د «بحر په مقابل کې غر» یوه مهمه موضوع ده چې په معاصر فلسطیني شعر، په ځانګړې توګه د محمود درویش په شعر، کلتوري لیکنو او «ملي» جغرافیه‌یي-قومي څیړنو کې راڅرګندیږي (وګورئ مثلاً: Tamari 2008: 95‒98؛ همدارنګه Furani 2012). کله چې دا کلتوري خبرې جیو‑سیاسي او تاریخي چوکاټ کې کیښودل شي، نو د دې فکر ریښې د لرغونې او منځنۍ دورې فلسطین پورې رسیږي. تاریخي لحاظ سره، د فلسطین مهم ښارونه یا د بحر (عربي: بحر) یا د غر (عربي: جبل) سره تړل کیدل. د غزې، عسقلان، یافا، قیساریه، ارسوف او عکا ښارونه د مدیترانې بحر سره تړلي وو، پداسې حال کې چې الخلیل (جبل الخلیل)، القدس (جبل القدس)، نابلس (جبل نابلس) او صفد (جبل صفد) د فلسطین په داخلي برخه کې د غرونو سره تړلي وو.

The ‘sea versus the mountain’ is a key theme in modern Palestinian poetry, especially the poetry of Mahmoud Darwish, cultural writings and ‘nativist’ geo‑ethnography (see e.g. Tamari 2008: 95‒98; also Furani 2012). Framing this cultural discourse in geo‑political and historical terms, the roots of this idea may go all the way back to ancient and medieval Palestine. Historically, key cities in Palestine were associated with either the sea (Arabic: bahr) or the mountain (Arabic: jabal). The cities of Gaza, ‘Asqalan, Jaffa, Caesarea, Arsuf and Acre were associated with the Mediterranean Sea, while al-Khalil (Jabal al-Khalil), al-Quds (Jabal al-Quds), Nablus (Jabal Nablus) and Safad (Jabal Safad) were all associated with mountains in the Palestine interior.

د فلسطین د غرنیو سیمو په اقتصاد کې یوه مهمه برخه د زرګونو ډبرې کانونو پراخېدل او د سنګ مرمر او ډبرو د کانونو یوه پراخه صنعت وده وه، چې سیمه‌ییزې ودانۍ جوړونې صنعت ته یې ډبرې او نور ودانۍ توکي رسول، او سپین ډبرې او سنګ مرمر یې همسایه هېوادونو ته صادرول.

A significant part of the economy of the mountainous regions of Palestine was the proliferation of thousands of stone quarries and the development of extensive marble and stone quarry industry which supplied the local construction industry with stones and other building materials and exporting marble and quarried white-stones to neighbouring countries.

د فلسطین د ډبرو کان (محجر) ټولنیز یادونه د محمود درویش په ۱۹۶۴ میلادي کال کې لیکلې شوې «د هویت کارت» نومې شعر کې ژوندۍ شوې ده:

The social memories of the Palestine stone quarry ( محجر ) was immortalised in Mahmoud Darwish’s 1964 poem: ‘Identity Card’:

ریکارډ! زه یو عرب یم.

Record! I am an Arab.

په یوې ډبرې کندې کې د خپلو ملګرو کارګرانو سره کار کول۔

Employed with fellow workers at a quarry.

زه اته ماشومان لرم.

I have eight children.

زه دوی ته ډوډۍ راوړم۔

I get them bread.

جامې او کتابونه۔

Garments and books.

له ډبرو څخه".

from the rocks’.

د فلسطین د سنگ مرمر تولیدوونکي کانونه او د اسلام په سیوري کې د عربي ولسوالۍ جند فلسطین د سپینو ډبرو کانونه (Gil M. 1997: 230) د هیواد ښارونو (نابلس، القدس/یروشلم، الرملہ، الخلیل) ته د "د ډبرو ښارونو" ځانګړی بڼه ورکړه. د ډبرو د کانونو دا صنعت یوه ستر میراث هم پرېښود چې په قبة الصخرة کې، د ۱۶مې پیړۍ د عثماني دورې د یروشلم دیوالونو کې، د ۱۸مې پیړۍ د عکا دیوالونو کې، او د پطرا (د "ډبرې" معنا ورکوي) ښار کې لیدل کیږي، چې د نبطي عربانو پخوانی پلازمینه وه او د بیزنطیانو په واک کې د Palaestina Salutaris ولایت وه. سربیره پردې، د ستر جوماتونو، منارو او کلیساګانو جوړول او د مقدسو ځایونو ته د زیارت اقتصاد د ډبرو د کانونو او د ډبرو د تراشلو د اقتصاد سره لاس په لاس روان وو. تاریخي لحاظ سره د مقدسو غرونو دود د یوناني، رومي او بیزنطي دورو په ترڅ کې ډیر وده وکړه؛ د مقدسو غرونو او غرنیو ښارونو تصور (نابلس، یروشلم، الخلیل، صفد، د تابور غر، د گریزیم غر، د زیتونو غر، د سینا غر) د فلسطین د ساحلي ښارونو (قیصریه مارتیما، غزه، عسقلان، یافا، حیفا، عکا) نسبتاً آرام او سکولر چاپیریال سره توپیر درلود، او د هیواد د ولسوالۍ ټولنیز مذهبي حافظې او هویت په جوړولو کې یې مهم رول لوبولی.

The marble-producing quarries of Palestine and the white-stone quarries of the Arab province of Jund Filastin under Islam (Gil M. 1997: 230) gave the urban centres of the country (Nablus, al-Quds/Jerusalem, al-Ramla, al-Khalil) their distinctive look as ‘cities of stone’. This stone quarry industry also left a monumental legacy which can be seen in the Dome of the Rock, the 16th century Ottoman Walls of Jerusalem, the 18th century Walls of Acre and the city of Petra (‘rock’), the old capital of the Nabataean Arabs and the province of Palaestina Salutaris under the Byzantines. Furthermore, the construction of monumental mosques, minarets and churches and the economy of Holy Land pilgrimage went hand-in-hand with the economy of stone quarrying and stone masonry. Historically the tradition of holy mountains developed greatly during the Greek, Roman and Byzantine eras; the notion of holy mountains and mountainous cities (Nablus, Jerusalem, al‑Khalil, Safad, Mount Tabor, Mount Gerizim, Mount of Olives, Mount Sinai) versus the relatively more relaxed and secular environment of Palestine coastal cities (Caesarea Maritima, Gaza, ‘Asqalan, Jaffa, Haifa, Acre) played an important role in the construction of district collective religious memory and identity of the country.

د عکا محاصره او سقوط، چې یوه مهمه بندرګاه او د لاتینی سلطنت پلازمینه وه، په ۱۲۹۱ز کال کې پیښ شو او د صلیبي جنګیالیو د یوې ټینګې سیمې او په فلسطین کې د صلیبي واکمنۍ لاندې پاتې وروستي ښار له لاسه ورکولو او د مملوکانو په لاس کې د تللو سبب شو. عصري تاریخ پوهانو ته د عکا سقوط د صلیبي جنګونو پای وو، خو د هغه وخت مسلمانانو ته د لاتینی صلیبیانو هغه ګواښ چې له مدیترانې بحره فلسطین او شام ته یې متوجه و، دوام درلود. د صلیبي وروسته دورې کې مملوکانو د هیواد د ستراتیژیک او دفاعي تغییر د پیاوړتیا لپاره، چې د ایوبیانو په وخت کې پیل شوی و، د غرونو خوا ته د دغه سیاست دوام ورکړ.

The siege and fall of Acre, a chief port and the capital of the Latin Kingdom, took place in 1291 and resulted in the loss of a Crusader stronghold and last Crusader-controlled city in Palestine to the Mamluks. To modern historians fall of Acre was the end of the Crusades, but to contemporary Muslims, the Latin Crusaders’ threat to Palestine and Syria from the Mediterranean Sea persisted. In the post-Crusader era, the Mamluks continued to consolidate the strategic and defensive reorientation of the country towards the Mountain, a policy which began under the Ayyubids.

د فلسطین د ساحلي ښارونو زوال او د هېواد د ښاري شاته سیمې وده، په ځانګړې توګه د ایوبیانو او مملوکانو په دوره کې، د صفد ښار وده هم په ښودله، چې د بالا جلیل په سیمه کې واقع دی او د جلیل د لوړو غرونو له خوا ساتل شوی دی.

The decline of Palestine’s coastal towns and the rise of country’s urban hinterland, especially under the Ayyubids and the Mamluks, were also illustrated by the rise Safad in upper Galilee, a town protected by the high Galilean mountains.

د۱۲۶۶ع کال کې د صلیبي جنګیالیو څخه د صفد بیرته اخیستو وروسته، مملوکانو داسې ګامونه پورته کړل چې د جلیل د ولایتي واک مرکز له ساحلي ښار عکا څخه لویدیځ ته ولیږدوي او د غرني ښار صفد د شمالي فلسطین مرکز جوړ کړي. د صفد قلعه ښار د مملوکانو په واک کې نوي او پراخ شو، او د خپلې تاریخ په لومړي ځل یې د فلسطین د سیمه ایز مرکز دنده ترسره کړه (Luz 2014: 36). تر ټولو مهمه دا ده چې صفد د څو پیړیو لپاره د شمالي فلسطین مرکز پاتې شو. ټول کار په ۱۲۶۶ع کال کې پیل شو کله چې بلاد الشام د مملوکانو واک لاندې راغی او دا پراخه سیمه په شپږ لویو اداري ولایتونو ووېشل شوه، چې هر یو یې «مملکت» (په لفظي ډول «پاچاهي») یا «نیابت» (د «نایب السلطنه» معنا) بلل کېده. دا ولایتونه دمشق، حلب، حماة، طرابلس (نن ورځ لبنان)، صفد (فلسطین) او کرک (ترانسجوردان) وو. د هر ولایت مشر د «نایب» لقب درلود (والي، یا «کوچنی سلطان»). د مملکت صفد (مملکة صفد، «د صفد پاچاهي») دا ولایت د شمالي فلسطین ډېره برخه او لس ولسوالۍ یې پکې شاملې وې (Tarawneh 1982). دا ولایت نن ورځ جلیل یوازې نه، بلکې د مرج ابن عامر سیمه هم، د لجون او جنین ښارونه هم پکې شامل وو چې دواړه په هغه وخت کې د کښته جلیل برخه ګڼل کېدل، او هغه سیمې هم چې نن د لبنان سهیلي برخې جوړوي. کله چې عثمانیانو د ۱۶مې پیړۍ په لومړیو کې فلسطین ونیوه، د مملوکانو ډېری اداري ځانګړتیاوې یې وساتلې، او همدارنګه د هېواد ډېری ټولنیزې، اقتصادي، مذهبي او قضایي ادارې هم پاتې شوې. په هرصورت، عثمانیانو د صفد اداري ولایت نوم د «مملکت صفد» څخه بدل کړ او «سنجق» (یا «پاشالیک») صفد وګرځاوه (عربي: لواء صفد).

Following the recovery of Safad from the Crusaders in 1266, the Mamluks took steps to shift the provincial power in the Galilee from the coastal town of Acre westwards and turn the mountainous town of Safad into the capital of northern Palestine. The fortress town of Safad was renovated and expanded under the Mamluks and served as a regional capital in Palestine for the first time in its history (Luz 2014: 36). Crucially, Safad remained the capital of northern Palestine for several centuries. It all began in 1266 when Bilad al-Sham came under Mamluk rule and this vast region was divided into six large administrative provinces, each called a mamlakat (literally ‘kingdom’) or niabat (‘vice regency’). These provinces were Damascus, Aleppo, Hamat, Tripoli (modern Lebanon), Safad (Palestine), Karak (Transjordan). The head of each province (or mamlakah) bore the title of naib (viceroy, or ‘little Sultan’). Encompassing much of northern Palestine and consisting of ten districts, the Mamlakat Safad ( ,مملكة صفد ‘Kingdom of Safad’) (Tarawneh 1982) included not only modern-day Galilee but also Marj ibn ‘Amer, including the towns of al-Lajjun and Jenin – both of which were at the time considered part of lower Galilee – and other territories which today constitute the southern parts of modern-day Lebanon. When the Ottomans occupied Palestine in the early 16th century they retained many of the administrative characteristics of the previous Mamluk rule (as we as many of the social, economic, religious and legal institutions of the country). However, the Ottomans changed the name of the administrative province of Safad from Mamlakat Safad to sanjak (or pashalik) of Safad (Arabic: Liwa Safad).

اگرچه جلیل د مملوکي او عثماني دورو په ډیره برخه کې د "سرحدي ولایت" په توګه پاتې شو، خو له ۱۲۶۶ زیږدیز کال وروسته، د صفد نوي اداري حیثیت په ښار کې ښاري پراختیا او نوي ودانۍ، حمامونه، جومات، بازارونه او کاروان سرایونه رامنځته کړل (Drory 2004). د ښار نوي ودانیزې پروګرام کې سره جومات هم شامل و، چې د فلسطین یو له هغو لرغونو مملوکي ودانیو څخه دی چې تر اوسه ولاړه ده. د دې جومات جوړونه په ۱۲۷۶ زیږدیز کال کې سلطان بیبرس ته منسوب ده، چې له ۱۲۶۰ څخه تر ۱۲۷۸ زیږدیز کاله پورې دې سیمه باندې واکمني کوله او ظاهراً د فلسطین په سرتاسر کې د پلونو د جوړولو یو پروګرام یې پیل کړی و، چې موخه یې د دې سړکونو بیاژوندی کول او د ترانسپورټ سیستم ښول وو، لکه څنګه چې د جومات د دروازې پورته لرګینې دروازې باندې کتیبې ښیي. د مملوکي فلسطین د قاضیانو په منځ کې یو له پیژندل شویو فلسطیني قاضیانو شمس الدین محمد العثماني (وفات ۱۳۷۸ زیږدیز) و، د "تاریخ صفد" د تفصیلي محلي تاریخ لیکوال، چې په ۱۳۷۸ زیږدیز کال لیکل شوی او یوازې په جزوي ډول پاتې دی (Drory 2004: 184). "تاریخ صفد" موږ ته د مملوکو د دورې د جلیل د کلیو په اړه مهم معلومات او د سیمې د مذهبي او صوفي ادارو د داخلي چارو یوه ځانګړې کتنه راکوي.

Although the Galilee remained a ‘frontier province’ throughout much of the Mamluk and Ottoman periods, after 1266 the new administrative status of Safad brought about urban expansion in the city and the establishment of new buildings, baths, mosques, markets and caravanserais (Drory 2004). The new building programme in the city included the Red Mosque, one of the oldest Mamluk buildings in Palestine still standing today. The building of the mosque in 1276 was attributed to the Sultan Baybars, who ruled the region from 1260 to 1278 and who apparently embarked on a bridge-building programme across Palestine designed to revive its highways and improve its transport system, according to inscriptions above the wooden door at the entrance to the mosque. One of the best known Palestinian judges among the magistrates of Mamluk Palestine was Shams al-Din Muhammad al-ʿUthmani (d. 1378), author of the detailed local history Tarikh Safad, written in 1378, which has survived in only partial form (Drory 2004: 184). Tarikh Safad gives us important information on the villages of the Galilee under the Mamluks and a unique glimpse into the inner workings of the religious and Sufi institutions in the region.