlah, a particular kind of fig, than which no better exists anywhere, and this they export to all the countries round. This city of Ramlah, throughout [al-Sham] and the West [al-Maghreb], is known under the name of Filastin. (Khusrau 1888: 21‒22)

د فاطمي دورې وروسته، لومړۍ (صليبي) لاتيني سلطنت د اورشليم په نامه په ۱۰۹۹ میلادي کال کې جوړ شو، چې تر ۱۱۸۷ میلادي کاله دوام وکړ او د فلسطین ډېره برخه يې ونيوله. خو د جند فلسطين د اداري ولايت تصور، لکه څنګه چې مسلمان تاريخ پوه ابن شداد (۱۱۴۵–۱۲۳۴ میلادي) يادونه کوي، چې د صلاح الدين (سلاح الدين ايوبي) سوانح ليکونکی او د مسلمانانو او دريمې صليبي جګړې د جګړو عيني شاهد و، د ۱۳ مې پېړۍ په منځ کې د مغولو د فلسطين د يرغل تر وخته پورې پاتې شو. د دې ولايت خاوره هم د لسمې پېړۍ راهيسې هم لوړې ختيځ ته د اردن لورې ته او هم سويلي ختيځ ته پراخه شوې ښکاري (د اسلام دايرةالمعارف ۱۹۶۵ میلادي، ټوک II: ۹۱۱؛ همدارنګه ابن شداد ۲۰۰۲ میلادي).

In the post-Fatimid period, the first (Crusader) Latin Kingdom of Jerusalem was created in 1099 and lasted until 1187 and occupied much of Palestine. Yet the conception of Jund Filastin as an administrative province, as mentioned by the Muslim historian Ibn Shaddad (1145–1234 AD), a biographer of Salah al-Din (Saladin) and an eye-witness of the Muslim‒Third Crusade battles, survived until the Mongol invasion of Palestine in the mid-13th century. Its territory also seems to have been expanded from the 10th century onwards both towards the east in Transjordan and in the southeast (The Encyclopaedia of Islam 1965, Vol. II: 911; also ibn Shaddad 2002).