بیزنطي فلسطین (چې دا د مډیترانې بحیرې او اردن سیند ترمنځ جغرافیايي سیمه او په ټرانسجوردن، نبطیه او پخوانی ولایت عربیه کې د نږدې ځمکو بیلګه ده) د مسیحي دورې دا سیمه، چې ساحلي پلازمینه او لوی ښار قیساریه-فلسطین دی، د لیټ انټیکیوټي په دوره کې د فرهنګي ودې، لوی پراختیا او سوکالۍ یو ناڅاپي وخت و. نوي سیمې د کرنې لاندې راوړل شوې، ښاري وده زیاته شوه او د لوی فلسطین ښارونه، پشمول د غزې، نیاپولیس (اوسنی نابلس)، بیت المقدس، سیتوپولیس (اوسنی بیسان) ...

The Christian era of Byzantine Palestine (which refers to this geographic region between the Mediterranean Sea and the Jordan River and various adjoining lands in Transjordan, Nabataea and former Provincia Arabia), with its coastal capital and metropolitan city of Caesarea-Palaestina, was an extraordinary time of cultural flourishing and of great expansion and prosperity in Late Antiquity. New areas were brought under cultivation, urban development increased and the cities of greater Palestine including Gaza, Neapolis (modern Nablus), Jerusalem, Scythopolis (modern Beisan)

او قیساریہ ماریتیما د نفوس له مخې ډیر لوی شو، او د لوی فلسطین متنوع نفوس شاید تر یو اعشاریه پنځه ملیونو پورې رسیدلی وي.8 همدارنګه، په ټول هېواد کې خانقاوې ډیرې شوې. په حقیقت کې، د مصر پرته په مسیحیت کې لومړۍ خانقاوې د بیزنطیني دورې په فلسطین کې جوړې شوې، په ځانګړې توګه د سینټ هیلاریون خانقاه، چې د فلسطین له زړو مسیحي یادګارو څخه ده او نن د غزې په سیمه کې موقعیت لري.9 د لوی فلسطین زړه، د فلسطین اول ولایت (Palaestina Prima) و. قیساریه ماریتیما د فلسطین اول ولایت او لوی فلسطین دواړو اداري مرکز و. هېواد د یوناني او آرامي ژبو وګړو، د سامریانو لږکۍ، عرب مسیحیانو، غسانیانو څخه جوړ و، چې د مونوفیزیت مذهب کې غالب ډله وه او د عیسی یوازینۍ طبیعت عقیده یې درلوده، او میافیزیت ...10

and Caesarea Maritima grew considerably in population and the diverse population of greater Palestine may have reached as many as one and a half million.8 Also, monasteries proliferated throughout the country. In fact, the earliest monasteries in Christianity outside of Egypt were built in Palestine during the Byzantine era, notably that of the St Hilarion Monastery, one of Palestine’s oldest Christian monuments, today located in the Gaza Strip.9 At the heart of greater Palestine was the province of Palaestina Prima. Caesarea Maritima was the administrative capital of both Palaestina Prima and greater Palestine. The country consisted of a mixed Greek and Aramaic-speaking population, minorities of Samaritans, Christian Arabs, the Ghassanids, who were the dominant group among the Monophysites and who believed in the single-nature doctrine of Jesus, and Miaphysite10

عربان (لاندې هم وګورئ)، یهودیان او نبطي عربان هم موجود وو.

Arabs (see also below), Jews and Nabataean Arabs were present as well.

د ۶ مې پېړۍ په اوږدو کې او تر ۶۳۸ میلادي کال پورې، چې د عرب مسلمانانو فتح وشوه،

Throughout the 6th century and until the Arab Muslim conquest of 638

په ۶م میلادي پېړۍ کې د غسانیانو عربو عملاً د فلسطین دوهمې ولایت (چې د جلیل یوه برخه یې شامله وه) او د فلسطین دریمې ولایت (چې د نقب/نیګیف سیمه یې شامله وه) واکمني کوله، او د بیزنطي عسکرو سره یوځای یې په فلسطین کې مقدسو ځایونو دفاع او ساتنه کوله (شهید ۲۰۰۹، ټوک II، برخه II: ۶۳‒۶۴).

AD, the Ghassanid Arabs practically ruled Palaestina Secunda (which included parts of the Galilee) and Palaestina Tertia (which included the Naqab/Negev) and, together with Byzantine soldiers, defended and protected the holy sites in Palestine (Shahid 2009, Vol. II, part II: 63‒64).

په پاریس کې د لوور موزیم یوه شاهکار برونزي پیاله ښیې چې د ميلادي څلورمې پېړۍ په ۴ مه پېړۍ کې د قیصریه فلسطین د بنسټ ایښودلو د یادګیرۍ لپاره جوړه شوې وه.۱۱ دا یو پرمختللی مدیترانې بندرګاه وه او وروسته د فلسطین اول ښار ښار شو، او د دې ښار بندرګاه د ایتینا د پیرایوس سره سیالي کوله (بارنز ۱۹۸۱: ۸۱). د قیصریه ټولنیز ښاري ځای ځانګړې علاقه لري. د ۳ مې پېړۍ په پای کې قیصریه، چې رسمي توګه لا هم بت پرست وه، یو نړیوال، کلتوري او ټولنیز پلوه متنوع ښار شوی و، او د رومي فلسطین تر ټولو لوی او پرمختللی ښار و؛ ښار کې د ډېرو قومي او مذهبي شالید لرونکو تر ۱۰۰،۰۰۰ پورې اوسېدونکي ژوند کاوه (بارنز ۱۹۸۱: ۸۲). قیصریه بحري هم د کلیسا د بنسټ ایښودونکو پلرونو، او د مشهورو مسیحي پوهانو، مبلغانو او شهیدانو کور هم و. د رومیانو لاندې، او د بیزنطیانو لاندې ډېر ښکاره، قیصریه نه یوازې د لوی فلسطین تر ټولو بریالی ښار شو، بلکې د هېواد د ښاري، ډېر یوناني ژبې کلتوري واکمنې ټولګې کور هم شو. د ختیځ مدیترانې د زده کړې او علمي څېړنې یو لوی مرکز په توګه، دا د ناوړه لرغونتوب د ډېرو ښو عالمانو، الهیاتپوهانو او ځینو تر ټولو غوره تاریخ لیکونکو او فیلسوفانو کور شو. دغه ښاري کلتوري واکمنه ټولګه د قیصریه بحري یوسیبیوس او د قیصریه بحري پروکوپیوس (شاوخوا ۵۰۰ – شاوخوا ۵۵۴) هم شامل وو.

The Louvre Museum in Paris exhibits a masterpiece bronze bowl created in the 4th century AD to commemorate the founding of Caesarea-Palaestina.11 A flourishing Mediterranean seaport and later the metropolitan city of Palaestina Prima, the city’s harbour rivalled the Piraeus of Athens (Barnes 1981: 81). The urban social space of Caesarea is of particular interest. By the 3rd century Caesarea, officially still pagan, had become a cosmopolitan, culturally and socially diverse metropolis, and the largest and most developed city in Roman Palestine; the city contained as many as 100,000 inhabitants of many ethnic and religious backgrounds (Barnes 1981: 82). Caesarea Maritima12 also became the home of the Founding Fathers of the Church and of prominent Christian intellectuals, missionaries and martyrs. Under the Romans, and more visibly under the Byzantines, Caesarea became not only the most powerful city in greater Palestine but also home to the metropolitan, predominantly Greekspeaking, cultural elite of the country. As a major centre of learning and scholarship in the Eastern Mediterranean, it became home to outstanding scholars and theologians and some of the best historians and philosophers of Late Antiquity. This metropolitan cultural elite included Eusebius of Caesarea Maritima and Prokopios of Caesarea Maritima (c. 500–c. 554

د اسکندریے کلیمنټ (۱۵۰–۲۱۵ میلادي)، په پالیستینا پریما کې۔ دا ښار د ډیرو کلونو لپاره د کلیسا پلار اوریجن (۱۸۵–۲۵۴ میلادي) او د یو شمیر مشر فلسطیني مسیحي الهیات پوهانو کور هم شو، چې په فلسطین کې د ځانګړي موقعیت پر بنسټ یوه ځانګړې فلسطیني مسیحي پیژندنه جوړول غوښتل۔ مشهور تاریخ پوه پروکوپیوس د قیصریې، چې د پالیستینا اصلي اوسیدونکی و، په ۵۶۰ میلادي کال کې د یو بل فلسطیني هموطن په اړه داسې ولیکل:

AD), in Palaestina Prima. The city also became for many years the home of the Church Father Origen (185–254 AD) and several leading Palestinian Christian theologians who also sought to forge a distinct Palestinian Christian identity based on the unique position of Palestine. Prominent historian Prokopios of Caesarea, a native of Palaestina, had this to write in 560 AD about another compatriot Palestinian:

عیسیٰ، د خدای زوی، په بدن کې وو او د فلسطین په خلکو کې ګرځیده، او دا یې په ښکاره ډول ښودله چې هغه هیڅکله ګناه نه ده کړې، او همداراز د داسې شیانو په ترسره کولو سره چې ناممکن ښکاري، چې هغه په حقیقت کې د خدای زوی و؛ ځکه هغه مړې را وغوښتل او دوی یې داسې راپورته کړل لکه له خوب څخه چې راویښ کړي، او هغه سړیو ته یې سترګې را بیدارې کړې چې په زیږون سره ړندې وې، او هغه کسان یې پاک کړل چې ټول بدن یې د برغ په ناروغۍ اخته و، او هغه کسان یې خلاص کړل چې پښې یې ټپي وې، او نورې ټولې ناروغۍ یې درملې کړې چې طبیبانو ته یې ناروغۍ نه درملېدونکې ویل کېږي. (Prokopios 2005)

Jesus, the Son of God, was in the body and moving among the men of Palestine, showing manifestly by the fact that he never sinned at all, and also by his performing even things impossible, that he was the Son of God in very truth; for he called the dead and raised them up as if from sleep, and opened the eyes of men who had been born blind, and cleansed those whose whole bodies were covered with leprosy, and released those whose feet were maimed, and he cured all the other diseases which are called by the physicians incurable. (Prokopios 2005)

مگر د قیصریہ مارتیما تر ټولو لوی الهیات پوه اوریجن و. اوریجن په اسکندریہ کې زیږېدلی و، او وروسته د والي د زده کړې لپاره د ولایت عربیہ ته وبلل شو. بیا د اسکندریہ د یوې لویې ګډوډۍ له امله هغه مصر پریښود او قیصریہ مارتیما ته ولاړ.

But the greatest theologian of Caesarea Maritima was Origen. Born in Alexandria, Origen was later summoned to Provincia Arabia, to give instruction to the governor of that region. Afterward, on account of a great tumult in Alexandria, he left Egypt and went to Caesarea Maritima.

سینٹ جیروم وایی چې اوریجن په یونان کې د اخایا ته د هغو بدعتونو له امله ولاړ چې هلته کلیساګانې ځورولې. د هغه خبرې دا دي: ‘Et propter ecclesias Achaiæ, quæ pluribus hæresibus vexabantur, sub testimonio ecclesiasticæ epistolæ Athenas per Palæstinam pergeret’ (او د اخایا کلیساګانو له امله، چې ډیرو بدعتونو په ټول فلسطین کې د کلیسا د مشر لاندې ځوره کړې وې). هغه د یونان ته د تلو په لاره کې فلسطین له تیر شو، او همدغه وخت و چې د فلسطین د اسقفانو له خوا یې د پریسبیټر (مشر کاهن) په توګه مقرر شو.

St Jerome says that Origen went to Achaia in Greece on account of heresies which were worrying the churches there. His words are: ‘Et propter ecclesias Achaiæ, quæ pluribus hæresibus vexabantur, sub testimonio ecclesiasticæ epistolæ Athenas per Palæstinam pergeret’ (And for the churches of Achaia, with which many heresies grew throughout Palestine under the ecclesiastical head). He passed through Palestine on his way to Greece, and it was at this time that he was ordained a presbyter by Palestinian bishops.

اوریجن چونکہ کتابوں کا ایک پرجوش جمع کرنے والا تھا، اس نے قیصریہ کی لائبریری قائم کرنے میں مدد کی اور قیصریہ مارتیمہ کو اسکندریہ اور انطاکیہ جیسے بڑے شہروں کا کثیر الثقافتی کرشمہ اور فکری توانائی عطا کی۔ قیصریہ 232ء میں اس کا مستقل مسکن بن گیا۔ وہ فلسطینی بنائے گئے یونانی بولنے والے ثقافتی اشرافیہ کے غیر معمولی عروج کا محرک بھی بنا؛ ایک ایسی اشرافیہ جس نے قیصریہ-فلسطینہ کو کلاسیکی قدیم دور کے سب سے اہم شہروں میں سے ایک بنا دیا۔ فلسطینی بنائے گئے اوریجن نے ایک کثیر التصنیف مسیحی مصنف، تاریخ کے فلسفی اور وعظ (Homily) کے بانی کی حیثیت اختیار کی۔ اس نے قیصریہ میں ایک مسیحی اکیڈمی قائم کی، جس میں قیصریہ-فلسطینہ کی لائبریری شامل تھی، جو کلیسیائی اور تاریخی کتب کی ایک لائبریری تھی جس میں 30000

An avid collector of books, Origen helped create the Library of Caesarea and provided Caesarea Maritima with some of the cosmopolitan charisma and intellectual vigour of large cities such as Alexandria and Antioch. Caesarea became his fixed abode in 232 AD. He also became a catalyst for the phenomenal rise of a Palestinised Greek-speaking cultural elite – an elite which made Caesarea-Palaestina one of the most important cities of classical Antiquity. Palestinised Origen became a prolific Christian author, a philosopher of history and the Father of the Homily. He founded a Christian academy in Caesarea, which included the Library of Caesarea-Palaestina, an ecclesiastical and historical library of 30,000

د کارکر ۲۰۰۳ او مرفي‑اوکانور ۲۰۰۸، ۲۴۱ مخونو) له مخې دا کتابتون د لرغوني نړۍ د ډېرو لوی کتابتونونو څخه و او یوازې د اسکندریې د کتابتون وروسته دویم ځای لري. اوریجن د مسیحي نوپلاتونیزم په اړه مهم اثارو لیکلو سره هم مشهور شو، له جملې د هغه ډېر مشهور اثر «د لومړنیو اصولو په اړه» (۱۹۶۶) دی، چې د مسیحي فکر او د عصر د پنځلسمې پېړۍ د نوي بشرپالنې (رنسانس هیومنیزم) باندې ډېر لوی اغېز درلود. اوریجن د قیصریې په ژوند کې «هیکسپلا» (‘شپږ ځلې’)۱۳ او نور تفسیري او کلامي اثار هم ولیکل.

manuscripts (Carriker 2003; Murphy-O’Connor 2008: 241) and second only to the Library of Alexandria in its heyday. Origen also became known for composing seminal works on Christian Neo-Platonism, including his famous treatise On First Principles (1966), a work which had a huge influence on Christian thought and modern Renaissance humanism. Origen wrote Hexapla (‘sixfold’)13 and other exegetical and theological works while living in Caesarea.

قیصریہ-فلسطین بازنطینی فلسطین کے ان علاقوں میں سے ایک ہے جن کی سب سے زیادہ کھدائی ہوئی ہے ([Avni 2014: 42])۔ تیسری سے چھٹی صدی عیسوی کا فلسطین قیصریہ کے گرد مرکوز تھا، جو پورے ملک کا سب سے بڑا میٹروپولیٹن شہر تھا:

Caesarea-Palaestina has been one of most extensively excavated areas of Byzantine Palestine (Avni 2014: 42). Palestine of the 3rd‒6th centuries AD centred on Caesarea, the largest metropolitan city in the whole country:

په شپږمه پېړۍ کې ښار نور هم غځېد، د خپلو دیوالونو هاخوا ته، او د ښکلو استوګنځایونو سره بهرني کوڅې جوړې شوې. د قیساریې د ښارني حدونو هاخوا یوه لویه او بډایه کرنیزه سیمه هم وغځېده. دا ښاري غځېدنه د ښار د نفوس د پرله‌پسې ودې انعکاس دی، کوم چې قیساریه د فلسطین تر ټولو لوی ښار جوړ کړ.

In the sixth century the city expanded further, beyond its walls, creating extramural quarters with spectacular residences. A large and wealthy agricultural hinterland expanded beyond the urban limits of Caesarea. This urban expansion reflects the constant growth of the urban population, which made Caesarea the largest city in Palestine.

(Avni 2014: 42)

(Avni 2014: 42)

په دریمه میلادي پیړۍ کې هم د فلسطین ولایت (Provincia Palaestina) د خپل شتمن، ډیرنې برخې کې ښه زده کړې شوي او ډیر پرمختللي مدیترانې ښار قیصریه ماریتیما (Caesarea Maritima) په محور درلود. په زده کړو وړ ښاري ځواکمنو طبقو کې د فلسطین په نوم د یو جلا هیواد په توګه هم یادېده. له پلازمینې قیصریه ماریتیما څخه اوریجن (Origen) د روم امپراتور فیلیپ (Marcus Julius Philippus، یا Marcus Iulius Philippus Augustus، چې له ۲۴۴ څخه تر ۲۴۹ میلادي کاله پورې واکمن و) سره لیکنې کولې، چې د لاتیني نوم "Philippus Arabs" په نامه هم یادېده.

Already in the 3rd century AD Provincia Palaestina was centred on its wealthy, largely well-educated and highly developed Mediterranean capital city, Caesarea Maritima. Palaestina was also treated as a distinct country in the writings of its educated urban elites. From the capital Caesarea Maritima, Origen corresponded with the Roman Emperor Philip (Marcus Julius Philippus, or Marcus Iulius Philippus Augustus, who reigned from 244 to 249 AD), also known by his Latin nickname ‘Philippus Arabs’.

د هغه زېږېدنه د عربستان د ولایت په شمالي برخه کې شوې وه، د روم عربستان Arabia Petraea. دا سیمه، چې د مختلفو خلکو او ډېرو عربانو لخوا اباده وه، وروسته د حوران برخه شوه، د Palaestina Secunda یوه برخه کېدله او په اصل کې د غسانیانو عیسوي عربو پاچاهانو لخوا، چې د بیزانس په نامه کنټرول لاندې وو، اداره کېدله. «فیلیپ عرب» پخپله په روم امپراتورۍ کې یو مهم شخصیت شو (Bowersock 1994: 122). د لومړنیو عیسوي تاریخ لیکونکو په منځ کې «فیلیپ عرب» دا شهرت درلود چې د عیسوي دین سره همدردي لري. ځینې وروستي عیسوي روایتونه، چې لومړی ځل د Eusebius لخوا یادېږي، هغه چې د Caesarea-Palaestina څخه و، په خپل Ecclesiastical History کتاب کې ادعا کوي چې فیلیپ لومړی عیسوي روم امپراتور و (Eusebius 2011: VI.xxxiv). خو منتقدین استدلال کوي چې «فیلیپ عرب» د کلیسا تاریخ لیکونکو په نزد د دې لپاره ښه ځای درلود چې هغه مذهبي زغم او د عیسویانو په اړه عمومي همدردانه درېځ درلود (Shahid 1984: 76‒77).

He was born in the northern part of Provincia Arabia, the Roman Arabia Petraea. Inhabited by a mixed population and many Arabs, this region of the Hauran would later become part of Palaestina Secunda and would be in effect ruled by Ghassanid Christian client Arab kings under nominal Byzantine control. ‘Philip the Arab’ himself went on to become a major figure in the Roman Empire (Bowersock 1994: 122). Among early Christian historians ‘Philip the Arab’ had the reputation of being sympathetic to the Christian faith. Some later Christian traditions, first mentioned by Eusebius, who was from Caesarea-Palaestina, in his Ecclesiastical History, claimed that Philip was the first Christian Roman Emperor (Eusebius 2011: VI.xxxiv). Critics, however, argue that ‘Philip the Arab’ fared well with ecclesiastical historians because of his religious tolerance and overall sympathetic attitude towards Christians (Shahid 1984: 76‒77).

اوریجن له مرګ وروسته، د فلسطین اوریجنیزم د نږدې ختیځ په ټوله سیمه کې خپریدو ته دوام ورکړ – تر هغه چې د ۶ مې پیړۍ په نیمایي کې اوریجنیزم په عمومي ډول وغندل شو او په وړاندې یې شدید دریځ ونیول شو – او د قیصریې دینی کتابتون د قیصریې د سینټ پمفیلس (د ۳ مې پیړۍ وروستۍ نیمایي – ۳۰۹ م) له خوا اداره او پراخ شو. هغه د خپل نسل د کتاب‌پوهانو مشر و، د کلیسا د تاریخ پوه او د هغه استاد دوست و، او د قیصریې بشپ یوسیبیوس (۲۶۳–۳۳۹ م). یوسیبیوس (د «کلیسا د تاریخ پلار») پخپله په قیصریه کې زېږېدلی و او د خپل بالغ ژوند ډیره برخه یې په همدې ښار کې تېره کړه. پمفیلس خپل ژوند د لرغونو متنونو د پلټلو او په کتابتون کې د ترلاسه کولو ته وقف کړ، چې د لرغوني زمانې له خورا مشهورو او بډایو کتابتونونو یو شو. دا کتابتون د روم د امپراتورۍ له ټولو سیمو کلیسايي تاریخ‌پوهان او دیني عالمان راجلب کړل: سینټ باسل لوی (۳۲۹–۳۷۹)، د ۴ مې پیړۍ د قسطنطنیې مشر بشپ ګریګوري نازیانزي، او سینټ جیروم (شاوخوا ۳۴۷–۴۲۰)

After Origen’s death, Palestinian Origenism continued to spread throughout the Near East – until the general condemnation and persecution of Origenism in the mid-6th century – and the theological Library of Caesarea was managed and expanded by St Pamphilus of Caesarea (latter half of the 3rd century–309), who was chief among biblical scholars of his generation and a friend and teacher of the church historian, and Bishop of Caesarea, Eusebius (263–339 AD). Eusebius (the ‘Father of Church History’) was himself born in Caesarea and lived most of his adult life in the city. Pamphilus devoted his life to searching out and obtaining ancient texts for the library, which became one of the most famous and richest in Antiquity. It attracted church historians and theologians from all over the Roman Empire: St Basil the Great (329–379), Gregory of Nazianzus, a 4th century Archbishop of Constantinople and St Jerome (c. 347–420

کمی، دا دوهم کس د کلیسا یو «پلار» و چې د انجیل د لاتیني ژبې ته د ژباړې له امله ډیر مشهور دی. دا ټول مشهور عالمان د قیساریه-فلسطین ته د زده کړې لپاره راغلل. سربیره پردې، نن ورځ د پوهانو په منځ کې د قیساریه متن ډول د څلورو انجیلونو د لوستلو لپاره یو له لومړنیو ډولونو په توګه پیژندل کیږي ([Streeter 1926]).

AD). The latter was a ‘Father of the Church’ who is best known for his translation of the Bible into Latin. All these famous scholars came to study in Caesarea-Palaestina. Moreover, today the Caesarea text-type is widely recognised by scholars as one of the earliest types for reading the four Gospels (Streeter 1926).

په داسې حال کې چې عیسویت د هېواد او د هغې د خلکو په تاریخ کې د مهم رول لوبولو ته دوام ورکړ، که څه هم همېشه مثبت نه و، لکه څنګه چې پورته یادونه وشوه، یوازې د اوریجن او د هغه د فکري پیروانو د تعقیب یوه پېښه، دا د هغه لوی خپرېدو دوره وه چې د نوي دین لپاره په فلسطین کې ترټولو مهمه وه. دا دوره ډېر مشهور کلتوري متنونه او توکي رامنځته کړل او فلسطین د هغه وخت لپاره شاید په نړۍ کې ترټولو ډېر پېژندل شوی هېواد وګرځاوه، ځکه چې ډېرو تشریحاتو، آثارو، ادبي، مذهبي او تاریخي اثارو دا په عیسویت کې او بهر هم کورنۍ نوم وګرځاوه۔ د هېواد په اړه ځینې مشهور متنونه د «د کلیسا د تاریخ پلار» یوسابیوس د قیساریې لخوا رامنځته شوي، چې د خپل زېږېدنې هېواد پلستینا پر وړاندې ویاړ کاوه؛ هغه په خپلو آثارو کې په بار بار ډول د پلستینا نوم کاراوه، کوم چې وروسته د نړۍ په کچه د عیسوي لیکوالو په ډېرو نسلونو اغېز وکړ. د یوسابیوس De Martyribus Palaestina14 (۱۸۶۱) د بیزنطې د لومړني دور په ترڅ کې د پلستینا د مفهوم د یو هېواد په توګه د پیاوړتیا روښانه نښه راکوي۔ د فلسطین شهیدان د هېواد پلازمېنې قیساریې-پلستینا او په لومړۍ څلورمې پېړۍ میلادي کې په ټول هېواد کې د لومړنیو عیسویانو د تعقیب په اړه دی. دا کیسه شاید په اصل کې د عیسی ناصري د ژبې، فلسطیني ارامي ژبې، پر بنسټ لیکل شوې وه۔ د عیسی په وخت کې عبراني ژبه په لویه کچه له منځه تللې وه، د فلسطین یهودان ارامي خبرې کولې، او عبراني یوازې د دیني مراسمو په کارونې محدوده وه۔ د عربي سره نږدې اړیکې لرونکې، فلسطیني ارامي داسې ژبه وه چې یوسابیوس ښه پېژندله۔ په هغه وخت کې ارامي د هېواد اصلي محاوره ییزه ژبه وه او په پلازمېنه قیساریه-پلستینا کې خبرېدله۔15 ارامي به د فلسطیني محاوره ییزې عربي د تکامل پر بڼه هم اغېز وکړي۔

While Christianity continued to play crucial role – not always positive, as cited above only the one case of the persecution of Origen and intellectual followers – in the history of the country and its people, it is this period of its great spread which was the most important for the new religion in Palestine, creating many iconic cultural texts and objects and making Palestine probably the best known country in the world at the time, due to the many descriptions, artefacts, literary, religious and historical works which made it a household name within Christianity and beyond. Some of the iconic texts about the country were produced by the ‘Father of Church History’, Eusebius of Caesarea, who took pride in in his native country of Palaestina; he repeatedly used the name Palaestina in his works, which later influenced generations of Christian writers worldwide. De Martyribus Palaestina14 by Eusebius (1861) gives us a clear indication of the consolidation of the concept of Palaestina as a country during the early Byzantine period. The Martyrs of Palestine relates to the persecution of early Christians in the capital of the country, Caesarea-Palaestina, and the country at large in the early 4th century AD. This account may have originally been composed in Palestinian Aramaic, the language of Jesus of Nazareth. Hebrew at the time of Jesus was largely an extinct language, with the Jews of Palestine speaking Aramaic, and Hebrew being confined to liturgical uses. Closely related to Arabic, Palestinian Aramaic was a language with which Eusebius was well acquainted. At the time, Aramaic was the main vernacular speech of the country and was spoken in the capital, Caesarea-Palaestina.15 Aramaic would also influence the evolution of Palestinian vernacular Arabic.

بیزنطینی فلسطین نے چھٹی صدی کے سب سے اہم مؤرخ، قیصریہ میری ٹائم کے پروکوپیوس کو بھی جنم دیا، جو پالیستینا پریما سے تعلق رکھنے والے ایک نامور عالم تھے، چھٹی صدی کی بیزنطینی سلطنت اور شہنشاہ جسٹینین کے دورِ حکومت کے بنیادی مؤرخ۔ پروکوپیوس نے بحیرۂ روم کے علاقے اور مشرقِ قریب میں وسیع سفر کیے، جسٹینین کی جنگوں میں بیزنطینی جرنیل بیلیزاریس کے ساتھ بطور سیکرٹری شریک رہے، اور غسانی قبائلی عرب بادشاہوں (سرکردہ فائلارکس) پر بھی تفصیل سے تبصرہ کیا۔

Byzantine Palestine also gave birth to the 6th century world’s most important historian, Prokopios of Caesarea Maritima, an illustrious scholar from Palaestina Prima, the principal historian of the 6th century Byzantine Empire and of the reign of Emperor Justinian. Prokopios travelled extensively throughout the Mediterranean region and the Near East, accompanied the Byzantine general Belisarius as secretary in the wars of Justinian and commented extensively on the Ghassanid tribal Arab kings (top phylarchs)

د پالیستینا سیکونډا، پالیستینا پرایما او پالیستینا سالوتاریس څخه. پروکوپیوس په خپل څو توکیزه اثر «د جستینیان جنګونه» (شاوخوا ۵۶۰ میلادي) کې ولیکل:

of Palaestina Secunda, Palaestina Prima and Palaestina Salutaris. In his multi-volume work, The Wars of Justinian (c. 560), Prokopios wrote:

فلسطین د سرحدونو مشرقي برخه تر هغه سمندر پورې رسیږي چې د سور سمندر په نوم یادیږي. دا سمندر د هند له ساحل پیل کیږي او په دې ځای کې د رومي واکمنۍ په سیمه کې پای ته رسیږي. د دې سمندر په ساحل کې یو ښار دی چې الیاس نومیږي ([د نن ورځې عقبه]) او دلته سمندر، لکه څنګه چې مې وویل، پای ته رسیږي او یو ډیر تنګ خلیج جوړوي۔ [Prokopios 2014]

The boundaries of Palestine extend toward the east to the sea which is called the Red Sea. Now this sea, beginning at India, comes to an end at this point in the Roman domain. And there is a city called Aelas [present-day ‘Aqabah] on its shore, where the sea comes to an end, as I have said, and becomes a very narrow gulf. (Prokopios 2014)

پروکوپیوس (یونانی: Prokopios ho Kaisareus؛ لاتینی: Procopius Caesariensis) اضافه کرد که خسرو اول (۵۰۱–۵۷۹)، شاهنشاه ساسانی ایران از سال ۵۳۱ تا ۵۷۹، میل بسیار زیادی داشت که به دلیل حاصلخیزی فوق‌العاده، ثروت و شمار زیاد ساکنانش، خود را حاکم فلسطین کند (به نقل از گیبون ۱۸۳۸، جلد ۱: ۴۰؛ همچنین پروکوپیوس ۲۰۱۴). ادوارد گیبون، تاریخ‌نگار انگلیسی، در توضیح مشاهدهٔ پروکوپیوس دربارهٔ حاصلخیزی این سرزمین، در مهم‌ترین اثر خود، تاریخ انحطاط و سقوط امپراتوری روم که میان سال‌های ۱۷۷۶ و ۱۷۸۸ در هشت جلد منتشر شد، نوشت که تاسیتوس، تاریخ‌نگار رومی، فلسطین را چنین توصیف کرده است: «ساکنانش سالم و نیرومندند؛ بارش باران معتدل است؛ خاک حاصلخیز است» (گیبون ۱۸۳۸، جلد ۱: ۴۰). گیبون افزود: «فلسطین و ثروت مقدس اورشلیم، اهدافی بودند که جاه‌طلبی‌ها، یا بهتر بگوییم، طمع خسرو [اول] را به خود جلب می‌کردند» (گیبون ۱۸۴۰، جلد ۵: ۱۷۳). او همچنین افزود که مسلمانان عرب «همین اندیشه را داشتند و می‌ترسیدند که عمر، هنگامی که به اورشلیم رفت و شیفتهٔ حاصلخیزی خاک و پاکی هوا شد، هرگز به مدینه بازنگردد» (گیبون ۱۸۳۸، جلد ۱: ۴۰).

Prokopios (Greek: Prokopios ho Kaisareus; Latin: Procopius Caesariensis) added that Chosroes (Khosrow I, 501–579), the Shahanshah (King of Kings) of the Sasanian Empire of Persia from 531 to 579, had a great desire to make himself ruler of Palaestina on account of its extraordinary fertility, its wealth and the great number of its inhabitants (cited in Gibbon 1838, Vol. 1: 40; also Prokopios 2014). Commenting on Prokopios’ observation about the fertility of the country, the English historian Edward Gibbon, in his most important work, The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, published in eight volumes between 1776 and 1788, wrote that the Roman historian Tacitus described Palestine as follows: ‘the inhabitants are healthy and robust; the rains moderate; the soil fertile’ (Gibbon 1838, Vol. 1: 40). Gibbon added: ‘Palestine, and the holy wealth of Jerusalem, were the ... objects that attracted the ambitions, or rather the avarice, of Chosroes [I]’ (Gibbon 1840, Vol. 5: 173). He further added that the Muslim Arabs ‘thought the same, and were afraid that Omar, when he went to Jerusalem, and charmed with the fertility of the soil and purity of the air, would never return to Medina’ (Gibbon 1838, Vol. 1: 40).

په لومړني عیسوي دوره کې، په ځانګړې توګه له ۴مې پیړۍ راهیسې، مقدسه ځمکه — یوه مبهمه، مجرده او نیمه افسانوي ځای — داسې یو واقعي هیواد ته واوښته چې ګلدارې ښارونه، بندرګاه‌ګانې، ښایسته کلیساګانې او ډیرې خانقاهونه، مشهور فلسفي مکتبونه او کتابتونونه، پراخ سړک‌شبکه، کلي او د ډیرې سوداګریزې او کلتوري فعالیت لرونکې لویه نفوس درلودې، چې د (لاتیني‌ژبو) اروپایانو علاقه هم زیاته کړه. په همدې لومړني عیسوي دوره کې بولو شو چې لاتیني اصطلاح Terrae Sanctae د عیسوي متنونو کې د مسیحي زایرینو او سیمه‌ییزو تاریخ‌لیکونکو له خوا د Palaestina اصطلاح په پراخه کارونې سره مترادف شو. د فلسطین د شهیدانو په اړه (۳۱۱ م)

During the early Christian period, particularly from the 4th century onwards, the Holy Land – a nebulous, abstract and semi-mythical location – was transformed into a real country called Palaestina, with thriving cities, ports, beautiful churches and numerous monasteries, famous philosophical schools and libraries, an extensive road system, villages and a large, commercially and culturally active population, which added to the interest shown by (Latin-speaking) Europeans. It was in the course of this early Christian period that the Latin term Terrae Sanctae became synonymous in Christian texts with the extensive use of the term Palaestina by Christian pilgrims and local historians. On the Martyrs of Palestine (311 AD)

دا کتاب د کلیسا د تاریخ پوه او د قیصریه-فلسطین د اسقف، یوسابیوس (۲۶۳–۳۳۹ میلادي) لخوا لیکل شوی و، چې د «د کلیسا د تاریخ پلار» په نوم یادیږي. هغه خپل ستر اثر «Historia Ecclesiastica» او د «Onomasticon» (د مقدسې صحیفې د ځایونو نومونو په اړه) (۱۹۷۱) ولیکل، کوم چې د فلسطین یوه جامع جغرافیایي-تاریخي مطالعه ده، په ښار کې: «یوسابیوس ویلي چې هغه د «د مقدسې صحیفې د ځایونو نومونه» داسې ترتیب کړل چې د انجیل په ټوټو ټوټو کار وکړ» (بارنس ۱۹۸۱: ۱۰۹). دا لوی توراتي کار د برتانوي کلاسیک پوه تیموتي ډیویډ بارنس (۱۹۸۱: ۱۰۶) لخوا د «توراتي ځایونو لیست» په توګه بیان شوی، کوم چې لا هم د پلستین د تاریخي جغرافیې، د توراتي زمانې او د روم د امپراتورۍ لاندې، اصلي ادبي سرچینه ده.

was written by the church historian and Bishop of Caesarea-Palaestina, Eusebius (AD 263–339), ‘Father of Church History’, who composed his monumental work Historia Ecclesiastica and his Onomasticon (On the Place Names in the Holy Scripture) (1971), a comprehensive geographical-historical study of Palestine, in the city: ‘Eusebius states that he compiled On the Place Names in the Holy Scripture by working through the Bible piecemeal’ (Barnes 1981: 109). This major biblical enterprise has been described by British classicist Timothy David Barnes (1981: 106) as a ‘biblical gazetteer which is still the main literary source for the historic geography of Palestine both in biblical times and under the Roman Empire’.

اگرچه یوسابیوس در کتاب «اونوماستیکون» خود تا حدی بر پایهٔ جغرافیای مقدس و حافظهٔ دینی ساختهشده و موردتأیید دستگاه رسمی تکیه داشت، او بارها نام Provincia Palaestina را به کار برد و آن را برای کل سرزمینی به کار گرفت که از لبنان در شمال تا مصر در جنوب امتداد داشت. این کاربرد اداری و رسمی رومی/بیزانسی بر نسلهای بعدی نویسندگان مسیحی و اروپایی تأثیر گذاشت. یوسابیوس که اهل قیصریهٔ فلسطین بود و زبانش یونانی بود، در «خطابه در ستایش قسطنطین» با غرور از توجه ویژهای سخن میگوید که به «ایالت فلسطین ما» (Provencia Palaestina) داده شده است:

Although his Onomasticon was partly based on religiously constructed and officially sanctioned scriptural geography and religious memory, Eusebius uses the name Provincia Palaestina repeatedly and in application to the whole country from Lebanon in the north to Egypt in the south, and this Roman/Byzantine administrative and official use influenced later generations of Christian and European writers. A native of Caesarea-Palaestina, whose language was Greek, Eusebius, in his Oration in Praise of Constantine, writes proudly about the special attention given to ‘our Provencia Palaestina’:

اُس (قسطنطین شہنشاہ) نے سلطنت کے مشرقی حصے میں اپنے کلیسا بنانے کے منصوبے کے لیے دو جگہیں چنیں: ایک ہمارے صوبے فلسطین میں (کیونکہ وہیں سے زندگی بخش چشمہ جاری ہوا، جیسے کسی فوارے سے، تمام قوموں کی برکت کے لیے)، اور دوسری مشرق کے اُس عظیم شہر میں جو انطیوخس کے نام سے موسوم ہے۔ وہاں اُس نے سلطنت کے اُس حصے کے سربراہ کی حیثیت سے، خدا کی عبادت کے لیے ایک ایسا کلیسا وقف کیا جو اپنی جسامت اور خوبصورتی میں بے مثال ہے۔ پوری عمارت ایک وسیع احاطے میں گھری ہوئی ہے، جس کے اندر وہ کلیسا ایک بڑی بلندی تک اٹھتا ہے، جو آٹھ پہلو والی شکل کا ہے اور ہر طرف سے بہت سے کمروں اور صحنوں سے گھرا ہوا ہے، اور نہایت قیمتی قسم کے آرائشی نقوش سے مزین ہے۔16

he [Emperor Constantin] has selected two places [for his churchbuilding programme] in the eastern division of the empire, the one in [‘our province’] Palestine (since from thence the life-giving stream has flowed as from a fountain for the blessing of all nations), the other in that metropolis of the East which derives its name from that of Antiochus; in which, as the head of that portion of the empire, he has consecrated to the service of God a church of unparalleled size and beauty. The entire building is encompassed by an enclosure of great extent, within which the church itself rises to a vast elevation, of an octagonal form, surrounded by many chambers and courts on every side, and decorated with ornaments of the richest kind.16