د فلسطین په اړه اوسنی آثارپېژندنیز پوهه د اسلامي دورې په اړه ښيي چې د څو پېړيو لپاره دغه هېواد د خپلو مسلمانو واکمنانو لاندې ودې او پرمختګ کړی. دا په هېڅوک حيرانونکې نه ده؛ د اندلس (مسلمان هسپانیې) ورته حالت د مسلمانې واکمنۍ د لوړ ژوند کچې او نوښت ښکاره ثبوت دی. په حقیقت کې، کله چې اروپايي (فرانسوي) صلیبيانو په ۱۰۹۹ میلادي کال کې د مسلمانانو اکثريت لرونکې فلسطین باندې یرغل وکړ، دوی هلته داسې کلتوري او تخنيکي پرمختګ وموند چې په هغه وخت کې په اروپا کې نامعلوم وو.

The current archaeological knowledge about Palestine during the Islamic period shows that for several centuries the country prospered and grew under its Muslim rulers. This should surprise no one; the similar situation in the Andalus (Muslim Spain) is evidence for the great opulence and innovation of the Muslim regime. Indeed, when the European (Frankish) Crusaders invaded Muslim-majority Palestine in 1099, they found there a cultural and technical level of development unknown in contemporary Europe.

کلیسای کاتولیک، چې د منځنیو پیړیو په لوړ دوره کې خپل سیاسي واک ته رسېدلی و، د اسلام پر ضد د جنګونو لړۍ لپاره د اروپا له ټولو سیمو لښکرې راوغوښتې. د لاتیني صلیبي جنګیالیو په ۱۰۹۹ میلادي کال فلسطین ونیو او په شام کې یې صلیبي ایالتونه جوړ کړل. د ۱۰۵۴ میلادي کال هغه لوی ختیځ-لویدیځ شقاق وروسته، چې د ختیځ ارتوډوکس او لاتیني کلیساوو ترمنځ رامنځ ته شو، او له هغه وروسته چې لومړي لاتیني صلیبي جنګیالي فلسطین ته راورسیدل، صلیبیانو په بیت المقدس کې یو لاتیني پاتریارک وټاکه. د لاتیني کلیسا بین المللي سلسله‌مراتبي تشکیلات، د ختیځ د خپلواکو کلیساوو د شبکې له تشکیلاتو سره په زیات توپیر درلود. صلیبیانو د فلسطین د ارتوډوکس کلیسا د خودمختاري (اوټوکیفالي) او خپلواکۍ اصول هم رد کړل. په پایله کې، ختیځ ارتوډوکس پاتریارک په قسطنطنیه کې د ۱۱۸۷ میلادي کال پورې په جلاوطنۍ کې ژوند وکړ او یوازې هغه وخت بېرته ښار ته راستون شو، چې صلاح‌الدین یې آزاد کړ. سربیره پر دې، په تناقض سره، د لاتیني صلیبي پاچاهي د بیت المقدس په ترڅ کې، د دوولسمې پیړۍ په لومړیو کې د «قیساریه په فلسطین» ایبرشي خپل مذهبي او کلتوري خپلواکي له لاسه ورکړه او د بیت المقدس د لاتیني پاتریارکۍ مستقیم کنټرول لاندې راغله، کومه چې د لاتیني پاچاهي د بیت المقدس اروپایي واکمنانو او میشتو کسانو له خوا څارل کېده.

The Catholic Church, reaching the peak of its political power in the High Middle Ages, called armies from across Europe to a series of Crusades against Islam. The Latin Crusaders occupied Palestine in 1099 and founded the Crusader states in the Levant. Following the great East–West schism of 1054 between the Eastern Orthodox and Latin churches and after the arrival of the first Latin Crusaders in Palestine, the Crusaders appointed a Latin Patriarch in Jerusalem. The hierarchical international organisational structure of the Latin Church contrasted sharply with the organisation in the East of a network of independent churches. The Crusaders also dismissed the principles of autocephaly and the independence of the Palestine Orthodox Church. As a result, the Eastern Orthodox Patriarch chose to relocate to Constantinople, in exile until 1187, and returned to the city only after its liberation by Salah al-Din. Furthermore, paradoxically in the Latin Crusader Kingdom of Jerusalem, in the early 12th century the diocese of ‘Caesarea in Palaestina’ lost its religious and cultural autonomy and was subjected to the direct control of the Latin Patriarchate of Jerusalem which was overseen by the European rulers and settlers of the Latin Kingdom of Jerusalem.

However, the Latin Kings of Jerusalem sought to revive the memories of Byzantine Palaestina, and the actual diocese system of the All Palaestina Church was revived in Frankish Palestine. For instance, the 'Archbishop of Petra, in Palaestina', which in the 6th century was the metropolis of the Byzantine province of Palaestina Tertia (Salutaris), was established at some stage during the Crusader era and served the diocese of Palaestina III, the Transjordan area, and traditionally included St Catharine's Monastery on Mount Sinai, although Crusader military protection rarely extended deep into Sinai. Despite the dwindling number of Christians in the Petra region, the appointment of Archbishops of Petra lingered into the 20th century. Pashto translation: په دې سره سره، د لاتین پاچایانو د بیت المقدس هڅه وکړه چې د بیزنطیني فلسطین یادونه بیا ژوندۍ کړي، او د "کلیسا د ټول فلسطین" د ډیوسیز سیستم په فرانکي فلسطین کې بیا راژوندی شو. د بیلګې په توګه، د "پیټرا ارچ بشپ، په فلسطین کې"، چې د 6 پیړۍ کې د بیزنطیني ولایت فلسطین ترشیا (سالوتاریس) میټروپولیس وه، د صلیبي دورې په یوه مرحله کې تاسیس شو، د فلسطین III ډیوسیز، د ټرانس‌اردن سیمې ته خدمت کاوه، او په دودیز ډول د سینا غره کې د سینټ کاترین خانقاه یې هم شامل وه، که څه هم د صلیبي نظامي ساتنه په ندرت سره د سینا ژور برخو ته رسیده. د پیټرا سیمې کې د مسیحیانو د شمیر د کمیدو سره سره، د پیټرا د ارچ بشپانو ټاکل د شلمې پیړۍ تر پیله پورې دوام وکړ.

However, the Latin Kings of Jerusalem sought to revive memories of Byzantine Palaestina and the actual diocese system of the All Palaestina Church was revived in Frankish Palestine. For instance, the ‘Archbishop of Petra, in Palaestina’ – which in the 6th century was the metropolis of the Byzantine province of Palaestina Tertia (Salutaris) – was established at some stage during the Crusader era and served the diocese of Palaestrina III, the Transjordan area, and traditionally included St Catharine’s Monastery on Mount Sinai, although Crusader military protection rarely extended deep into Sinai. Despite the dwindling number of Christians in the Petra region, appointing Archbishops of Petra lingered into the 20th century.

لاتینی پاتریارک‌خانے (Latin Patriarchate) کی درجہ‌بندی اور بلند ہمت فرانکی صلیبی امراء، جو فلسطین میں ایک یورپی لاتینی زبان بولنے والی نوآبادی قائم کرنا چاہتے تھے، ایک نسل کے اندر عام لاتینی آبادکاروں کی سوچ میں ہونے والی تبدیلی کو روک نہ سکے۔ کچھ کلیسائی لاتینی صلیبی اس بات پر گہری تشویش میں مبتلا تھے کہ بہت سے عام یورپی آبادکار فلسطین میں عملاً مقامی رنگ میں ڈھل گئے تھے اور ‘مشرقی’ طرزِ زندگی اور مقامی رسوم اپنا چکے تھے۔ فولشر آف شارٹ (Fulcher of Chartres)، ایک پادری جو پہلی صلیبی جنگ میں شریک ہوا (جس کا اس نے بعد میں تاریخ کی صورت میں احوال لکھا)، پھر لاتینی پاتریارک‌خانۂ یروشلم کی خدمت میں رہا اور 1118ء تک یروشلم کے لاتینی بادشاہ بالڈون کا کلیسائی معاون (chaplain) رہا، اس نے جولائی 1124ء میں لکھا:

The hierarchy of the Latin Patriarchate of Jerusalem and high-minded elite Frankish crusaders in Palestine, who sought to create a European Latin-speaking colony in the Holy Land, could not prevent the transformation, within a generation or so, of the outlook of many ordinary Latin settlers in Palestine. Some churchy Latin crusaders were deeply concerned that many ordinary European colonists practically went native in Palestine, adopting ‘Oriental’ styles and local customs. Fulcher of Chartres, a priest who participated in the First Crusade (of which he later wrote a chronicle), then served the Latin Patriarchate of Jerusalem and acted as chaplain to Baldwin, the Latin King of Jerusalem, until 1118, wrote in July 1124:

بۍ څوک چې مونږ لویدیځوال وو، اوس اورینټالان شوي یو. هغه څوک چې رومي یا فرانک وو، اوس غلیلي، یا د فلسطین اوسیدونکی شوی دی. هغه څوک چې د رېمس یا شارټر ښار اوسیدونکی وو، اوس د صور یا انطاکیه د ښار اوسیدونکی شوی دی. مونږ دمخه د خپلو زېږېدنې ځایونه هیر کړي دي؛ دمخه دا ځایونه د ډېرو زموږ لپاره نامعلوم شوي دي، یا لږترلږه یادېږي نه. ځینې دمخه دلته کور او خدمتګاران لري چې د میراث له لارې یې ترلاسه کړي دي. ځینو نه یوازې د خپلو خلکو، بلکې شامیانو، یا ارمنیانو، یا حتی سارسنانو [مسلمان عرب] څخه ښځې اخیستي دي چې د تعمید نعمت یې ترلاسه کړی دی ... یو تاکونه کرئ، بل ځمکې. … مختلفې ژبې، چې اوس عام شوي، د دواړو نژادونو لپاره پېژندل شوي دي۔ ([Heng 2015: 359]؛ همدارنګه [Folda 2001] ته مراجعه وشي)

For we who were Occidentals now have been made Orientals. He who was a Roman or a Frank is now a Galilean, or an inhabitant of Palestine. One who was a citizen of Rheims or of Chartres now has been made a citizen of Tyre or of Antioch. We have already forgotten the places of our birth; already they have become unknown to many of us, or, at least, are unmentioned. Some already possess here homes and servants which they have received through inheritance. Some have taken wives not merely of their own people, but Syrians, or Armenians, or even Saracens [Muslim Arabs] who have received the grace of baptism ... One cultivates vines, the other the fields. … Different languages, now made common, become known to both races. (Cited in Heng 2015: 359; also Folda 2001)

په اروپايي صليبي عامو کسانو کې دا ډول ګړندی «شرقي کېدل» او «بومي کېدل» د هیچا لپاره حیرانونکی نه دی؛ ځکه د هغه وخت په فلسطین او نږدې ختيځ کې، د اسلام لاندې، ټولنیز، کلتوري او تخنیکي پرمختګ کچه د اروپا څخه لوړه وه. په دې سره سره، د ۱۱۲۰ مې لسیزې په شاوخوا کې، د روښانفکره فرانکي استوګنکرو اغېز لاندې ناصرې (ناصره) د جلیل په سیمه کې د یوې مهمې علمي مرکز په توګه وده وکړه، او په ۱۱۴۵ زېږدیز کال د پاپ یوه لیکلي سند کې «یو مشهور مذهبي ټولنه» بلل شوې وه (Riley-Smith 2005: 75). ښار د ځینو ادبي شخصیتونو ژوند تامین کړ، لکه د ناصرې رورګو فرېټېلوس او د ناصرې ژیرار؛ د دې کتابتون کتلوګ تر اوسه پاتې دی، او د اروپایي ښوونځیو سره ورته والی درلود. که څه هم په فلسطین او لیوانت کې لاتیني استوګن لا هم د زده کړې او کلتور لپاره اروپا ته سترګې وړې، نن ورځ فلسطین او لیوانت د عربي علم د اروپا ته د لېږدولو یوه لاره ګڼل کېږي (Riley-Smith 2005: 75). په ۱۱۳۰ مو لسیزو کې، یو فرانکي مشر ډیکن رورګو فرېټېلوس د ناصرې (فېټېلوس)، چې فلسطین ته تللی و، یو لارښود کتاب ولیکه چې زایرینو او عالمانو کاراوه. هغه د لاتیني فلسطین په تشریحاتو کې د «ولایت فلسطین» ذکر کړ: «د بیت المقدس ښار د یهودیې په غرنیو سیمو کې، د فلسطین په ولایت کې موقعیت لري» (Fetellus 1892). جوناتن رلي-سمیت د «لاتیني فلسطین کې د مسلمانانو د اداري نظام پاتې کېدو» ته اشاره کړې ده (1977)، او ډېره احتمال لري چې فېټېلوس د ناصرې صليبي جنګونو دمخه د سپینو سوریانو عربي اسلامي ولایت فلسطین سره د صحیفو جغرافیه ګډوله کړې وه.

This rapid ‘Orientalisation’ and ‘indigenisation’ of many ordinary European Crusaders should surprise no one; after all, the levels of social, cultural and technical development in Palestine and the Near East at the time under Islam were superior to those in Europe. However, by the 1120s, Nazareth in Galilee, under the impact of educated Frankish settlers, had become a scholarly centre of some importance and was referred to as a ‘famous religious community’ in a papal document of 1145 (Riley-Smith 2005: 75): The city provided a living to some literary figures including Rorgo Fretellus of Nazareth and Gerard of Nazareth; its library, the catalogue of which survives, had similarities with European schools. Although Latin settlers in Palestine and the Levant still looked towards Europe for learning and culture, today Palestine and the Levant are considered to have been a channel for the transmission of Arabic learning to Europe (Riley- Smith 2005: 75). In the 1130s, a Frankish archdeacon, Rorgo Fretellus of Nazareth (Fetellus), who had moved to Palestine, wrote a guidebook that was used by pilgrims and scholars. He spoke of Provincia Palaestina in his descriptions of Latin Palestine: ‘The city of Jerusalem is situated in the hillcountry of Judea, in the province of Palestine’ (Fetellus 1892). Jonathan Riley-Smit has pointed to the ‘survival in Latin Palestine of the Muslim administration’ (1977), and in all probability Fretellus of Nazareth was conflating scriptural geography with the actual Arab Islamic province of Filastin prior to the Latin Crusades.

په پښتو کې د ژباړې متن: د لاتين پاچاهی د یروشلم د تاسیس وروسته، په فلسطین کې د ځایی ارتودوکس کلیسا واک او مذهبي خپلواکي په زیات کچه کمه شوه، او د قیساریه ماریتیما او یروشلم دوې کلیسایي مرکزونه د فرانکي رئیس‌الاساقفه‌ګۍ بدل شول چې د یروشلم لاتین پاتریارک ته تابع وه. صلیبیانو همدارنګه ملکیتونه ضبط کړل او په فلسطین کې د یوناني ارتودوکس روحانیانو په دودیز ډول ساتل شوي مهم کلیسایي دندې هم ونیولې (Ellenblum 2003: 505). دا پالیسي د فلسطین د ډیرو ارتودوکس عرب عیسویانو په نظر کې د یوناني ارتودوکس روحانیانو حیثیت نور هم کمزوری کړ. د اوو قرنو په پیل کې، د ایوبیانو له خوا د لاتین صلیبیانو د ماتې وروسته، د فلسطین عربي ښار قیساریه (قیساریه-فلسطین)

Overall, following the establishment of the Latin Kingdom of Jerusalem the power and religious independence of the local Palestine Orthodox church were reduced sharply and the two Sees of Caesarea Maritima and Jerusalem were transformed into a Frankish archdiocese, subordinate to the Latin Patriarch of Jerusalem. The Crusaders also confiscated properties and seized key ecclesiastical positions traditionally held by the Greek Orthodox clergy in Palestine (Ellenblum 2003: 505). This policy undermined further the position of the Greek Orthodox clergy in the eyes of the predominantly Orthodox Arab Christians of Palestine. In the early 13th century, following the defeat of the Latin Crusaders by the Ayyubids, the Palestinian Arab town of Qaysariah (Caesarea-Palaestina)

په فلسطین کې د یوه مهم ښار په توګه لا هم د عربو جغرافیه پوهانو لخوا یادېدل کېده (Le Strange 2014: 29). په وروستیو صلیبي دورې کې سره لدې چې قیساریه او د هغې پخوانۍ مشهورې او بااقتداره میټروپولیټن اسقفان او عالمان د لومړۍ لاتینې پاچاهۍ له ړنګیدو وروسته، چې د صلاح الدین (سلاډین) لخوا په ۱۱۸۷ کال کې وشو، بیرته خپل پخوانی بااغیزه مقام ترلاسه نه کړ، او د ۲۰۰ کلن فرانسوي واکمنۍ پای د ۱۳ پیړۍ په وروستیو کې د مملوکانو لخوا فلسطین څخه له منځه ولاړ، نن ورځ که څه هم د قیساریې-فلسطین پخوانۍ بااقتداره اسقفي مرکز ډېر حد پورې یوه سمبولیک حیثیت لري، خو د قیساریې-فلسطین ټولنیز حافظه او شاندار تاریخ لا هم د فلسطیني عیسویانو له خوا یادیږي، او د قیساریې ارتودوکس میټروپولیټن د فلسطین لومړي ولایت د یوه ایګزارک لخوا استازیتوب کیږي، چې د اورشلیم ارتودوکس پاتریارکخانې تر واک لاندې دی.

was still being described by Arab geographers as a key town in Filastin (Le Strange 2014: 29). In the post-Crusader period, however, Qaysariah and its formerly renowned and powerful metropolitan bishops and scholars never recovered their influential position after the destruction of the first Latin Kingdom by Salah al-Din (Saladin) in 1187 and the eventual elimination of the 200-year Frankish rule from Palestine by the Mamluks in the late 13th century, Although today the formerly powerful Archiepiscopal See of Caesarea-Palaestina is largely symbolic, the social memory and spectacular history of Caesarea-Palaestina are remembered by the Palestinian Christians, and the Eastern Orthodox Metropolitan of Caesarea is represented by an Exarch of Palaestina Prima, under the jurisdiction of the Eastern Orthodox Patriarchate of Jerusalem.

د اورشلیم عربي مسلمانان او عیسوي اړیکې د پیل اسلام پورې ترلاسه کیدای شي. د اروپايي لاتین صلیبي جنګیالیو له ښار څخه د ایستلو وروسته، د اورشلیم د بومي عربي مسلمان‒عیسوي ګډو دودونو د همزیستۍ (convivencia) بیا کرل پیل شول؛ په سمبولیک ډول، د مقدس قبر کلیسا کلیدونه په ښار کې دوو اشرافي فلسطیني مسلمان کورنیو، نسیبه او جوده الغودیه ته وسپارل شول. دا وروسته‌صلیبي مراسمي دود، چې صلاح‌الدین د ۱۱۹۳ میلادي کال څخه لږ وړاندې جوړ کړ، د سیمې د لرغونې بېشمیره مقدسیت پر کثیر طبقو کې د ورځنیو مراسمو یوه بله په پراخه توګه درناوی شوې طبقه زیاته کړه. نن ورځ د صلیبي ځایونو ویجاړې (کلیساوې، مېلمستنې او کلاوې) د تاریخي فلسطین په ټول ټاټوبي کې لیدل کیږي، او د صلیبیانو په لیکل شوو ګرافیټي (دیوالي نقاشیو) لا هم د اورشلیم د مقدس قبر په کلیسا کې لیدل کیدای شي.

The local Arab Muslim‒Christian bonds in Jerusalem can be traced to early Islam. Following the elimination of the European Latin Crusaders from the city, indigenous Arab Muslim‒Christian shared traditions of convivencia in Jerusalem were re-cultivated; symbolically, the keys to the Church of the Holy Sepulchre were entrusted to two aristocratic Palestinian Muslim families in the city, the Nuseibeh and Judeh al-Ghoudia. Created by Salah al-Din shortly before his death in 1193, this post-Crusader ceremonial tradition added another widely respected layer of daily rituals to the multi-layered ancient sacredness of the site. Today the ruins of Crusader sites (churches, hostels and castles) are visible throughout historic Palestine and graffiti left by Crusaders can still be seen in the Church of the Holy Sepulchre in Jerusalem.