په عامه توګه د اسلام څخه مخکې د عربو مشرکه ټولنه بې‌سواده وه، او دا ټولنه ډېرې شتمنې شفاهي او اوريدنيزې دودونه، حماسي کيسې او په ځانګړې توګه ډېر ښکلی شفاهي شعر پالل، چې د عربي ادب تر ټولو پخوانی ډول دی. سربيره پر دې، د اسلام څخه ډېر پېړۍ مخکې د عربي ژبې خپرېدل په عربستان او د هغه بهر په لويه کچه شفاهي ټولنه کې، او د شام او عراق د ځينو سيمو عربي کېدل، د شفاهي او اوريدنيزو دودونو، حماسو، عربي شعر او کلاسيکو قصيدو (د مثال په توګه المعلقات) د زده کولو له لارې ترسره شول. دا اسلام پخوانی شعر د عربي ژبې او بلاغت لوی سرچينه شو، او د هغه وخت د سياسي او کلتوري ژوند يو شتمن تاريخي ريکارډ هم. د اسلام څخه مخکې دغه پياوړي شفاهي او اوريدنيزي دودونه او شعر، او حماسو زده کول نه يوازې د شاعرانو او راويانو (کيسه‌کوونکو) له خوا، بلکې د سفر کوونکو عرب سوداګرو له خوا هم خپريدل، د مکې د مخکنۍ بيا ډکې ځانګړې زيارت له لارې او د موسمي ادبي بازارونو کې د شعري سياليو له لارې (يوه مشهوره بېلګه د طائف سره نږدې د حجاز سوق عُکاظ و). په دې عربي کلتور کې شاعر د شفاهي تاريخ پوه، کيسه‌کوونکي، ټولنيز نقاد، عامه روښانفکر، غيب‌ګوی او سياسي ولولوونکي رول لوباوه.

By and large Arab pagan society was illiterate, cultivating immensely rich oral/aural traditions and epic stories and prizing, in particular, exquisite oral poetry, the oldest form of Arabic literature. Furthermore, for many centuries before Islam the spread of Arabic in the predominantly oral culture of Arabia and beyond, and the Arabisation of parts of the Levant and Iraq, were carried out through the memorisation of oral/aural traditions, epics, Arabic poetry and classic poems (for instance, the mu’allaqat). This pre-Islamic poetry became a major source for the Arabic language and rhetoric and a rich historical record of the political and cultural life of the time. This communication of powerful pre-Islamic oral/aural traditions and poetry and the memorisation of epics were transmitted not only by poets and rawis (storytellers) but also by travelling Arab traders, through the annual pilgrimage to pre-Islamic Mecca and poetry competitions at seasonal literary markets (a famous example was Souq ‘Ukath, near Ta’if in the Hijaz). In this pre-Islamic Arab culture the poet played the role of oral historian, storyteller, social critic, public intellectual, soothsayer and political agitator.

عربی شاعری اور عربی خواندگی، اور زیادہ تر زبانی/سماعی ثقافت سے ایک زیادہ تحریری عربی ماحول اور کتاب کے کلچر کی طرف منتقلی، پھیلتی ہوئی ہیلینistic عیسائیت، اور بعد میں اسلام کے ظہور سے بہت متاثر ہوئی، نیز اُس چیز سے جسے اسلام نے ’اہلِ کتاب‘ (اہل الکتاب) کہا۔ اہم بات یہ ہے کہ ناخواندگی اور زبانی/سماعی روایات سے خواندگی اور تحریری ثقافت کی طرف یہ بتدریج منتقلی غسانی فرمانرواؤں کے عیسائی عرب درباروں نے بھی فروغ دی، جو فلسطین کے فیلارک تھے۔ یہ درباری فنون، خصوصاً عربی شاعری کی دل کھول کر سرپرستی کرتے تھے۔ خواندگی کی طرف یہ منتقلی، اور حماسی داستانوں اور کلاسیکی عربی شاعری کی حفظ کی اہم روایت، اسلام کے پھیلاؤ کے ساتھ جاری رہی، لیکن اہم بات یہ ہے کہ اس کے ساتھ ساتھ قرآنِ مجید کی تلاوت اور حفظ بھی ہوتا رہا، جو معیاری عربی کے فروغ، عربائزیشن کے قیام، اور نئی قائم شدہ اسلامی سلطنت میں عربی کو لingua franca بنانے کا ذریعہ تھا۔ Provincia Palaestina اور سابقہ Provincia Arabia کے عرب، اپنی زیادہ تر زبانی/سماعی ثقافت کے ساتھ، پانچویں اور چھٹی صدیوں کے عربوں کی ادبی زندگی اور شعراء، رواۃ اور عام لوگوں کی جانب سے کلاسیکی عربی شاعری کو حفظ کرنے کی روایت سے بھی متاثر ہوئے۔

Arabic poetry and Arabic literacy and the movement from a predominantly oral/aural culture and oral traditions to a more literate Arabic setting and book culture was hugely influenced by the spread of Hellenistic Christianity and later the rise of Islam and by what Islam termed the ‘people of the Book’ (ahl al-kitab). Crucially, this gradual movement from illiteracy and oral/aural traditions to literacy and written culture was also promoted by the Christian Arab courts of the Ghassanid phylarchs of Palestine. These courts generously patronised the arts, especially Arabic poetry. This movement to literacy, together with the important tradition of memorisation of epics and classic Arabic poetry, continued to flourish with the spread of Islam, but crucially it was also accompanied by the reading and memorisation of the holy Quran as a means of spreading standard Arabic and establishing Arabisation and Arabic as the lingua franca in the newly founded Islamic empire. The Arabs of Provincia Palaestina and former Provincia Arabia, with their predominantly oral/aural culture, were also influenced by the literary life of the Arabs in the 5th and 6th centuries and by the tradition of memorisation of classic Arabic poetry by poets, rawis and ordinary people.

په اسلام نه مخکې د عربو مسیحي دربارونه وو، په جنوبي عراق کې د حيرې په ښار کې او په فلسطین دويمه کې د جابيه په ځای کې، او د دربار شاعران هم وو، لکه النابغه الذبياني (۵۳۵–۶۰۴ میلادي)، چې د کلاسيک عربي شاعرۍ په خپرېدو کې مهم رول ولوباوه. د غسانيانو قبيلوي پاچاهان (فيلارکان)

In pre-Islamic times, there were Christian Arab courts at Hirah, in southern Iraq, and Jabiyah, in Palaestina Secunda, and court poets, such as al-Nabighah adh-Dhubyani (535–604 AD), who played an important role in the spread of classical Arabic poetry. The Ghassanid tribal kings (phylarchs)

د پالسټینا سیکنډا، په ځانګړې توګه، هنرونو ته مرسته وکړه او ځینې مشهور عربي شاعران، لکه النابغه او حسان بن ثابت (د پیغمبر محمد ﷺ یو صحابي چې په ۶۷۴ میلادي کال مړ شو)، په خپلو دربارونو کې میلمه کړل.

of Palaestina Secunda, in particular, patronised the arts and entertained some key Arabian poets such as al-Nabighah and Hassasn ibn Thabit (a companion of the Prophet Muhammad who died in 674) at their courts.

په فلسطین کې د غسانیانو او په "د انجیل ځمکه" کې د عیسوي مقدسو ځایونو د ساتونکو ترمنځ، او د مکې هغو راتلونکو اسلامي مقدسو ځایونو ترمنځ، یوه امکاني اړیکه د النابغه سره تړلې ده، چې د پیغمبر محمد ﷺ (570–632 م) معاصر و. النابغه (لفظي معنا: "ذهین") ...

One possible connection between the Ghassanids of Palestine as protectors of the Christian holy places in the ‘land of the Gospel’ and the future Islamic holy places in Mecca is related to al-Nabighah, a contemporary of the Prophet Muhammad (570–632 AD). Al-Nabighah (literally ‘the genius’)

دا د جاهلیت د دورې یو له وروستیو لویو عربي شاعرانو وو، چې خپل ډیره وخت د فلسطین د غسانیانو د پاچاهانو او د حیرې د مسیحي عرب پاچاهانو، یعنې آل المنذر، په دربارونو کې تیر کړ۔ د پالسټینا ترتیا او پالسټینا سیکنډا په شان، حیره هم د جاهلیت یو مهم عربي مسیحي مرکز وو، څرنګه چې د ۴ مې څخه تر ۷ مې پیړۍ پورې د مشرقي کلیسا یوه ډیوسیز وه او د ۴۱۰ م کال په شاوخوا کې د نسطوریانو د اسقفۍ مرکز وه۔ النابغه د خپل مسیحي عربي نوم "الیاس" په نوم مشهور شو، او وروسته د "الیاس من أرض البشارة" (د بشارت د ځمکې څخه الیاس)، یا د مقدسې ځمکې د الیاس په نوم یاد شو، لکه څرنګه چې عربي مورخ المقریزي (۱۳۶۴–۱۴۴۲ م) تشریح کړی دی۔ یوناني ژبه د بیزانسي فلسطین دوو لنګوا فرانکا ژبو څخه یوه وه، او "الیاس" د یوناني "Elias" نوم عربي بڼه ده، یو نوم چې نن د عرب مسیحیانو په منځ کې عام دی۔

was one of the last great Arab poets in the pre-Islamic era who spent most of his time at the courts of the Ghassanid kings in Palestine and the courts of the Christian Arab kings of Hirah, al-Mundhirs. Like Palaestina Tertia and Palaestina Secunda, Hirah was an important major pre-Islamic Arab Christian centre, being a diocese of the church of the East between the 4th and 7th centuries and seat of the Nestorian bishopric by 410 AD. Al-Nabighah became known as by his Christian Arab name ‘Ilyas and later ‘Ilyas from the Land of the Gospel’ (Ilyas min ard al-Bishara الياس من أرض البشارة ) or the Holy Land, as described by Arab historian al-Maqrizi (1364–1442). Greek was one the two lingua francas of Byzantine Palestine and Ilyas is the Arabic form of the Greek Elias, a name common among Christian Arabs today.

النابغة/الیاس د جاهلیت د شپږو مشهورو شاعرانو له جملې څخه دی، چې د هغو شعرونه د اسلام د دوهمې پېړۍ له نیمایي مخکې راټول شوي او د عربي شعر معیار ګڼل کیږي. دغه شاعرانو اوږدې قصیدې لیکلې چې د حماسي شعرونو سره ورته والی لري، او د «معلقات» په نوم یادېږي، ځکه چې دا قصیدې د کعبې په دیوالونو ځړول شوې وې (کعبه هغه ودانۍ ده چې د مکې په مبارکه جومات کې، د اسلام تر ټولو مقدسه ځای، په منځ کې ولاړه ده). د غسانیانو د ښارونو او دربارونو هغه بیانونه چې تر اوسه پاتې دي، د بښنې، د ژوند د فعال کلتور، د هنرونو، موسیقۍ او په ځانګړې توګه د عربي ژبې شعر ملاتړ انځوروي.

Al-Nabighah/Ilyas is one of the six eminent pre-Islamic poets whose poems were collected before the middle of the 2nd century of Islam, and have been regarded as the standard of Arabic poetry. These poets have written long poems comparable to epic poems, known as Muʿallaqat since they were hung on the walls of the Kaaba (a building at the centre of Islam’s most sacred mosque in Mecca). The surviving descriptions of the Ghassanid urban centres and courts impart an image of luxury and an active cultural life, with patronage of the arts, music and especially Arab-language poetry.

وارویک بال، لیکوال، آثار پیژندونکی پوه‌نځی او د اردن د عتیقاتو د ریاست پخوانی د معمارۍ ساتونکی، داسې تبصره کوي:

Warwick Ball, writer, archaeologist and former Architectural Conservator in the Department of Antiquities in Jordan, comments:

د غسانیانو دربارونه د اسلام تر راتګه او د خلافت د دربارونو تر پیدایښت مخکې د عربي شعر مهم مرکزونه وو، او د دوی د دربار کلتور، پشمول د دوی د ځنګلي ماڼیو سره مینه لکه قصر بن وردان، د اموي خلفاوو او د دوی د دربار لپاره نمونه جوړه کړه.

the Ghassanid courts were the most important centres for Arabic poetry before the rise of the Caliphal courts under Islam, and their court culture, including their penchant for desert palaces like Qasr ibn Wardan, provided the model for the Umayyad caliphs and their court.

(Ball 2000: 103‒105؛ همچنان Shahid 2006b: 102)

(Ball 2000: 103‒105; also Shahid 2006b: 102)

سامری جماعتیں رومی فلسطین کے تقریباً تمام شہروں میں قائم تھیں: نیاپولس، سیبستے، قیساریہ مارِتیما، سکیتھوپولیس، عسقلان، اشدود، غزہ، یامنیا، عمواس اور انتی پاتریس (Hjelm 2016)، اور بازنطینی دور میں یہ جماعتیں فلسطین کے بیشتر شہروں میں بھی پائی گئیں۔ درحقیقت آبادیاتی لحاظ سے یونانی بولنے والے بازنطینی عیسائی اور سامری پالاستینا پریما کے وسطی علاقے پر غالب تھے، جبکہ عیسائی غسانی عرب اور نبطی عرب بالترتیب پالاستینا سیکوندا اور پالاستینا تیرتیا پر غالب تھے۔ تاہم، پانچویں اور چھٹی صدی کے دوران پالاستینا پریما میں سامری بغاوتیں دونوں جانب سخت تشدد کا باعث بنیں، اور بازنطینیوں اور ان کے غسانی عرب اتحادیوں کے ہاتھوں ان کی بے رحمانہ سرکوبی (Crown 1989: 72–73; Shahid 2010: 8) نے اس خطے کی آبادیاتی ساخت بدلنے میں کردار ادا کیا، جس سے کئی دہائیوں تک پالاستینا پریما صوبے میں عیسائی غالب گروہ بن گئے۔ نیز، ساتویں صدی عیسوی کے آغاز سے ہی بہت سے سامریوں نے اسلام قبول کر لیا۔

Samaritan communities were established in practically all the cities of Roman Palestine: Neapolis, Sebaste, Caesarea Maritima, Scythopolis, Ascalon, Ashdod, Gaza, Iamnia, Emmaus, Ashdod and Antipatris (Hjelm 2016), and these communities were also found in most Palestinian cities in the Byzantine period. In fact, demographically the Greek-speaking Byzantine Christians and Samaritans dominated the central region of Palaestina Prima, while the Christian Ghassanid Arabs and Nabataean Arabs dominated Palaestina Secunda and Palaestina Tertia respectively. However, the Samaritan revolts during the 5th and 6th centuries in Palaestina Prima were marked by great violence on both sides, and their brutal suppression at the hands of the Byzantines and their Ghassanid Arab allies (Crown 1989: 72–73; Shahid 2010: 8) contributed to shifting the demographics of the region, making the Christians the dominant group in the province of Palaestina Prima for many decades. Also, many Samaritans converted to Islam from the early 7th century onwards.

د غساني عربو په پنځمه پېړۍ کې په فلسطین کې یوه مهمه قومي-ژبنۍ مذهبي ټولنه شوه، او د دوی د منوفیزیت ارتودوکس کلیسا هم په فلسطین کې مهمه شوه. د پنځمې او شپږمې پېړیو کې د دوی پلازمېنه د جولان په لوړو سیمو کې د جابیه په ښار کې وه، چې د پالستینا سیکوندا په دننه کې موقعیت درلود. «ګابیتا» په ۵۲۰ میلادي کال کې د بیت ارشام د منوفیزیت پیسکوپ شمعون د سرياني آرامي ليک کې یادېږي. د ۶۳۶ میلادي کال د یرموک د جګړې او د عربو د فلسطین او سوریې د فتحې وروسته، د غساني ښار جابیه د سوریې د مسلمان لشکرونو د اصلي نظامي کمپ مرکز شو. په عمومي ډول منوفیزیت غساني عربو د عیسوي چالسیډونیانو پر ځای مسلمان عرب فاتحین ترجیح ورکړل (ویګرام ۲۰۰۴). د یرموک په جګړه کې د بیزنطي نظامي ماتې وروسته، ډیری غسانیانو به خوښ وای چې له بیزنطي امپراتور او یوناني‌ژبې چالسیډوني کلیسا څخه خلاص شي او د راځیدونکي اسلام له ځواک سره متحد شي.

The Ghassanid Arabs rose in the 5th century to be become an important ethno-linguistic religious community in Palestine and their Monophysite Orthodox Church became important in Palestine. In the 5th‒6th centuries their capital was at Jabiyah in the Golan Heights, located within Palaestina Secunda. ‘Gabitha’ is mentioned in 520 AD in a Syriac Aramaic letter of Monophysite Bishop Simeon of Bet Arsham. Following the Battle of Yarmouk in 636 AD and the Arab conquest of Palestine and Syria, the Ghassanid town of Jabiyah became the headquarters of the main military camp for the Muslim armies in Syria. Overall the Monophysite Ghassanid Arabs preferred the Muslim Arab conquerors to the Christian Chalcedonians (Wigram 2004). Following the Byzantine military defeat at Yarmouk many of the Ghassanids would have been happy to get rid of the Byzantine Emperor and the Greek-speaking Chalcedonite Church and ally themselves with the rising power of Islam.

د قرآني عربي اصطلاح «ملت» څخه اخیستل شوې، «ملت» اصطلاح د اسلام لاندې دینی ټولنې ته ویل کیده۔ د غسانیانو تر واکمنۍ لاندې مونوفیزیت ارتودوکس کلیساوو ممکن د اسلام ته د ملت نظام نظریه ورکړې وي۔ دا د غیر مسلمانانو لپاره یو اصل شو، چې د اسلامي فلسطین او نږدې ختیځ په تاریخ کې ورته په خپله دینی او ټولنیزه ټولنه کې د پام وړ دینی او ټولنیز خپلواکي ورکړل شوه۔

Derived from the Quranic Arabic term millah, the term millet denoted the religious community under Islam. The Ghassanid-dominated Monophysite Orthodox churches may have given the idea of the millet system to Islam. This became a principle for non-Muslims, who were given a significant degree of religious and social autonomy within their own community throughout the history of Islamic Palestine and the Near East.

مزید برآں، مورخین وارک بال اور عرفان شاہد کے مطابق، غسانیوں کی طرف سے عربی ماحول میں ایک سادہ تر اور زیادہ سختی سے توحیدی عیسائیت کے فروغ کو اسلام کی پیش گوئی کہا جا سکتا ہے (Ball 2000: 105؛ Shahid 2006b: 102)۔

Furthermore, according to historians Warwick Ball and Irfan Shahid, the Ghassanids’ promotion of a simpler and more rigidly monotheistic form of Christianity in a specifically Arab context can be said to have anticipated Islam (Ball 2000: 105; Shahid 2006b: 102).

سان Ghassanid عرب آبادیوں کو، جو Palaestina Prima میں تھیں، جو نمایاں خودمختاری حاصل تھی، وہ اس سے پیدا ہوئی کہ ان کے علاقوں کو دوہری حیثیت مل گئی: وہ ایک ایسے فیلارکیٹ بھی تھے جس کا سربراہ ایک اعلیٰ عرب فیلارک (قبائلی بادشاہ) ہوتا تھا، اور ایسے ایپیسکوپیٹ بھی جن کے سربراہ بشپ تھے۔ پیٹروس (یا پیٹرس)، جو Byzantine صوبہ Provincia Arabia کے ایک عرب قبیلے یا قبائل کے گروہ کا سردار تھا، جس کا اصل نام Aspebetos تھا، Palaestina Prima میں بیک وقت فیلارک اور بشپ مقرر ہونے والا پہلا شخص تھا (Shahid 2006a: 181؛ Isaac 2003: 450‒451)۔ Aspebetos کا رنگارنگ کیریئر قابلِ ذکر تھا۔ اس نے ایرانی شاہ کی خدمت میں ایک فوجی کمانڈر کے طور پر آغاز کیا۔ پھر وہ Byzantines کی طرف منحرف ہو گیا اور Provincia Arabia کا عرب فیلارک بن گیا۔ اس کے بعد وہ Palaestina Prima منتقل ہوا اور Euthemius کی خانقاہ کے قریب آباد ہوا، جو Aelia Capitolina (یروشلم) کے درمیان واقع تھی۔

The substantial autonomy achieved by the Ghassanid Arab-populated settlements of Palaestina Prima was derived from the fact that their localities acquired the status of both phylarchates, headed by a supreme Arab phylarch (a tribal king), and episcopates, headed by bishops. Petros (or Petrus), a chief of an Arab tribe or group of tribes from Byzantine Provincia Arabia, whose original name was Aspebetos, was the first to be simultaneously appointed as phylarch and bishop in Palaestina Prima (Shahid 2006a: 181; Isaac 2003: 450‒451). The colourful career of Aspebetos was remarkable. He started as a military commander in the service of the Persian shah. He then defected to the Byzantines and became the Arab phylarch of Provincia Arabia. He then moved to Palaestina Prima, settling near the monastery of Euthemius, located between Aelia Capitolina (Jerusalem)

او د اریحا، او د فلسطین اول عربی فیلارک (قبیلوي حاکم) په توګه دنده ترسره کوله۔

and Jericho, and served as the Arab phylarch of Palaestina Prima.

هغه او د هغه زوی تربون بیا عیسوي شول او د یوتیمیوس لخوا یې تعمید واخیست. هغه د پطرس نوم هم غوره کړ (یوناني: ډبره)، کوم چې د هغه د تعمید نوم شو. بطرس، د یوناني نوم پطرس عربي بڼه — نوم چې لا هم د فلسطیني او عربو عیسویانو ترمنځ عام دی — هغه نوم و چې هغه او د هغه عربي پیروانو په فلسطین کې کاراوه.

He and his son Terebon were then converted to Christianity and baptised by Euthemius. He also adopted the name Petros (Greek: rock) which became his baptismal name. Butros, the Arabic form of the Greek name Petros – a name still common among Palestinian and Arab Christians – would be the name used by him and his Arab followers in Palestine.

پطرس/بطرس په ۴۲۷ میلادي کال کې د فلسطیني پاریمبول لومړی فیلارک-پیشپ شو. د فلسطیني پیشپانو دا کرښه د ۶مې میلادي پیړۍ تر مینځه پورې پاتې شوه. که څه هم د هغه پیشپیزه په پالستینا ترتیا کې ځای پر ځای وه، هغه د ایلیا کاپیتولینا د ټول فلسطین پاتریارکیزم پورې مسؤول و، کوم چې وروسته د ایلیا (بیت المقدس) پاتریارکیزم په نوم یادیدو.

Petros/Butros became first phylarch-bishop of the Palestinian Parembole in around 427 AD. This line of Palestinian bishops survived until the middle of the 6th century. Although his bishopric was based in Palaestina Tertia, he was responsible to the All Palestine Patriarchate of Aelia Capitolina, which later became known as the Patriarchate of Ilya (Jerusalem)

تحت حکومتِ عربِ مسلمانان از سال ۶۳۷ میلادی به بعد. تبدیلِ دینِ اسپیبیتوس / بطرس با تبدیلِ قبیلهٔ عربیِ او به مسیحیت همراه شد، و او مسیحیِ پرشور شد و سالیان متمادی جامعهٔ مسیحیِ عربِ (سارацین) تبدیل‌شده‌اش را رهبری کرد و موفق شد شمارِ مسیحیانِ عرب در فلسطین را به‌طور چشمگیری افزایش دهد. اوج جایگاهِ او، شرکتِ فعالش در شورای جهانیِ افسس در سال ۴۳۱ میلادی بود، جایی که او تنها به‌عنوان امضاکننده‌ای در فهرستِ شورا ظاهر نمی‌شود، بلکه به‌عنوان شرکت‌کننده‌ای فعال در مباحثات و نمایندهٔ شورای افسس نزد نسطوریوس ظاهر می‌گردد (شهید ۲۰۰۶الف: ۴۶‒۴۸، ۱۸۱‒۱۸۴، ۵۲۸؛ ۲۰۰۶ب: ۱۲۸). اعضای خاندانِ اسپیبیتوس همچنان به‌عنوان رهبرانِ قبیله‌ایِ فلسطینِ اولِ عربی رونق داشتند، و در قرن ششم، سیریل از اسکیتوپولیس، تاریخ‌نگارِ زندگیِ رهبانی در فلسطین، ترِبون دومِ نوهٔ اسپیبیتوس را «فیلارخِ نام‌آورِ این منطقه» توصیف می‌کند: منطقهٔ میانِ اورشلیم و اریحا (شهید ۱۹۹۵: ۶۵۲).

under Arab Muslim rule from 637 onwards. The conversion of Aspebetos/ Butros was followed by the conversion of his Arab tribe and he became a zealous Christian and for years led his converted Saracen (Arab) Christian community and managed to increase significantly the number of Christian Arabs in Palestine. The climax of his career was his active participation at the ecumenical Council of Ephesus in 431 AD, where he appears not merely as a subscription in the conciliar list but as an active participant in the debates and a delegate of the Council of Ephesus to Nestorius (Shahid 2006a: 46‒48, 181‒184, 528; 2006b: 128). Members of the house of Aspebetos continued to thrive as the tribal leaders of Arab Palaestina Prima and in the 6th century Cyril of Scythopolis, the historian of monastic life in Palestine, describes Terebon II, Aspebetos’ great-grandson, as ‘the renowned phylarch in this region’: the area between Jerusalem and Jericho (Shahid 1995: 652).

لیکن «خودمختار» عرب فیلارکان-اسقفانِ فلسطین اولیٰ، جو ایک بنیادی صوبہ تھا، اور دو «سرحدی صوبوں»، یعنی فلسطین ثانیہ اور فلسطین ثالثہ، کے نسبتاً آزاد غسّانی بادشاہوں-فیلارکان یعنی ابو کرب اور الحارث کے درمیان کچھ بنیادی فرق تھے۔ مؤخرالذکر دونوں تسلیم شدہ اور قائم شدہ دارالحکومتوں سے کام کرتے تھے۔

But there were some fundamental differences between the ‘autonomous’ Arab phylarchs-bishops of Palaestina Prima – a core province – and the fairly independent Ghassanid kings-phylarchs of the two ‘frontier provinces’ of Palaestina Secunda and Palaestina Tertia: Abu Karib and al-Harith. The latter operated from established and recognised capitals.

دوی همدارنگه د خپلو پوره مسلکي عربي لښکرو مشري هم کوله، نه یوازې د قبیلوي ځواکونو لښکرو مشري. دوی خپل پراخ واکمني ساحه کې قانون او امنیت پلی کاوه او هغه لوی نړیوال او سیمه ایز سوداګریز لارې چې د دوی له ولایتونو تیریدې، له هغو څخه مالیه او ټکس راټولاوه. دوی د فلسطین مقدسو ځایونو ساتنه کوله، او ډېر مهم دا چې دوی خپل ځانپلی سفیران بهر هېوادونو ته لیږل، داسې سفیران چې د بیزنطي دولت استازیتوب نه، بلکې د خپلو واکمنانو په نوم عمل کوله.

They also commanded their own substantial professional Arab armies, and not just contingent tribal forces. They enforced law and order within their wider domain and raised revenues and taxes from the lucrative international and regional trade passing through their provinces. They provided protection to the holy places in Palestine and, crucially, they dispatched their own ambassadors to foreign countries – ambassadors who acted in their names rather than representing the Byzantine state.

۴۵۱ کال په فلسطین کی د کلیسا لپاره د یوه اړومرومي بدلون کال و. د کلسیدون په شورا کی، ۴۵۱ کال، د «درې په یو کی» فلسطین ولایتونه د انطاکیې د پاتریارکیت له قضایي واک څخه جلا شول. د «درو فلسطینونو» دا کلیسایي جلاوالی له انطاکیې څخه په هغه عرب کلیسا باندې چې د فدراتو پاتې شوې وه او په کلکه ارتودکس پاتې شوه، فوري اغیز ونه کړ. د ۶ مې پیړۍ په لویدیځ آسیا کی د مونوفیزیتیزم د وده سره، په ځانګړې توګه د امپراتور اناستاسیوس د ورکړل شوي هڅونې وروسته، د فلسطین پاتریارکیت په فلسطین کی د یونانی واکمنه ارتودکسۍ مرکز پاتې شو، او دا میراث د فلسطین کلیسا په دننه د عرب‌–یونان اړیکو باندې دوامداره اغیز وکړ (شهید ۲۰۰۶الف: ۵۲۸). دا د داسې داخلي شخړو درواز هم پرانیسته چې تر نن پورې دوام لري؛ د ۵ مې پیړۍ میلادي کی، د فلسطین کلیسا دننه همدا داخلي ویشونه په نښو او رنګي کوډونو کې هم منعکس شول:

The year 451 was a turning point for the Church in Palestine. At the Council of Chalcedon, 451, the ‘Three in One’ Palestine provinces were separated from the jurisdiction of the Patriarchate of Antioch. The ecclesiastical separation of the ‘Three Palestines’ from Antioch did not have an immediate effect on the Arab church of the federates who remained staunchly Orthodox. With the growth of Monophytism in the Near East in the 6th century, especially after the impetus given by the Emperor Anastasius, the Patriarchate of Palestine remained the stronghold of Greek-dominated orthodoxy in Palestine and this legacy had a lasting impact on Arab‒Greek relationships within the Palestine Church (Shahid 2006a: 528). It also opened up internal conflicts which lasted until today; in the 5th century AD, these internal divisions within the Palestine Church were also reflected in symbols and colour codes:

عرب اتحادیے د درېو فلسطینونو، لږترلږه Prima او Secunda، په سخت ارتودوکس ډول پاتې شول، پداسې حال کې چې هغه څوک چې د بیت‌المقدس د پاتریارکۍ د قلمرو څخه بهر وو، ډیری یې مونوفیزایت وو، په ځانګړې توګه غالب ډله، غسانیان … د عربي کلیسا دننه وېش د فلسطیني تاریخ‌لیکنې کې منعکس دی، چېرې چې د Parembole په Palaestina Prima کې د [عربو] ارتودوکس فیلارکانو انځور روښانه دی، او د عربستان د غسانیانو انځور تیاره دی. (Shahid 2006a: 528)

The Arab federates of the three Palestines, at least Prima and Secunda, remained staunchly Orthodox, while those outside the jurisdiction of the Patriarchate of Jerusalem, were mostly Monophysites, especially the dominant group, the Ghassanids … The division within the Arab church is reflected in Palestinian historiography, where the image of the [Arab] Orthodox phylarchs of the Parembole in Palaestina Prima is bright and that of the Ghassanids of Arabia is dim. (Shahid 2006a: 528)

په پالستین پریمه، پالستین سیکوندا او پالستین ترتیا کې ټول عرب قبیلوي ملکان څه نا څه بیل بیل بیلګې وو، خو الیاس، د ایلیا کاپیتولینا (بیت المقدس) عرب پاتریارک، له دوی څخه یو څه توپیر درلود. هغه په ۴۹۴ میلادي کال کې د ټول فلسطین کلیسا مشر شو. نورو عرب مشرانو د روم د ملکیت لاندې فدراتیف عرب پاچاهان وو، خو الیاس د عربستان زیږیدلی رومي عرب و. د هغه کلیسايي دنده هم کم نه وه پیچلې او ځانګړې.

Somewhat different in background from all Arab phylarchs of Palaestina Prima, Palaestina Secunda and Palaestina Tertia was Elias, the Arab Patriarch of Aelia Capitolina (Jerusalem), who became head of the All Palestine Church in 494 AD. While the others were federate Arab kings, Elias was a Rhomaic Arab born in Arabia. His ecclesiastical career was no less remarkable.

هغه د فلسطین په صحرا کې د سینټ یوتیمیس لوی (۳۷۷–۴۷۳ م) سره تړلی راهب په توګه پیل وکړ، یو مشر چې نن سبا د رومی کاتولیک او ختیځ ارتودوکس کلیساګانې دواړې درناوی ورته کوي. بیا الیاس د پلار انستاسیوس پام ځان ته راواړاوه، چې هغه د اورشلیم د انستاسیا کلیسا کې د کاهن په توګه وټاکه؛ په پای کې الیاس د مقدس ښار پلار شو او د خپل پلارشۍ په اغیزمنه اداره کې بوخت شو. هغه د کلیساګانو او خانقاګانو د ښه کولو لپاره وخت ولګاوه او په اورشلیم کې د ثیوتوکوس کلیسا بنسټ کېښود، هغه شاندار کلیسا چې د امپراتور جستنیان د واکمنۍ پر مهال بشپړه شوه او په ۵۴۳ م کې وقف شوه.

He started as a monk in the desert of Palestine associated with Saint Euthymius the Great (377–473), an abbot venerated today in both Roman Catholic and Eastern Orthodox churches. Elias then drew the attention of Patriarch Anastasius, who ordained him priest of the Church of Anastasia in Jerusalem; finally, Elias became the Patriarch of the holy city, and engaged in an effective administration of his Patriarchate. He devoted time to the improvement of the churches and monasteries and laid the foundation of the Church of the Theotokos in Jerusalem, the spectacular church completed during the reign of Emperor Justinian and dedicated in 543.

ممکن است که الیاس همچنین در ترجمهٔ یک آیین عبادی ساده و فهرست قرائت‌های کتاب مقدس به زبان عربی به سود جوامع مسیحی عرب پراکنده در «فلسطین‌های سه‌گانه» که تحت صلاحیت کلیسایی او قرار داشت، دخیل بوده است (شهید ۲۰۰۶الف: ۱۹۳‒۱۹۴).

Possibly Elias was also associated with the translation of a simple liturgy and biblical lectionary into Arabic for the benefit of the various Christian Arab communities scattered in the ‘Three Palestines’ which came under his ecclesiastical jurisdiction (Shahid 2006a: 193‒194).