دا خبره په پراخه توګه منل شوې ده چې د فلسطین جیوپولیټیکي مفهوم د عثماني دورې د وروستیو کلونو د فلسطین له تجربو څخه تر برتانوي تحت الحمایه دورې پورې د پام وړ بدلون مومي، یا د "له سمندر څخه تر صحرا" د تصور څخه تر "له سمندر څخه تر سیند" پورې د عصري سرحدونو بڼه غوره کوي. سربیره پردې، د عثماني دورې له وروستیو څخه د صهیونی مهاجرت او د استعماري کرنیزو پروژو په وړاندې مقاومت د عصري فلسطین د ملي مفهوم په جوړولو کې ډیره ونډه درلوده.

It is widely recognised that the geo-political conception of Palestine evolved significantly from the experiences of late Ottoman Palestine to those of the British Mandatory period, or from the notion of the ‘sea to the desert’ to the modern boundaries of the ‘sea to the river’. In addition, resistance to Zionist immigration and settler projects from the late Ottoman period onwards played a large part in the national conceptualisation of modern Palestine.

د فلسطین ملي مخالفت د صهیونیزم په وړاندې د لومړۍ نړیوالې جګړې څخه مخکې کلونو کې د فلسطین په خاوره کې د صهیوني مهاجرینو د فعالیتونو په شاوخوا کې ځان څرګند کول پیل کړل.

Palestinian national opposition to Zionism began to crystallise around Zionist-settler activities in Palestine in the years before the First World War.

ظاہر ہے کہ تعلیم، پرنٹ کیپیٹلزم اور جدید پریس نے جدید قومی شناختوں کی تشکیل میں اہم کردار ادا کیا (Anderson 1991)۔ یہی بات فلسطینی تعلیم کی ترقی اور آخری عثمانی دور کے شہری فلسطین میں فلسطینی پریس کے ابھرنے کے معاملے میں بھی درست تھی (Beška 2016b)۔ جنوری 1911 میں فلسطینی عرب آرتھوڈوکس صحافیوں عیسیٰ العیسیٰ اور ان کے چچازاد بھائی یوسف العیسیٰ نے جافا میں (آخری عثمانی فلسطین کے مُتصرفیّۃ القدس میں) روزنامہ فلسطین جاری کیا۔ سوال یہ ہے کہ فلسطین کے ابتدائی جدید عربی قومی اخبارات میں سے ایک کا نام "فلسطین" کیوں رکھا گیا، جو اس ملک کا بول چال کا (روزمرہ استعمال ہونے والا) نام ہے، نہ کہ اس کے معیاری یا ادبی قرون وسطیٰ کے عربی نام "فلسطیں" یا "فلسطین"؟

It is widely recognised that education, print capitalism and the modern press played a major role in the formation of modern national identities (Anderson 1991). This was also true in the case of the growth of Palestinian education and the emergence of the Palestinian press in late Ottoman urban Palestine (Beška 2016b). In January 1911 Palestinian Arab Orthodox journalists ‘Issa al-ʿIssa and his cousin Yousef al-ʿIssa set up in Jaffa (in the Mutasarrifiyyah of Jerusalem of late Ottoman Palestine) the daily newspaper Falastin. Why would one of the earliest modern Arabic national newspapers in Palestine be called Falastin, the colloquial (used daily) name for the country, not the standard or literary medieval Arabic names for the country: Filastin or Filistin.

لماذا تم تحويل الاسم إلى صيغته الدارجة واستعمال الشكل العامي العربي لفلسطين في صحيفة «فلسطين» الوطنية الرائدة، بدلاً من استعمال «فلسطين» أو «فلسطين»، وهما الاسمان الفصيحان المعياريان التقليديان للبلاد، وهما اسمان يعودان إلى صدر الإسلام؟ ولم تكن هاتان الصيغتان الفصيحتان، «فلسطين» أو «فلسطين»، مستعملتين في القرن التاسع عشر فحسب، بل كانتا تُستعملان أيضاً في الكتابات الفلسطينية والعربية، وكانتا مرادفتين لوحدة إدارية جغرافية (عبد الهادي ١٩٢٣: ٣٢). وفضلاً عن ذلك، استعمل خير الدين الرملي الصيغة الفصيحة المعيارية «فلسطين» في القرن السابع عشر، واستعملتها محكمة القدس الشرعية الإسلامية في القرن الثامن عشر، واستعملها خليل بيدس في تسعينيات القرن التاسع عشر. وفي غياب تفسير من المؤسسين أنفسهم للصحيفة، يُرجَّح أن الجواب عن اعتماد الصيغة الدارجة «فلسطين» متعدد الأوجه ومرتبط بالسياق: (أ) ففي العصر الحديث، يمكن رؤية تحويل اللغات إلى لغات عامية ودعوات «القومية» وضرورة ترسيخ هوية وطنية متميزة مراراً وتكراراً في أوروبا المبكرة الحديثة، وفي روسيا الحديثة وتركيا واليابان ومجموعة واسعة من البلدان في آسيا؛ (ب) رُئي تحويل اللغة إلى العامية في فلسطين العثمانية المتأخرة مفتاحاً لعلامة هوية وطنية مميزة (بل ومنفصلة)؛ (ج) ومع تسمية صحيفة وطنية «من القاعدة»، تبنّى المحررون الصيغة «فلسطين» بوصفها المصطلح الشائع الأكثر انتشاراً والأوسع استعمالاً لدى الفلسطينيين المحليين وفي شوارع فلسطين، في مقابل «فلسطين» التي اقتصرت في معظمها على الكتابات بالعربية لدى المتعلمين والنخب الثقافية في البلاد. ومن الواضح أن محرري صحيفة «فلسطين» ومحرفيها كانوا عازمين على تعميم القومية الفلسطينية «من القاعدة» بين عامة الناس، لا حصرها في النخب المتعلمة المحلية.

Why vernacularise and use the vernacular Arabic form for Palestine for a leading nationalist newspaper, Falastin, rather than using Filastin or Filistin, the traditional standard Arabic names for the country – names which go all the way back to early Islam? Not only were these literary Arabic forms, Filastin or Filistin, remembered in the 19th century; in fact they were used in Palestinian and Arab writings and were synonymous with an administrative geographic unit (Abd al-Hadi 1923: 32). Moreover, the standard form of Filastin was used by Khair al-Din al-Ramli in the 17th century, the Islamic Sharia Court of Jerusalem in the 18th century and Khalil Beidas in the 1890s. In the absence of an explanation by the founding editors themselves, the answer to the adoption of the vernacular form of Falastin is likely to be multi-faceted and contextual: (a) in modern times, vernacularisation, ‘nation-ness’ and the need to establish a distinctive national identity can be seen again and again in early modern Europe, in modern Russia, Turkey, Japan and a whole range of countries across Asia; (b) vernacularisation was seen in late Ottoman Palestine as key to a distinct (and even separate) national identity marker; (c) naming a national newspaper ‘from below’, the editors adopted the form Falastin as the common, most widely spoken and most popularly used term by local Palestinians and on the streets of Palestine, as opposed to Filastin, which was largely confined to the writings in Arabic of the educated and cultural elites of the country. Clearly, the editors and journalists of Falastin were intent on popularising Palestinian nationalism ‘from below’ and among ordinary people and not just confining it to educated local elites.

فلسطین په جافا کې هم تاسیس شوه، له هغو سترګو څخه لیرې چې د یروشلم د عثماني چارواکو له خوا وې، او د دغو سترګو په اړه لومړني فلسطیني ملي‌پالونکي ډیر شکمن وو. جافا او حیفا دواړه—چې د عثماني حجاز ریل‌پټلۍ او وده کونکو فلسطیني منځنیو طبقو سره نږدې تړاو درلود، او د ۱۹ مې پیړۍ له وروستیو کلونو راهیسې یې د تاریخي لحاظ له ډیر واکمن بندر ښار عکا ځای نیولی وو—د عثماني فلسطین د ځانګړو اقتصادي او کلتوري مرکزونو په توګه راڅرګند شول، او دا دواړه د هیواد تر ټولو واکمن تاریخي کلتوري مرکز یعنې القدس الشریف (یروشلم) سره سیالي کوله. دا درې اړخیزه سیالي او د عثماني فلسطین وروستیو کلونو ژوندی کلتوري بیدارتیا، په پای کې د لومړۍ نړیوالې جګړې په وخت کې یو ناڅاپه بډاینه او کلتوري لحاظ له ډیر متنوع، خو په کلکه متحد او په لویه کچه عربي هیواد راولو ته لاره هواروله.

Falastin was also founded in Jaffa, away from the prying eyes of the Ottoman authorities in Jerusalem, of which early Palestinian nationalists were deeply suspicious. Both Jaffa and Haifa – which were closely linked to the Ottoman Hejaz Railway and the rising Palestinian middle classes, and began to eclipse the historically powerful port city of Acre from the late 19th century onwards – emerged as major economic and cultural centres in late Ottoman Palestine, competing with the traditionally most powerful cultural centre in the country: al-Quds al-Sharif (Jerusalem). This three-way competition and the dynamic cultural awakening of late Ottoman Palestine would ultimately ensure the emergence of an amazingly rich and culturally diverse but fairly unified predominantly Arab country by the First World War.

په ۱۹۰۸ کال کې د دسمبر میاشت کې په حیفا کې، د فلسطین د فالستین ورځپاڼې له تاسیس څخه درې کاله مخکې، د فلسطیني ژورنالیست نجیب نصار (۱۸۶۵–۱۹۴۷) له خوا – څوک چې د ګالیلی په طبریا کې د سکاټلینډي روغتون لپاره د درملنې د کیمیاګر په توګه کار کاوه – «الکرمل» ورځپاڼه تاسیس او مدیریت شوه (د حیفا ولسوالۍ د کرمل غره په نوم)، چې د عربي ژبې لومړۍ فلسطیني ضد استعماري اونیزه ورځپاڼه وه (بیشکا ۲۰۱۱).19

In Haifa in December 1908, three years before the founding of Falastin in Jaffa, Palestinian journalist Najib Nassar (1865‒1947) – who had worked as a pharmacist for the Scottish Hospital in Tiberias, Galilee – founded and edited al-Karmel (named for Mount Carmel in the Haifa district), the first Palestinian anti-colonial weekly newspaper in Arabic (Beška 2011).19

دې لومړنیو فلسطیني ورځپاڼو چې د ساحلي ښارونو یافا او حیفا څخه خپرېدې، د ترکي واکمنۍ په وروستیو کې د فلسطیني عربي هویت د تصور او متني جوړښت په برخه کې مهم رول لوبولی و (Beška 2011, 2016b). په دې سره باید تل په زړه کې وساتل شي چې د عصري فلسطیني عربي هویت په تصور کې د فلسطیني ملي ګرایي وده او د محلي فلسطیني خاوره‌ییز وطن‌پالنې احساس تل د شاوخوا عربي سیاسي او کلتوري چاپیریال سره په ژور ډول تړلی او یو بل ته ګډ ۾و (Bracy 2005, 2011).20

These early Palestinian newspapers of the coastal cities of Jaffa and Haifa played an important role in the visualisation and textual reconstruction of modern Palestinian identity in the late Ottoman period (Beška 2011, 2016b). However, it should always be kept in mind that in the conception of modern Palestinian Arab identity the growth of Palestinian nationalism and the growing sense of local Palestinian territorial patriotism were always intertwined with deep-rooted identification with the surrounding Arab political and cultural environment (Bracy 2005, 2011).20

جیسا کہ ہم پہلے ہی ثابت کر چکے ہیں، تاریخی فلسطین کی مقامی اجتماعی یادداشت ('یادداشتوں کی یادداشت') مسلمان مصنفین، جیسے خیر الدین الرملی (1585–1671)، کی تحریروں میں اور اٹھارھویں صدی میں یروشلم کی اسلامی شرعی عدالت کے دفاتر میں محفوظ رہی (Rood 2004)، نیز اس کی مقامی شکل، 'فلسطین' کے نام میں بھی۔ مزید برآں، مقامی اجتماعی یادداشت اور فلسطینی بول چال کی بنیاد پر، دو فلسطینی عرب یونانی آرتھوڈاکس صحافیوں، العیسیٰ برادران، کا یافا کے اخبار کے لیے مقامی فلسطینی نام 'فلسطین' کا انتخاب، اس ملک کے لیے قرونِ وسطیٰ کے عرب مسلمانوں کے نام، فلسطین اور فلسطین، کو دوبارہ زندہ کرتا ہے۔

As we have already shown, indigenous social memory (‘memory of memories’) of historic Palestine was preserved in the writings of Muslim authors such as Khair al-Din al-Ramli (1585–1671) and in the archives of the Islamic Sharia Court of Jerusalem in the 18th century (Rood 2004), as well as in the local form of the name, ‘Falastin’. Furthermore, based on indigenous social memory and Palestinian colloquialism, the choice of the vernacular Palestinian name Falastin for the Jaffa newspaper by the two Palestinian Arab Greek Orthodox journalists, the al-ʿIssas, reproduced the medieval Arab Muslim designation for the country, Falastin and Filastin.

په یوه غیر معمولي مشرانه مقاله کې، یوسف حنا العیسیٰ د تاریخي فلسطین د محلي ټولنیزو یادونو غږ اوروي۔

In an extraordinary leading article, Yousef Hanna al-ʿIssa echoes local social memories of historic Filastin.

د صهیونیزم ضد مبارزه‌کوونکی ورځپاڼه «فلسطین» (۱۹۱۱–۱۹۶۷) د یوې نوې (ځانګړې او جلا) فلسطیني هویت په جوړولو کې د پام وړ ونډه درلوده (Tamari 2014). د «فلسطین» د خپرونې پالیسي هم «مترقي» وه، ځکه چې د ځمکې د مسئلې په اړه یې د فلسطیني فلاح‌کار دفاع کوله او د مذهبي تعصب، فرقه‌ییزوالي او نادانۍ پر ضد یې مبارزه کوله (Tamari 2014; Beška 2016b: 3).

The combative anti-Zionist newspaper Falastin (1911–1967) contributed significantly to the forging of a new (distinct and separate) Palestinian identity (Tamari 2014). Falastin’s editorial policy was also ‘progressive’ as it defended the Palestinian fallah on the land question and fought against religious fanaticism, sectarianism and ignorance (Tamari 2014; Beška 2016b: 3).

د فلسطین د مدیرانو کلتوري جغرافیه د عثماني سلطنت سیکولر تابعیت او مساوات، د محلي فلسطیني وطن‌پالنې سره یو ځای ساتله. دوی د خپلواک کلتوري‑ژبني ملي‌ګرۍ هم تبلیغ کوه چې د اسلام عربي دیني او کلتوري میراث ته غاړه ږدي. لکه څنګه چې د فلسطین سیاسي جغرافیه پورې اړه لري، العیسی د ۱۹۱۲ کال په جنوري کې ولیکل چې د هغه «وطن» (وطن) پولې «د مصر له پولو څخه تر بلقاء پورې او د موآب له غرونو [د مړه سمندر ختيزو ساحلونو] څخه تر مدیترانې سمندر پورې» رسیږي۔ دا د عثماني وروستي دورې د فلسطیني ملي‌ګرۍ دا تصور، چې په ښکاره ډول د تاریخي فلسطین یادونو څخه الهام اخلي، پکې د بیزنطیانو لاندې لویه فلسطینا او د عربي ولایت جند فلسطین شامل دي، د هغه فلسطیني ملي‌ګرۍ له استازیتوبونو سره توپیر لري چې د لومړۍ نړیوالې جګړې نه وروسته د هیواد په اړه رامنځ ته شوي او په سمبولیک ډول تر اوسه د انګریزي تحت‌الحمایې فلسطین (۱۹۱۷‒۱۹۴۸) له پولو سره نښلیدلي پاتې دي۔

The cultural geography of the editors of Falastin espoused secular Ottoman citizenship and equality combined with local Palestinian patriotism. They also promoted autonomous cultural-linguistic nationalism which embraced the Arab religious and cultural heritage of Islam. As for the political geography of Palestine, al-ʿIssa wrote in January 1912 that the boundaries of his ‘homeland’ (watan) extends ‘from the borders of Egypt to the Balqa21 and from the mountains of Moab [on the eastern shores of the Dead Sea] to the Mediterranean’.22 Contrast this late Ottoman Palestinian nationalist perception of Palestine, which clearly draws inspiration from the memories of historic Palestine, including greater Palaestina under the Byzantines and the Arab province of Jund Filastin, with post-First World War Palestinian nationalist representations of the country which have since then stuck symbolically to the boundaries of British Mandatory Palestine (1917‒1948).

هم‌اکنون روشن نیست که آیا بازنمایی‌های جغرافیایی‌سیاسی یوسف العیسی ارتودوکس از فلسطین تاریخی در سال ۱۹۱۲ بر پایه یادمان‌های اجتماعی و فرهنگی مسیحیان ارتودوکس عرب فلسطینی بوده است، یادمان‌هایی که به کلیسای ارتودوکس مستقل «همه فلسطین» اورشلیم پیوند داشتند. صلاحیت کلیسایی این کلیسا از اواسط قرن پنجم میلادی به‌طور گسترده به رسمیت شناخته شده و بر فلسطین بزرگ («سه فلسطین»، قرن‌های چهارم تا هفتم میلادی) اعمال می‌شد. این صلاحیت کلیسایی که برای همه مسیحیان ارتودوکس تحصیل‌کرده فلسطین در آغاز قرن بیستم شناخته شده بود، تا امروز ادامه دارد و کل فلسطین/اسرائیل کنونی و اردن را در بر می‌گیرد. در این بستر کلیسایی، کشف شگفت‌انگیز نقشه موزاییکی بیزانسی کف کلیسای مادبا در سال ۱۸۸۴ (که در فصل چهارم بحث شده است)، که منطقه میان مصر تا لبنان و میان دریای مدیترانه تا بیابان عربستان شرقی را پوشش می‌دهد و در کتیبه‌های یونانی‌اش نام Palaestina را دارد، و مشارکت فزاینده پاتریارکخانه ارتودوکس یونانی اورشلیم در مطالعه این نقشه و در تبلیغات محلی و بین‌المللی پیرامون کشف آن در دوره میان اوایل دهه ۱۸۹۰ تا ۱۹۰۶، ممکن است تا حدی با شیوه‌ای که یوسف العیسی مرزهای فلسطین را در سال ۱۹۱۲ توصیف کرد، مرتبط باشد. اما درباره خود نقشه مادبا، نخستین بازنمایی شناخته‌شده آن در واقع در سال ۱۸۹۷ در چاپخانه فرانسیسکن‌ها در اورشلیم و با کمک پاتریارکخانه ارتودوکس یونانی اورشلیم ساخته شد. افزون بر این، از اواخر قرن نوزدهم جامعه ارتودوکس عرب فلسطین درگیر مبارزه‌ای بر سر عربی‌سازی کلیسای ارتودوکس فلسطین و ارتقای اسقفان و رهبران عالی‌رتبه عرب در پاتریارکخانه ارتودوکس اورشلیم، که تحت سلطه یونانیان بود، شده بودند. در حقیقت، د العیسی ابن‌عمانو په مشرۍ کې د لسیزو لپاره، «فلسطین» نه یوازې د عربو په نړیوالې یووالي په چوکاټ کې د فلسطیني خاوریز ملي‌ګرایۍ ته وفادار پاتې شو، بلکه د فلسطیني عربو ارتودوکس ټولنې ته هم، چې د یونانیانو تر واک لاندې د بیت‌المقدس ارتودوکس پیټریارکیټ سره یې مبارزه کوله. له همدې امله، د بیزنطیانو په دوره کې د لوی فلسطین د کلیسايي ارتودوکسي یادونو نه شو ردولای، ځکه چې دا یادونې تر نن ورځې د بیت‌المقدس ارتودوکس پیټریارکیټ په خبرو کې ژوندۍ پاتې دي. په هر حال، یو شی روښانه دی: تاریخي لحاظ سره او د فلسطیني مسلمان جغرافي‌پوهانو او لیکوالانو په وینا، هغه «د بلقا سیمه» — چې د العیسی له خوا یاده شوې ده — او د امان، د اوسني اردن د پلازمینې شمال‌لویدیځ ته پروت ده، د منځنیو پیړیو د جند فلسطین ولایت برخه نه وه؛ بلکه البلقا په اصل کې او تاریخي لحاظ د جند دمشق (د دمشق ولایت) برخه وه او د اموي دورې ډیره برخه پورې د هغې تابع وه، هغه ستر ولایت چې د اردن سیند ختیځ ته نورې سیمې هم پکې شاملې وې (Le Strange 2010: 43‒48; Blankinship 1994: 47‒48, 292, note 7).

It is not entirely clear whether Orthodox Yousef al-ʿIssa’s geo-political representations of historic Falastin in 1912 was based on Palestinian Arab Orthodox Christian social and cultural memories which were linked to the independent All Palestine Orthodox Church of Jerusalem whose ecclesiastical jurisdiction had been widely recognised and exercised over greater Palestine (the ‘Three Palestines’, 4th‒7th centuries AD) since the mid-5th century AD. This ecclesiastical jurisdiction, which would have been known to all educated Orthodox Palestine Christians in the early 20th century, has continued until today and it includes the whole of present-day Palestine/ Israel and Jordan. In this ecclesiastical context, the remarkable discovery of the Byzantine Madaba Floor Mosaic Map in 1884 (discussed in chapter four), covering the area between Egypt to Lebanon and between the Mediterranean Sea and Eastern Arabia desert, and with the name Palaestina in its Greek inscriptions, and the growing involvement of the Greek Orthodox Patriarchate in Jerusalem in the study of, and local and international publicity surrounding the discovery of, the map in the period between the early 1890s and 1906,23 may be of some relevance to the way Yousef al-ʿIssa described the boundaries of Palestine in 1912. As for the Madaba Map itself, the first known representation of the map was, in fact, created at the Franciscan Printing Press in Jerusalem in 1897, with assistance from the Greek Orthodox Patriarchate in Jerusalem. Moreover, since the late 19th century the Palestine Arab Orthodox community had been involved in a struggle over the Arabisation of the Palestine Orthodox Church and the promotion of Arab bishops and senior hierarchs in the Greek-dominated Orthodox Patriarchate of Jerusalem. In fact for decades under the editorship of the al-ʿIssa cousins, Falastin would remain dedicated not only to Palestinian territorial nationalism within pan-Arab solidarity, but also to the Palestine Arab Orthodox community in its struggle with the Greek-dominated Orthodox Patriarchate of Jerusalem. Therefore, the ecclesiastical Orthodox memories of greater Palestine under the Byzantines cannot be ruled out since it has survived in the rhetoric of the Orthodox Patriarchate of Jerusalem until today. In any event, one thing is clear: historically, and according to Palestine Muslim geographers and writers, the ‘Balqa region’ – mentioned by al-ʿIssa – which is located north-west of ‘Amman, present-day Jordan’s capital, was not part of the province of Jund Filastin of the Middle Ages; in fact, al-Balqa was originally and historically part of, and throughout most of the Umayyad period subordinated to, the Islamic province Jund Dimashq (the Damascus province), a massive province which incorporated other territories east of the River Jordan (Le Strange 2010: 43‒48; Blankinship 1994: 47‒48, 292, note 7).

بهرحال، روزنامه فلسطین د برتانوي فیدرالي دورې په جریان کې په فلسطین کې تر ټولو پراخه خپریدونکې او له همدې امله تر ټولو اغیزمنه عربي ورځپاڼه شوه، او د فلسطیني ملي سیاسي غورځنګ د خبرو اترو په ډیره ځواکمنه توګه بڼه ورکړه، کله چې دا غورځنګ دوه بهرني ځواکونو ته مقاومت کاوه: د برتانوي استعمار او د صهیونیستي استعماري مېشت کولو ته ([Khalaf 2011; Jeferey 2015:

In any case, the newspaper Falastin became the most widely circulated and, consequently, most influential Arabic daily in Palestine during the British Mandate, powerfully shaping the discourse of the Palestine nationalist political movement as it struggled to resist two foreign forces: British imperialism and Zionist settler-colonisation (Khalaf 2011; Jeferey 2015:

(173) په داسې حال کې چې د ۱۹۱۸ زېږدیزې کال وروسته د هغې خبرې اترې د مندوبي فلسطین د جغرافیې پر موضوع متمرکزې وې. د عثماني فلسطین په وروستیو کې د خپلې پیل څخه، فلسطین د عربي هېواد ترټولو سخت او تر ټولو پرله پسې نیوکه کوونکی هم و، د اروپايي صهیوني مېشتېدونکو پروژو په وړاندې.

173), while its discourse after 1918 focused on the geography of Mandatory Palestine. From its beginnings in late Ottoman Palestine Falastin also was the Arab country’s fiercest and most consistent critic of European Zionist settler projects.