عبدالکریم رفیق، یو ممتاز سوریایي تاریخ لیکونکی چې د شرعي (اسلامي قانون) محکمو ریکارډونه (سجلات) یې د ټولنیز او په ځانګړې توګه ښاري تاریخ د سرچینو په توګه کارولو کې پیشقدم و او د عثماني سوریې او فلسطین په اړه یې پراخه لیکنې کړې دي، ډیرځلې د عربي اصطلاح فلسطین سره مخ شو (رفیق ۱۹۹۰؛ ګربر ۲۰۰۸: ۵۱). د رفیق عربي سرچینو کې د ۱۹۸۰ کلونو لسیزې ... ځانګړې دا ده چې

‘Abdul-Karim Rafeq, a distinguished Syrian historian who pioneered the use of sharia (Islamic law) court records (sijillat) as sources for social and especially urban history and wrote extensively on Ottoman Syria and Palestine, came across the Arabic term Filastin on a number of occasions (Rafeq 1990; Gerber 2008: 51). Among Rafeq’s Arabic sources for late 19th century Palestine was an 1879 Arabic manuscript by Damascene author Nu’man al-Qasatli, entitled: ‘al-Rawda al-Numaniyya in the Travelogue to Palestine and some Syrian Towns’ (Rafeq 1990; Gerber 2008: 51), which provides an 1870s survey of Palestine. This increase in the use of the Arabic terminology of Falastin and Filastin in the second half of the 19th century and the growing perception (local, regional and international) that modern Palestine/Holy Land was distinct, if not separate, from modern Syria, were among the multiple indicators of the paradigm shift in the perception of late Ottoman Palestine. However, with reference to the textual ‘usage’ of the terms Filastin, Filistin and Falastin in indigenous ‘literary-scholarly’ sources in Arabic, the context of the predominantly pre-modern oral/aural culture of Palestine should always be kept in mind. Also, crucially, unlike the introduction of printing presses in Europe in the 15th century – which gradually led to mass literacy and mass publications – Palestine had its first printing presses five centuries later, in the late 19th century – and subsequently one famous printing press in Jaffa was called ‘Palestine Press’, مطبعة فلسطين‘ ’– therefore, inevitably the volume of ‘literary-scholarly’ output on Palestine in Arabic prior to the late 19th century (in comparison with the mountains of sources in European languages) was limited.

د ډیری لاملونو له امله (چې تر ټولو مهم یې د اروپايي ځواکونو د فلسطین/مقدسې ځمکې د ترلاسه کولو او په حقیقت کې د دې ځمکې ته د ننوتلو هڅې وې)، د کمزورېدونکې عثماني امپراتورۍ واکمنانو د فلسطین د اهمیت تصور د ۱۹ مې پېړۍ په دویمه نیمایۍ کې په بنسټیز ډول بدل شو. دا یو تدریجي پروسه وه او د ۱۹ مې پېړۍ د لومړۍ او منځنۍ نیمایۍ د عثماني ترکي‑انګلیسي فرهنګونو کې هم څرګنده شوه: د «مقدسې ځمکې» اصطلاح اکثراً «فلسطین» ته ژباړل کېده. یو له دغو اصلي فرهنګونو په ۱۸۵۶ کال کې سر جیمز ریډهاوس د «انګلیسي او ترکي فرهنګ» په نوم جوړ کړ، چې وروسته د ډېرو ترکي‑انګلیسي فرهنګونو بنسټ وګرځېد، هغه د انګلیسي اصطلاح «Holy Land» په عربي لیک کې «دار فلسطین» (دار فلسطين) یا «د فلسطین ځمکه» ژباړه کړه (Redhouse 1856).⁸ په اسلامي اصطلاحاتو کې، چې ریډهاوس او عثماني چارواکي دواړه پرې پوهېدل، د عربي واحد «دار» کلمه کېدای شي د «کور»، «ځای»، «ځمکه»، «هېواد»، «سيمه» یا «قلمرو» معنا ولري. دا فرهنګ د امریکایي بورډ آف کمیشنرز فار فارن مشنز له خوا سپارل شوی و، چې د ۱۹ مې پېړۍ ترټولو لوی او مهم امریکایي مشنري سازمان و. بورډ په ۱۸۱۹ کال کې د فلسطین ته نوی مشن پیل کړ. خو ریډهاوس پخپله د ډېرو کلونو لپاره د عثماني حکومت لپاره کار کړی و، لومړی د ۱۸۲۰ مې پېړۍ په وروستیو کې د نقشه‌جوړونکي په توګه، وروسته له هغې چې په ۱۸۳۴ کال کې خپل لومړی عثماني‑انګلیسي فرهنګ د خپرولو لپاره انګلستان ته راستون شو. په ۱۸۳۸ کال کې ریډهاوس د عثماني حکومت لپاره د «ویزیر اعظم» (په حقیقت کې لومړی وزیر) او د بهرنيو چارو وزیر ژباړن په توګه بېرته استانبول ته راغی. په ۱۸۴۰ کال کې ریډهاوس عثماني بحري ادارې ته ولېږل شو او د عثماني بحري شورا غړی شو. په دې توګه، هغه سوریه‑فلسطین ته ولاړ ترڅو د انګلیسي او عثماني بحري ځواکونو ترمنځ اړیکو کې مرسته وکړي، چې په هغه وخت کې د ابراهیم پاشا د قوماندې لاندې د لیوانت سیمې کې مصري ځواکونه محاصره کړي وو. د ۱۸۴۱ کال کې د مصر د واکمنۍ په پای کې چې د فلسطین او سوریې په سیمو کې واقع وه، ریډهاوس د عثماني امپراتورۍ له یوه نظامي او ښځینه افتخاري نشانونو څخه د سلطان د شاهي فرمان له مخې «افتار نیشاني» نښان په ۱۹۴۱ کال کې ترلاسه کړ. هغه تر ۱۸۵۳ کاله پورې په استانبول کې پاتې شو، بیا بیرته لندن ته ستون شو او د برتانوي بهرنیو چارو دفتر کې یې کار پیل کړ.

For a host of reasons (top of which was the European powers’ scramble for, and actual penetration of, Palestine/Holy Land), the perception of the importance of Palestine by the rulers of the shrinking Ottoman Empire began to change radically in the second half of the 19th century. This was a gradual process and was also reflected in Ottoman Turkish‒English dictionaries of the early and mid-19th century: the term ‘Holy Land’ was often rendered into ‘Filastin’. One such original dictionary was produced in 1856 by Sir James Redhouse, An English and Turkish Dictionary, which was later used as the basis for many Turkish‒English dictionaries, translated the English term ‘Holy Land’ into the Arabic script as ‘Dar Filastin’ دار فلسطين) ), or or ‘land of Palestine’; Redhouse 1856.).8 In Islamic terminology, with which both Redhouse and Ottoman officials were familiar, the Arabic singular form dar may mean ‘house’, ‘place’, ‘land’, ‘country’, ‘region’ or ‘territory’. This dictionary was commissioned by the American Board of Commissioners for Foreign Missions, the largest and most important American missionary organisation in the 19th century. The Board started a new mission to Palestine in 1819. But Redhouse himself had worked for the Ottoman government for many years, first as a draftsman in the late 1820s before he returned to England in 1834 to publish his first Ottoman‒ English dictionary. In 1838 Redhouse returned to Istanbul to work for the Ottoman government as an interpreter to the Vezir-i Azam (effectively Prime Minister) and the Minister for Foreign Affairs. In 1840 Redhouse was transferred to the Ottoman Admiralty and became a member of the Ottoman Naval Council. In this capacity, he went to Syria-Palestine to help with communications between the British and Ottoman fleets which at the time were blockading the Egyptian forces in the Levant under the command of Ibrahim Pasha. After the end of Egyptian rule in Palestine and Syria in 1841 Redhouse received the Sultan’s Imperial Order Iftar Nisani in 1941, one of the chivalric orders of the Ottoman Empire. He remained in Istanbul until 1853 before returning to London to work for the British Foreign Office.

دا بل مهم نښه چې فلسطین/مقدسه ځمکه په اړه د هېواد تصور بدل شو، د عثماني واکمنۍ هغه اداري بیاجوړونه وه چې په فلسطین کې ترسره شوه. دغه اصلاحات تر ډېره حده د هغو اروپايي متحدینو د فشار له امله پلی شول چې په ۱۸۳۱ څخه تر ۱۸۴۰ پورې د شام (لیوانت) د مصري نیولو په وړاندې د عثماني امپراتورۍ ملاتړ کړی و، او همدارنګه په ۱۸۵۳ څخه تر ۱۸۵۸ پورې د عثماني‌روسي (کریمیا) جګړې په موده کې هم. "د اروپا ناروغ سړی" په زیاتېدونکي ډول د اروپايي ځواکونو مالي کنټرول لاندې راتلل، او د مقدسې ځمکې/فلسطین کې د دوی نفوذ مخه نه شوه نیولای.

Another key indicator of the shift in the perception of the country of Palestine/Holy Land was the Ottoman administrative reorganisation in Palestine – reforms which were partly instituted under growing pressure from the European allies who had backed the Ottoman Empire in its struggle against the Egyptian occupation of the Levant in 1831‒1840 and during the Ottoman‒Russian (Crimean) War of 1853‒1858. The ‘sick man of Europe’ was also increasingly falling under the financial control of the European powers, whose penetration of Holy Land/Palestine was unstoppable.

ایالتونه (ولایتونه یا پاشالیکونه) د عثمانی امپراتورئ لومړني اداري ویشونه وو، چې دا ویش د پنځلسمې پیړۍ له منځنیو کلونو څخه تر ۱۸۶۰ کلونو پورې دوام درلود، او د دوی په مشرۍ لوړ رتبه چارواکي وو چې د والیانو یا عمومي والیانو په نوم یادیدل. په ۱۸۵۹ کال کې، په "A Gazetter of the World. Or Dictionary of Geographical Knowledge" (لومړی ټوک) کې، د برتانیا د شاهي جغرافیایي ټولنې یو غړي، عکا د عثمانی امپراتورئ یو پاشالیک او د فلسطین یوه برخه بللې ده.

Eyalets (provinces or pashaliks) were a primary administrative divisions of the Ottoman Empire, a division which lasted from the mid-15th century until the 1860s, and were headed by senior officials known as valis, or general governor. In 1859, in A Gazetter of the World. Or Dictionary of Geographical Knowledge (Vol. 1), a member of the British Royal Geographic Society, described Acre as a pashalik of the Ottoman Empire and a part of Palestine.

۱۸۶۰ کلونو کې د ډېر کمزوري شوي عثماني واکمنۍ دغه ایالتونه ولایتونو سره بدل کړل (عربي: ولایة)۔ ایالتونه او ولایتونه دواړه سنجاقونو یا لیوا ته ویشل شوي وو۔ سنجاقونه قضاګانو ته ویشل شوي وو، چې بیا ناحیو ته ویشل کېدې۔ د ۱۸۷۰ لسیزې په لومړیو کې عثمانیانو د بیت المقدس لپاره، د څلورو نورو فرعي ولسوالیو سره یو ځانګړی اداري حیثیت هم جوړ کړ، چې مутасرفیه (عربي) یا متصرفلق (عثماني ترکي) نومیده۔

In the 1860s the greatly weakened Ottoman Empire replaced these eyalets with vilayets (Arabic: wilayah). Both the eyalets and vilayets were subdivided into sanjaks or liwas. The sanjaks were divided into qadas, which in turn were divided into nahiyahs. In the early 1870s the Ottomans also created a special administrative status for Jerusalem, together with four other sub-districts, called mutasarrifiyyah (Arabic) or mutasarriflik (Ottoman Turkish)

(Büssow 2011: 5؛ Abu-Manneh 1999: 36)۔ ۱۸۶۰ او ۱۸۷۰ کلو کلنو اداري «اصلاحات» د اروپايي نفوذ د زیاتیدو تر اغیز لاندې راوستل شوې، او دا د هغې ویجاړونکې کریمیا جګړې (۱۸۵۳–۱۸۵۶) وروسته پیښې شوې، چې پکې روسیه، برتانیه، فرانسه او کمزورې شوې عثماني امپراتورۍ برخه لرله۔

(Büssow 2011: 5; Abu-Manneh 1999: 36). The administrative ‘reforms’ of the 1860s and 1870s were introduced under the impact of growing European influence and they followed the devastating Crimean War (1853‒1856), which involved Russia, Britain, France and the weakened Ottoman Empire.

جنگ کا فوری سبب ان سخت کشمکشوں پر مرکوز تھا جو یورپی طاقتوں کے درمیان فلسطین اور مقدس سرزمین میں مسیحی اقلیتوں کے "حقوق" کے بارے میں جاری تھی۔ مقدس سرزمین اور یروشلم کے لیے طاقت کی اس کشمکش کے ساتھ مل کر، ان ہولناک واقعات نے فلسطین کو یورپی اور عثمانی دونوں سوچ کے مرکز میں لا کھڑا کیا۔ 1860ء اور 1870ء کی دہائیوں میں عثمانی انتظامی نظام میں کی گئی دور رس تبدیلیوں نے، مقدس سرزمین پر یورپی رقابت کی شدت کے ساتھ مل کر، نہ صرف فلسطین کے لیے انتظامی نتائج پیدا کیے بلکہ عثمانی دور کے آخری حصے میں فلسطین کو دیکھنے، اس کی تشکیلِ نو کرنے اور اسے محسوس کرنے کے انداز میں بھی گہری تبدیلی لانے میں کردار ادا کیا۔

The immediate cause of the war centred on the fierce struggle of European powers for Palestine and over the ‘rights’ of Christian minorities in the Holy Land. Combined with a power struggle for the Holy Land and Jerusalem, these cataclysmic events propelled Palestine to centre stage in both European and Ottoman thinking. The far-reaching Ottoman administrative changes of the 1860s and 1870s, combined with intense European rivalry over the Holy Land, not only produced administrative consequences for Palestine but also contributed to a profound shift in the way Palestine was perceived, reconfigured and experienced in the late Ottoman period.

د بدلون پیل د فلسطین د ادراک او بیا تصور کولو د بدلون سره وشو چې د عثماني دورې په وروستیو کې راغلی و (Tamari 2011)، او دا بدلون د هیواد د اداري او سیمه‌یزې بیا تنظیم په شکل کې ځای نیولی و.

The shift began with a change in the perception and reconceptualisation of Palestine in the course the late Ottoman period (Tamari 2011) and was embodied in the administrative and territorial reorganisation of the country.

په ۱۸۶۱ میلادي کال کې د لبنان د غره د خپلواک اداري متصرفیت د تأسیس څخه الهام اخیستی، د مقدس بیت المقدس خودمختاره متصرفیت (عربي: متصرفية القدس الشريف؛ عثماني ترکي: کدس‌ي شریف مټصرفلغی)

Inspired by the creation of the independent administrative Mutasarrifate of Mount Lebanon in 1861, the autonomous Mutasarrifate of Noble Jerusalem (Arabic: متصرفية القدس الشريف ; Ottoman Turkish: Kudüs-i Şerif Mutasarrıflığı)

1872 میں قائم ہوا اور اسے خاص انتظامی حیثیت یعنی مutasarrıflığı یا مutasarriflik دی گئی۔ فلسطین کے بارے میں تصور میں آنے والی تبدیلی کا کچھ حصہ نئے مutasarrifate آف نوبل یروشلم کے رقبے میں جھلکتا ہے۔ ابتدا میں یہ نابلس اور عکہ کے سنجقوں کو ملا کر بھی کم از کم پانچ گنا بڑا تھا۔ یہ بہت وسیع مutasarrifate کبھی سنجق بنانے کے لیے نہیں تھا بلکہ ایک طرح کا سپر سنجق تھا، عملاً ایک ولایہ، ایک خودمختار صوبہ جو الشام کی تاریخی عثمانی انتظامی تقسیموں سے مکمل طور پر الگ اور نمایاں طور پر مختلف تھا۔ نیز نوبل یروشلم کے مutasarrifate کی سیاسی حیثیت ایک اور پہلو سے بھی منفرد تھی: یہ براہِ راست استنبول کے اختیار میں تھا (Büsso 2011; Khalidi, R. 1997: 174)۔

was established in 1872 and given the special administrative status of mutasarrıflığı or mutasarriflik. The shift in the perception of Palestine was partly reflected in the scale of the new Mutasarrifate of Noble Jerusalem. To begin with it was at least five times bigger than the sanjaks of Nablus and Acre put together. This very large Mutasarrifate was never intended to be a sanjak but rather a kind of super sanjak, practically a wilayah, an independent province completely separate and remarkably distinct from the historic Ottoman administrative divisions of al-Sham. Also, the political status of the Mutasarrifate of Noble Jerusalem was unique in another respect: it came under the direct authority of Istanbul (Büsso 2011; Khalidi, R. 1997: 174).

اہم بات یہ ہے کہ فلسطین میں انتظامی ڈھانچے کی یہ بنیادی اور دور رس تبدیلیاں مقامی فلسطینی بااثر طبقے کی رضامندی یا عملی حمایت سے انجام پائیں (Foster 2016a)۔ یروشلم اور فلسطین کے بڑے حصے کو الشام کے علاقے سے انتظامی طور پر الگ کرنے کے خلاف کسی مقامی فلسطینی مخالفت کا ریکارڈ نہیں ملتا۔ متصرفیۃ القدس الشریف میں یروشلم کے ضلع کے علاوہ چار اور بڑے اضلاع (قضاء) شامل تھے: یافا، غزہ، الخلیل (ہیبرون) اور بئر السبع۔ اپنے وسیع رقبے کی وجہ سے یہ عملاً ایک نیا صوبہ بن گیا، جس کے مرکز میں مقدس شہر یروشلم تھا۔ یہ شہر کئی صدیوں تک Provincia Palaestina، بازنطینی Palaestina Prima اور عربی صوبے جُند فلسطین کا مرکز رہا تھا؛ اب یہ متصرفیۃ القدس الشریف کا صوبائی دارالحکومت بن گیا، ایک ایسا نیا صوبہ جسے اکثر ‘فلسطین’ کے ساتھ خلط ملط یا برابر سمجھا جاتا تھا۔

Crucially these radical and far-reaching administrative reorganisations in Palestine were carried out with the consent or active support of the influential local Palestinian elites (Foster 2016a). No local Palestinian opposition to administratively separating Jerusalem and much of Palestine from the al-Sham region was recorded. The Mutasarrifate of Noble Jerusalem consisted of, in addition to the district of Jerusalem, four other large districts (qadas): Jaffa, Gaza, al-Khalil (Hebron) and Beersheba. With its huge size, this made it effectively a new province, at the centre of which was the holy city of Jerusalem. The latter for many centuries had been central to Provincia Palaestina, Byzantine Palaestina Prima and the Arab province of Jund Filastin; it became the provincial capital of the Mutasarrifate of Noble Jerusalem, a new province which was often conflated or equated with ‘Palestine’.

په ۱۹۱۱ او ۱۹۱۲ کلونو کې د بیت المقدس د متصرفیت والي، جودت بيګ، د یافا د مشهور ورځپاڼې "فلسطین" (فلسطين) ته یو لیک ولیږه، چې په کې ځان "د فلسطین والي" بللی و (Foster 2016b؛ همدارنګه Kushner 1987).

In 1911‒1912 the Governor of the Mutasarrifate of Jerusalem, Cevdet Bey, wrote a letter to the popular Jaffa-based newspaper Falastin ( (فلسطين calling himself the ‘Governor of Palestine’ (Foster 2016b; also Kushner 1987).

په ۱۸۷۲ میلادي کال کې عثمانیانو د نابلس او عکا اداري سنجاقونه هم جوړ کړل، چې دواړه د بیت المقدس د مутасرفیت سره یوځای د ۱۹۱۷–۱۸ کلونو د مینډیټي فلسطین د خاوره یي بنسټ جوړ کړ. په دې سرهم، تاریخ پوهانو و پیژندل چې د مینډیټي فلسطین تاریخي ریښې او د عکا سنجاق خاوره یي بنسټ د ۱۸ مېږ پېړۍ پورې اړه لري، او دا چې د عکا ولایت (پاشالک) یو دودیز ولایت نه و چې د عثماني چارواکو له خوا جوړ شوی وي. د عکا ولایت د ۱۸ مېږ پېړۍ د مینځ یو عصري جوړښت و. په حقیقت کې دا د ظاهر العمر له خوا عثماني امپراتورۍ ته تحمیل شو، هغه چې عثماني لښکر یي په نظامي توګه ماتې کړ، په ۱۷۴۹ میلادي کال کې یي عکا ونیوله او د خپل د جلیل پر بنسټ امارت یي پلازمینه جوړه کړه. دا امارت په حقیقت کې د صیدا د زاړه عثماني اداري ولایت ځای ونیوی. په حقیقت کې، ضعیف عثماني چارواکي وروسته د ظاهر العمر رژیم د فلسطین په ډیرو برخو کې منلو ته مجبور شول، او هغه ته یي په رسمي توګه د "د عکا شیخ، د ناصره، طبریه، صفد امیر، او د ټول جلیل شیخ" لقب ورکړ شو (فیلیپ ۲۰۱۵).

In 1872 the Ottomans also created the administrative sanjaks of Nablus and Acre, both of which, together of the Mutasarrifate of Jerusalem, formed the territorial basis of Mandatory Palestine in 1917-18. However, historians failed to recognise that both the historical roots of Mandatory Palestine and the territorial basis of the sanjak of Acre go back to the 18th century and to the fact that the province (pashalik) of Acre was not a traditional province created by the Ottoman authorities. The province of Acre was a modern creation of the mid-18th century. It was effectively imposed on the Ottoman Empire by Dhahir al-ʿUmar, who militarily defeated the Ottoman army, occupied Acre in 1749 and made it the capital of his Galilee-based emirate. The latter, in effect, had replaced the old Ottoman administrative province of Sidon. In fact, the weak Ottoman authorities were subsequently forced to recognise al-ʿUmar’s regime in large parts of Palestine and he was officially granted by them the title of ‘Sheikh of Acre, Emir of Nazareth, Tiberias, Safed, and Sheikh of all Galilee’ (Philipp 2015).

د عمر د مرگ وروسته، احمد پاشا الجزار، چې اوس په رسمي ډول د عکا د پاشالیک والی په توګه پیژندل کیږي، د عمر په څیر له همدې پلازمینې، عکا څخه، له ۱۷۷۶ کال څخه تر خپل مرګ پورې، یعنې ۱۸۰۴ کال پورې، واکمني ته دوام ورکړ. د ۱۸ مې پیړۍ دا سیمیز، اداري او واکمنۍ میراث د ۱۹ مې پیړۍ تر ډیرې برخې پورې پاتې شو او د عکا د سنجق اساس یې جوړ کړ.

After al-ʿUmar’s death, Ahmad Pasha al-Jazzar, now officially recognised as the Governor of the pashalik of Acre, continued to rule, as al‑ʿUmar, from the same capital, Acre, from 1776 until his death in 1804. This modern regional, administrative and power legacy of the 18th century persisted well into the 19th century and formed the basis of the sanjak of Acre.

جبکہ عثمانیوں نے مقامی فلسطینی اشرافیہ کی حمایت سے ایک واضح پیغام دینے کی غرض سے سنجق (عکا اور نابلس) اور متصرفیت (متصرفیتِ القدس) کے درمیان ایک اہم انتظامی امتیاز قائم کیا، پھر بھی بعض دوسرے باشعور مصنفین متصرفیتِ القدس کو، کسی قدر غلط طور پر، "سنجقِ القدس" کہتے رہے ( ابو مانہ 1999)۔ یہ بات واضح ہے کہ متصرفیتِ القدس کے نام، رقبے اور حیثیت سے ظاہر ہوتا ہے کہ اسے شعوری طور پر ایک "فوق سنجق" کے طور پر تصور کیا گیا تھا، جسے خاص طور پر نمایاں مقام حاصل تھا۔

While the Ottomans, with the support of local Palestinian elites, sought to send a clear message by creating an important administrative distinction between sanjak (Acre and Nablus) and mutasarriflik (Mutasarrifate of Jerusalem), some otherwise perceptive authors continued to refer, rather inaccurately, to the Mutasarrifate of Jerusalem as the ‘Sanjak of Jerusalem’ (Abu-Manneh 1999). Clearly the naming, size and status of the Mutasarrifate of Jerusalem meant that it was consciously conceived as a ‘super sanjak’ with a particularly eminent status.

1870ء کی دہائی میں عثمانی انتظامی ازسرِنو تنظیم نے فلسطین کے بارے میں بعض ایسے اشارے بھی فراہم کیے ہیں جن سے اٹھارہویں صدی کے فلسطین کی سیاست و معیشت اور ترقی پاتے ہوئے آخری عثمانی فلسطین کے درمیان واضح روابط ظاہر ہوتے ہیں۔ عکّہ اور نابلس اٹھارہویں اور انیسویں صدی کے بیشتر حصے میں فلسطین کے سب سے طاقتور تجارتی اور صنعتی مراکز رہے، اور دونوں فلسطین اور الشام کی عالمی تجارت میں کپاس اور کپڑے کے حوالے سے مرکزی حیثیت رکھتے تھے۔ اس کے علاوہ، اور نہایت اہم بات یہ ہے کہ عکّہ 1746ء سے 1804ء تک تقریباً نصف صدی کے لیے دو عملاً خودمختار فلسطینی حکومتوں، یعنی ظاہر العمر اور احمد پاشا الجزار کی حکومتوں، کا دارالحکومت رہا۔ دلچسپ بات یہ بھی ہے کہ جب نابلس اور عکّہ کے دونوں سنجاق قائم ہوئے تو ابتدا میں انھیں دمشق (الشام) کے بجائے یروشلم کی متصرفیت کے سیاسی اختیار میں رکھا گیا۔ یہ اس امر کی طرف اشارہ ہے کہ ایک متحد مقدس سرزمین کے تصور پر مبنی فلسطین کی نئی تشکیل کا آغاز ہو رہا تھا، ایسا تصور جس نے انیسویں صدی میں یورپی سوچ کو شکل دینا شروع کی، اور جس سے فلسطین کے عثمانی حکام اور مقامی فلسطینی اشرافیہ دونوں بخوبی آگاہ تھے، یعنی یہ کہ اسے استنبول کے مقرر کردہ متصرف کے براہِ راست اقتدار کے تحت رکھا جائے۔

Ottoman administrative reorganisation of Palestine in the 1870s also provides us with some clues as to the unmistakable links between the politics and economy of 18th century Palestine and that of evolving late Ottoman Palestine. Acre and Nablus were Palestine’s most powerful trade and manufacturing centres throughout most of the 18th and 19th centuries and both were central to Palestine’s and al-Sham’s global trade in cotton and textiles. Also, crucially, Acre had been the capital of two practically independent Palestinebased regimes, those of Dhaher al-ʿUmar and Ahmad Pasha al-Jazzar, for almost half a century from 1746 to 1804. Also, interestingly, when the two sanjaks of Nablus and Acre were established, they were initially placed under the political authority of the Mutasarrifate of Jerusalem, rather than that of Damascus (al-Sham). This suggests the beginning of a new conceptualisation of Palestine based on the idea of a unified Holy Land – an idea which began to shape European thinking in the 19th century and a discourse with which both Ottoman officials in Palestine and local Palestinian elites were acutely aware – subject to direct rule from an Istanbul-appointed mutasarrif.

د مُتَصَرِّفِیَّت او د عکا او نابلس دوه سنجاقونه په ځایی او نړیواله کچه عموماً د «فلسطین» په نوم یادېدل.

The mutasarrifate and the two sanjaks of Acre and Nablus were commonly referred to locally and internationally as ‘Palestine’.

تصاویر و تصورات همیشه بسیار قدرتمند هستند، و تقسیم جدید فلسطین/سرزمین مقدس به جنوب و شمال، بدون آنکه مقصود باشد، تقسیمات تاریخی آن به جنوب و شمال را در دوران هر دو حکومت بیزانس (که در آغاز پالستینا پریما و پالستینا سکوندا نام داشتند) و صدر اسلام (جند فلسطین و جند الأردن) بازتاب داد. اما با وجود این تناقض، با آنکه سنجاق‌های عکا و نابلس به زودی به ولایت بیروت ملحق شدند، عمدتاً به منظور مقابله با مداخلات مستمر غربی در سرزمین مقدس/فلسطین، ایجاد متصرفیت اورشلیم (و همچنین دو سنجاق نابلس و عکا) از سوی کنسول بریتانیا در اورشلیم، «تبدیل فلسطین به یک ایالت جداگانه» تلقی شد و به همین عنوان از آن یاد می‌شد ۹ (ابو‌منه ۱۹۹۹: ۳۹). مرزهای این ایالت مستقل فلسطین، یا سرزمین مقدس یکپارچه، تا حد زیادی همان سرزمینی بود که بعدها به فلسطین تحت قیمومیت معروف شد (فاستر ۲۰۱۶ب).

Images and perceptions are always very powerful and the new south‒ north division of Palestine/Holy Land inadvertently echoed historic south‒month divisions of the country under both the Byzantines (with originally Palaestina Prima and Palaestina Secunda) and early Islam (Jund Filastin and Jund al-Urdun). Paradoxically, however, although the sanjaks of Acre and Nablus were soon to be attached to the wilayah of Beirut, mainly in order to counter persistent Western intervention in the Holy Land/Palestine, the creation of the Mutasarrifate of Jerusalem (as well as the two sanjaks of Nablus and Acre) were perceived and actually referred to by the British consul in Jerusalem as the creation of ‘Palestine into a separate Eyalet’9 (Abu-Manneh 1999: 39). The boundaries of this distinct Palestine eyalet, or unified Holy Land, were (by and large) the territory which became known as Mandatory Palestine (Foster 2016b).

رسمي طور پر عثماني حکومت د اروپايي مداخلې په اړه ژور اندېښنه درلوده چې د «مقدسې ځمکې» په اړه ده، او غوښتل يې چې جغرافيايي اصطلاح فلسطين يوازې د القدس شريف د مټسرفيټ (مټصرفيت) پورې محدوده کړي. د ۱۹۱۳ ع کال د يوې عثماني جغرافيې درسي کتاب (مکاتب ابتدائيه، جغرافياي عثماني، مطبعه عامره، ۱۳۳۲ هـ [۱۹۱۳/۱۹۱۴]، ص ۱۹۳) کې يو نقشه شتون درلود چې د القدس د مټصرفيټ سيمه يې د فلسطين سره مساوي ښودلې وه. په هرصورت، د عکا او نابلس سنجقونو د القدس شريف د ولايت يا مټصرفيټ سره يو ځای کېدل د فلسطين/مقدسې ځمکې په اړه بالکل بل ډول تصور جوړ کړ، او د «درې په يو کې» دا اداري سيمې په القدس د اسلامي شريعت محکمې په ثبت کې د «ايالت القدس» (د القدس ولايت) په نامه ياد شوې (ابومنه ۱۹۹۹: ۴۳).

Officially the Ottoman authorities, deeply concerned about European interference in the ‘Holy Land’, sought to confine the geographic term Filastin to the Mutasarrifate of Noble Jerusalem and a 1913 Ottoman geography textbook (Mekatib-i Ibtida’iye, Juğrafiya-i Osmani, Matbaa-i ‘Amire, 1332 [1913/1914], p. 193) had a map showing the Mutasarrifate of Jerusalem equated with فلسطين (‘Palestine’).10 However, the combination of the sanjaks of Acre and Nablus with the province or Mutasarrifate of Noble Jerusalem produced a radically different perception of Palestine/Holy Land and the combination of the ‘Three in One’ administrative districts was referred to in the register of the Islamic Sharia Court of Jerusalem as ‘Eyalet al-Quds’ (the ‘Province of Jerusalem’) (Abu-Manneh 1999: 43).

تاریخی تسلسل کو فلسطین کی جغرافیائی تقسیم میں ذہن میں رکھنا چاہیے۔ عثمانی فلسطین کی جنوب سے شمال تک تین حصوں میں تقسیم (مُتَصَرِّفِیّتِ القُدسِ الشَّرِیف سے لے کر بالترتیب نابلس اور عکا کے سنجقوں تک) اسلام کے ابتدائی دور میں ملک کی تقسیم (جُندُ فِلَسطِین اور جُندُ الأُردُن) اور بازنطینیوں کی تقسیم (Palaestina Prima، Palaestina Secunda اور Palaestina Salutaris) کی بازگشت ہے (Rosen-Ayalon 2006: 15)۔ یقیناً، تصورات بہت طاقتور ہوتے ہیں، اور تاریخی نگاہ سے دیکھا جائے تو آخری عثمانی دور کے فلسطین/مقدس سرزمین کا یہ تصور کہ "تین in ایک" ہے، یعنی "ایک مُتَصَرِّفِیّت اور ایک ایالت میں دو سنجق"، جو یروشلم پر مرکوز ہے اور مُتَصَرِّفِیّتِ القُدس کی قیادت میں ہے، مکمل طور پر بے جواز یا تاریخی طور پر بے مثال نہیں۔ تاریخی طور پر، ہم نے قدیم دور کے آخر میں بازنطینیوں کے تحت Provincia Palaestina کی اسی "تین in ایک" نمائندگی کو پہلے ہی دیکھا ہے، اور اسی دور میں مقدس سرزمین کا تصور بھی ابھرا اور مضبوط ہوا۔ یقیناً، "تین سنجق" "تین فلسطینوں" (Palaestina Prima، Palaestina Secunda، Palaestina Tertia) کے مساوی ہیں؛ یہ "تین in ایک" کی تخلیقی مماثلت پر مبنی ہیں۔

Historical continuities in the geographic division of Palestine should be kept in mind. The three-way division of Ottoman Palestine from south (Mutasarrifate of Noble Jerusalem) to north (the sanjaks of Nablus and Acre respectively) echoes previous divisions of the country under both early Islam (Jund Filastin and Jund al-Urdun) and the Byzantines (Palaestina Prima, Palaestina Secunda and Palaestina Salutaris) (Rosen-Ayalon 2006: 15). Of course, perceptions are very powerful and with historical hindsight this perception of late Ottoman Palestine/Holy Land as ‘Three in One’ – ‘One mutasarriflik and two sanjaks in one eyalet’, centred on Jerusalem and led by the Mutasarrifate of Jerusalem – is not entirely unjustified or historically unprecedented. Historically, we have already seen this ‘Three in One’ representation of Provincia Palaestina under the Byzantines in Late Antiquity, during which period the notion of the Holy Land also emerged and was consolidated. Of course, the ‘Three sanjaks’ are equivalent to the ‘Three Palestines’ (Palaestina Prima, Palaestina Secunda, Palaestina Tertia); they are based on the creative analogy of ‘Three in One’.

عثمانیان خود د بیزنطیې مستقیم وارثان وو او د نږدې ختیځ او فلسطین د بیزنطیې او عربي تاریخونو څخه خبر وو.

The Ottomans were themselves direct heirs to Byzantium and would have been aware of Byzantine and Arab histories of the Near East and Palestine.

بالآخر، کلیسای مستقل او خودمختار "تمام فلسطین" ارتودوکس، چې د اورشلیم کلیسا پر بنسټ جوړ شوی و، د عثمانیانو لاندې څو پېړۍ فعالیت وکړ او د هغې پلرپاڼانو (پاتریارکانو) ته د عثماني حکومت رسمي تایید ورکړ. خو د برتانوي امپراتورۍ یا استعماري لیدلوري له مخې، موږ د "درې په یو" قیاس هم په هغه طریقه کې ګورو چې مدرن عراق د لومړۍ نړیوالې جګړې وروسته د برتانویانو له خوا جوړ شو او د عثماني درې ولایتونو بغداد، بصره او موصل څخه جوړ شو، چې پلازمینه بغداد د مدرن عراق مرکز او همدارنګه د عباسیانو لاندې لویې اسلامي پلازمینې ته تاریخي حوالې ورکوونکی و. د فلسطین په قضیه کې، برتانویانو (لکه د ۱۹مې پېړۍ ټولو اروپايي ځواکونو په څېر) اورشلیم د مدرن فلسطین د مفهوم لپاره تاریخي حواله او مرکز وګاڼه.

After all, the autocephalous and independent ‘All Palestine’ Orthodox Church, based on the Church of Jerusalem, operated for centuries under the Ottomans and its Patriarchs were officially approved by the Ottoman government. But from British imperial or colonial perspectives, we can also see the ‘Three in One’ analogy in the way modern Iraq was constituted by the British after the First World War, and constructed from the three Ottoman provinces of Baghdad, Basra and Mosul, with the capital Baghdad providing the focal point for modern Iraq as well as the historical reference to the great Muslim capital under the Abbasids. In the case of Palestine, for the British (as well as for all European powers in the 19th century) Jerusalem provided the historical reference and focal point for the modern conception of Palestine.

په دوهمه نیمایي کې د ۱۹مې پیړۍ او د ۲۰مې پیړۍ په پیل کې شپږ مهم او یو له بل سره نږدې پرمختګونه د "درې په یو (فلسطین) ایالت" د یووالي عواملو سره مرسته وکړه. دا د فلسطین/مقدسې خاورې پرمختګونه د فلسطین د عثماني بیا تنظیم او حقیقي اداره باندې ژور اغیز وکړ. دا پرمختګونه دا وو:

Six important and closely related developments in the second half of the 19th and early 20th centuries contributed towards the ‘unifying’ factors of ‘Three in One (Palestine) Eyalet’. These Palestine/Holy Land developments deeply affected the Ottoman reorganisation and actual administration of Palestine. These developments were:

د فلسطین لويې پیمانه زیارت او ډلیز سیاحت

• Large-scale pilgrimage and mass tourism in Palestine.

• د نوو سړکونو جوړول، ترڅو د عیسوي زیارتګرو زیاتېدونکې شمېر ته ځای برابر شي.

• The construction of new road systems to accommodate the influx of Christian pilgrims.

د فلسطین/د مقدسې ځمکې د ماموریتونو تأسیس، دواړه دیپلوماتیک او کلیسایي.

• The establishment of Palestine/Holy Land missions, both diplomatic and ecclesiastical.

د نوي فلسطین/مقدسې ځمکې عکاسۍ ډېرو عکسونو کې ډېره کچه ډیره لاسته راوړل، او دا یو داسې عامل وو چې خلک یې سره یو ځای کړل.

• The new Palestine/Holy Land photography produced mountains of images and played a unifying factor.

• د مقدسې ځمکې د پوهې تولید (د متنونو نقشه کښي، د نقشو او ترکیبي سروې کارونه، او د لرغونپوهنې کیندنې).

• Holy Land knowledge production (scriptural mapping, ordinance surveys and archaeological excavations).

• د فلسطین آثار قدیمه او د بیزانس دورې د فلسطین (Palaestina) د پراختیا او شان و شوکت سره تړلي مشهور آثار قدیمه کشفونه، لکه د مادبا موزایک نقشه (Madaba Mosaic Floor Map)، چې په ۱۸۸۴ کال کې کشف شو۔

• Palestine archaeology and famous archaeological discoveries related to the extent and splendour of Byzantine Palaestina, such as the Madaba Mosaic Floor Map, discovered in 1884.

ناصره د ۱۹ مې پیړۍ په پای کې ډیره مهمه شوه، ځکه چې د مسیحي زایرینو د راتګ د خدمت لپاره لومړۍ عصري کاروان لارې جوړې شوې او د کوچنۍ جلیل کې اصلي لاره جوړه شوه ترڅو د ناصره، کفر کنا او طبریه مسیحي مقدسې ځایونه یو له بل سره وصل کړي (Karmon 1960: 251). د مسیحي زایرینو او اروپايي سیاحانو راتګ فلسطین ته جلیل د پاتې فلسطین سره ډیر نږدې وتړ. او دا په هغه اوو اروپايي ډول ساعت برجونو کې ښکاري چې د وروستي عثماني فلسطین د کلیدي ښارونو (یافا، حیفا، عکا، ناصره، صفد، القدس او نابلس) د عامه ځایونو په زړه کې د ۱۹۰۰ او ۱۹۰۳ کلونو تر منځ د ځایي نوښتونو له لارې او په فلسطین کې د کاڼو له ډبرو جوړ شوي.

The town of Nazareth became very important at the end of the 19th century as the first modern carriage roads were built to serve the influx of Christian pilgrims and the main road was constructed in lower Galilee to connect the Christian holy places of Nazareth, Kafr Kanna and Tiberias (Karmon 1960: 251). The influx of Christian pilgrims and European tourists to Palestine linked the Galilee very closely with the rest of Palestine. And this can be seen in the construction of seven European-style clock towers at the heart of the public spaces of key cities of late Ottoman Palestine (Jaffa, Haifa, Acre, Nazareth, Safad, al-Quds and Nablus), built between 1900 and 1903 at local initiatives and from stones quarried in Palestine.

په سلطان عبدالحمید دوهم د سلطنت د سلور جوبلي د یادولو لپاره جوړ شوي ساعت برجونه د عصري وخت د ټاکلو او عصریت نوي نښانې شول. د القدس ساعت برج پرته، چې انګریزانو په ۱۹۲۲ کال کې وچاوه، دا ساعت برجونه د فلسطیني عصریت مهم ځایي نښانې پاتې شوي دي. د صنعتي کچې زیارت او عصري ډله ایز سیاحت د ناوخته فلسطین په ادارې باندې اغیز لږ نه دی. له همدې امله، او شاید حیرانونکې هم نه وي، په ۱۹۰۶ کال کې د ناصرې او طبریا دوه ولسوالۍ د جلیل څخه د نجیب بیت المقدس مستقل ولایت (متصرفیت) سره یوځای شوې، په عمده توګه د روس، اروپا او امریکا څخه نوي ډله ایز زیارت او سیاحت د ځای ورکولو او په فلسطین کې د عیسوي زائرینو او مسافرو لپاره د یوې واحدې سیاحتي ویزې د ورکولو د اسانتیا لپاره (Bussow 2011: 70؛ Kark 1994: 131).

Designed to commemorate the silver Jubilee of the reign of the Ottoman Sultan ‘Abd al-Hamid II, the clock towers served as new symbols of modern time-keeping and modernity. With the exception of the clock tower of al-Quds — which was blown up by the British in 1922 — these clock towers have remained key landmarks of Palestinian modernity. The impact of the industrial-scale pilgrimage and modern mass tourism on the administration of late Palestine can hardly be overstated. Consequently, and, perhaps not surprisingly, in 1906 the two districts of Nazareth and Tiberias in the Galilee were attached to the Mutasarrifate of Noble Jerusalem, mainly in order to accommodate the new mass pilgrimage and tourism from Russia, Europe and the US and facilitate the issuance of a single tourist visa to Christian pilgrims and travellers in Palestine (Bussow 2011: 70; Kark 1994: 131).

هغوی نه یوازې د یروشلم او د جلیل (ناصره او طبریه پکې شاملې دي) د مسیحي مقدسو ځایونو ترمنځ تړاوونه او "یووالی" پیاوړي کړ. بلکې دوی د هیواد په سیاسي اقتصاد او نوې جغرافیایي نظریاتو باندې هم لوی اغېز پیل کړ، هغه نظریات چې، لکه څنګه چې لاندې به وګورو، د فلسطین اروپايي او عثماني چارواکو او همدارنګه ځايي فلسطينيانو هم شریک وو.

Not only had they reinforced the links between, and ‘unity’ of, the Christian holy sites of Jerusalem and those of the Galilee (Nazareth and Tiberias included). They also began to have a major impact on the political economy and the new geographical perceptions of the country – perceptions, as we shall see below, shared by European and Ottoman officials in Palestine as well as local Palestinians.

البته، د ۱۹ میلادي پیړۍ د دوهمې نیمایي په اوږدو کې د عثماني چارواکو په فلسطین کې دا پریکړه کړې وه چې د مقدسې ځمکې د اروپايي مداخلې مقابله وکړي، په داسې حال کې چې یا د ډیرو سختو فشارونو لاندې یا د عثماني اتحادونو د بدلیدو له امله د اروپايي ځواکونو ته امتیازات هم ورکول. د ګډ ادارې ډول د بدلونونو له پلوه، لیرې عثماني فلسطین کې د فلسطین د ادارې دا بیا ترتیب، چې د «درې په یو» ولایت په توګه لیدل کېده، چې له دوو اداري سنجاقونو او یوې مутасرفیۍ څخه جوړ و او د شریفې یروشلم د مутасرفیت پر بنسټ ولاړ و، په ښکاره توګه د لومړۍ نړیوالې جګړې په ترڅ کې او په ځانګړې توګه د ۱۹۱۸ څخه وروسته د انګلیسي امپراتورۍ په فکر باندې لوی اغېز درلود. د بېلګې په توګه، په ۱۹۲۱ کې د فلسطین لومړي انګلیسي عالي کمېشنر، سر هربرټ سمویل، د لوړ مسلماني شورا تاسیس کړه چې یو رئیس او څلور غړي لري، چې له دوو غړو به د پخوانی شریفې یروشلم مутасرفیت استازیتوب کاوه او پاتې دوه به د پخوانیو نابلس او عکا سنجاقونو.

Of course, throughout the second half of the 19th century Ottoman officials in Palestine were determined to resist European intervention in the Holy Land, while making concessions to European powers either under intense pressures or due to shifting Ottoman alliances with European powers. From the perspective of the changes in late Ottoman Palestine, the perception of the Ottoman administrative rearrangement of Palestine as a ‘Three in One’ province, consisting of two administrative sanjaks and mutasarriflik and centred on the Mutasarrifate of Noble Jerusalem, evidently had a major impact on British imperial thinking during the First World War but especially after 1918. For instance, in 1921 the first British High Commissioner for Palestine, Sir Herbert Samuel, established the Supreme Muslim Council which consisted of a president and four members, two of whom were to represent the former Mutasarrifate of Noble Jerusalem and the remaining two to represent the former sanjaks of Nablus and Acre.

دغه دوه سنجقونه او یوه متصرفیت د ختم شوي عثماني فلسطین درې اداري ولسوالیو سره سمون درلود (Dumper 1994).

These two sanjaks and one mutasarriflik corresponded to the three administrative districts of late Ottoman Palestine (Dumper 1994).

د اتمانی دورې د وروستیو کلونو په فلسطین کې د پارادایم د بدلون مرکزي برخه دا باور و چې د ۱۹ څلورمې پیړۍ په وروستیو کې د بیت المقدس متصرفیت، د نابلس او د عکا سنجقونه سره یوځای تاریخي «فلسطین»، یا مقدسه ځمکه، یوه جلا هېواد ته بدل کړل. دا نظر یوازې د اروپایي او فلسطیني لیکوالو پورې محدود نه و. سیاسي او ستراتیژیک پلوه دا تصور د یوې مهمې اتمانی اسنادو، «فلسطین رسالسي» څخه هم ښکاره و، یو پوځي لارښود چې د لومړۍ نړیوالې جګړې په پیل کې د فلسطین د اتم فوځي کور د افسرانو لپاره په محدود ویش خپور شو. دا لارښود د فلسطین ولایت دیموګرافیک او جغرافیایي سروې وه، چې توپوګرافیک نقشې، احصایوي جدولونه او د فلسطین جیو‌نژادي توضیحات یې شامل وو. همدارنګه په کې د هیواد عمومي نقشه هم وه چې د فلسطین پولې د بیت المقدس د متصرفیت له پولو ډیرې بهر ته رسیدلې وې. په ۱۸۷۲ کال کې د دې متصرفیت پولې، چې پنځه قضاګانې یې بیت المقدس، یافا، غزه، بئرسبع او الخلیل وې، د بیزنطي تشریح Palaestina Prima او د لومړنۍ عربي‌اسلامي جند فلسطین تشریح سره ورته والی درلود. د «فلسطین رسالسي» نقشې شمالي پولې د لیطاني سیند او د صور ښار پورې رسیدلې. نقشې ټوله جلیل او د لبنان سویلي برخې، هم د نابلس او هم د عکا سنجقونه راګرځول (Tamari 2011).

Central to the paradigm shift in late Ottoman Palestine was the perception throughout the late 19th century that the Mutasarrifate of Jerusalem, together with the sanjaks of Nablus and Acre, unified historic ‘Palestine’, or the Holy Land, into a distinct country. This was not confined to European and Palestinian authors. Politically and strategically this conception was also evident from an important Ottoman document, Filastin Risalesi, a military handbook issued for limited distribution to the officers of the Eighth Army Corps in Palestine at the beginning of the First World War. A demographic and geographic survey of the Palestine province, the manual included topographic maps, statistical tables and a geo-ethnography of Palestine. It also contained a general map of the country in which the boundaries of Palestine extended far beyond the frontiers of the Mutasarrifate of Jerusalem. In 1872 the boundaries of this mutasarriflik, with its five districts (qadas) of Jerusalem, Jafa, Gaza, Beersheba and al-Khalil, had analogies to both the Byzantine delineation of Palaestina Prima and the early Arab Islamic delineation of Jund Filastin. The northern borders of the Filastin Risalesi map included the Litani River and the city of Tyre. The map encompassed all of the Galilee and parts of southern Lebanon, as well as the sanjaks of Nablus and Acre (Tamari 2011).