جیسا کہ ہم اوپر دیکھ چکے ہیں، فلسطینی قومی شعور بیسویں صدی کے آغاز میں اچانک پیدا نہیں ہوا۔ یہ دہائیوں کے دوران بتدریج ابھرا اور انیسویں صدی کے دوسرے نصف میں فلسطین اور وسیع تر خطے کو متاثر کرنے والے اہم واقعات کے ذریعے پروان چڑھا۔ تاہم، پہلی عالمی جنگ کے بعد کے دور میں فلسطینی قوم پرستی کے مجموعی مقاصد بنیادی طور پر بدل گئے: عثمانی دور میں خودمختاری اور مساوی شہریت کے مطالبے سے ہٹ کر، برطانوی زیرِ انتداب دور میں استعمار مخالف جدوجہد، آزادی اور خودمختار ریاست کے حصول کی طرف۔28

As we have already seen above, Palestinian national consciousness did not emerge out of the blue in the early 20th century. It emerged gradually across decades and through momentous developments which affected Palestine and the wider region in the second half of the 19th century. However the overall goals of Palestinian nationalism in the post-First World War period shifted radically from autonomy and equal citizenship under the Ottomans to anti-colonial struggle, liberation and independence during the British Mandatory period.28

فلسطین کے تاریخی دور میں، جو کہ برطانوی قیمومیت کا زمانہ تھا، صہیونی مہاجرت اور نوآبادیاتی آبادکاری کے وجودی خطرے کے خلاف فعال مزاحمت فلسطینی قومی جدوجہد کا مرکزی نقطہ بن گئی۔ پہلی جنگِ عظیم کے بعد فلسطین کے حالات بنیادی طور پر بدل چکے تھے۔ برطانیہ، جس نے 1917-1918 میں فلسطین پر قبضہ کیا تھا، نومبر 1917 کے اعلانِ بالفور میں بیان کردہ صہیونی نوآبادیاتی مقاصد کا پابند ہو چکا تھا۔ 1920 میں پہلی جنگِ عظیم کی چار بڑی اتحادی طاقتوں کی سان ریمو کانفرنس نے فیصلہ کیا کہ اعلانِ بالفور کے الفاظ فلسطین پر برطانوی قیمومیت کے متن میں شامل کیے جائیں۔ اعلانِ بالفور کے صہیونی وعدوں کے وجودی خطرے کا سامنا کرتے ہوئے، فلسطینی قومی تحریک کو ابتدا ہی سے ایک ایسی مستقل الجھن سے نبرد آزما ہونا پڑا جو بعد میں ایک دائمی مسئلہ بن گئی: آیا فلسطینی عرب شناخت کے علاقائی فلسطینی پہلو پر زور دیا جائے یا عرب قومیت کے وسیع تر پہلو پر۔

Crucially, active resistance to the existential threat posed by Zionist immigration to and settler-colonialism of Palestine during the Mandatory period became central to the Palestinian nationalist struggle. The context of post-First World War Palestine had changed radically. The British, who occupied Palestine in 1917‒1918, had committed themselves to Zionist settler goals as framed in the Balfour Declaration of November 1917. In 1920 the San Remo Conference of the four Principal Allied Powers of the First World War decided to include the words of the Belfour Declaration in the text of the British Mandate over Palestine. In coming face to face with the existential threat of the pro-Zionist Balfour Declaration’s commitments, the Palestinian nationalist movement, early on, had to grapple with what was to become a perennial dilemma: whether to emphasise the territorial Palestinian or pan-Arabist dimensions of Palestinian Arab identity.

دا ستونزه د شلمې پیړۍ په لومړۍ نیمایي کې د فلسطیني ملي سیاست کې ژوره اغیزه درلوده، او د نکبې وروسته دورې پورې هم ادامه پیدا کړه.

This dilemma bedevilled Palestinian nationalist politics throughout the first half of the 20th century and was carried forward well into the post- Nakba period.

د لومړۍ نړیوالې جګړې څخه وروسته د فلسطیني ملي مقاومت سازمانونه په زیاتیدو شول. د فلسطیني ملي سازمان «النهضة الفلسطينية» (د فلسطیني بیدارۍ ټولنه) په مارچ ۱۹۱۹ کال کې په دمشق کې جوړه شوه. د دې ټولنې لومړی ریس سالم التیبي و، چې د شهزاده فیصل د ادارې د جوړیدو په تمه له بیت المقدس څخه دمشق ته ولاړ. التیبي د شهزاده فیصل د عربي لښکر یو لوړ پوړی افسر و، او پلار یې د طولکرم مفتي و. وروسته هغه د ټولنې له ریاست څخه لرې شو، او د دې ځای ته د طولکرم د ښاروال زوی سلمان عبدالرحمن وټاکل شو (Tauber 2007: 95). د ټولنې نور مشران محمد عزت دروزه له نابلس څخه، عبدالقادر المظفر او رشدي الشوا له غزې څخه وو. الشوا په مکرر ډول د دمشق، بیت المقدس، یافا او غزې ترمنځ سفرونه کول، د المظفر په فلسطین سفرونو کې ورسره ملګرتیا کوله، وسلې یې قاچاق کولې او د انګرېزانو پر ضد د پاڅون هڅولو. په ۱۹۱۹ کال کې راپور ورکړل شو چې هغه د الفدائیة د غړو لپاره له دمشق څخه بیت المقدس ته ۱۰۰ توپکې یووړې (Tauber 2007: 94).

In the post-First World War period, Palestinian nationalist resistance organisations began to proliferate. The Palestinian Revival Society (al-Nahdah al-Filistiniyyah), a Palestinian nationalist organisation, was founded in Damascus in March 1919. Its first president was Salim al-Tibi, who went from Jerusalem to Damascus in the anticipation of the formation of Emir Faisal’s administration in the city. Al-Tibi had been a senior officer in the Arab Army of Emir Faisal and his father was the mufti of Tulkarem. He was later replaced as a president of the society by Salman ‘Abdel-Rahman, the son of the mayor of Tulkarem (Tauber 2007: 95). Other leaders of the society were Muhammad ʿIzzat Darwazah from Nablus, ‘Abd al-Qader al-Muzaffar and Rushdi al-Shawa from Gaza. Al-Shawa travelled frequently between Damascus, Jerusalem, Jaffa and Gaza, accompanying al-Muzaffar on his trips to Palestine, smuggling arms and encouraging an uprising against the British. In 1919 it was reported he took 100 pistols from Damascus to Jerusalem for the members of al-Fida’iyyah (Tauber 2007: 94).

په واکمنۍ د مینډیټ په لومړیو ورځو کې د فلسطین د عربو ملي مشرتابه د فلسطین عربي کنګرې (المؤتمر العربي الفلسطيني) سره غونډه وکړه، یو لړ ملي کنګرې چې د ټول هیواد د کمیټو او د محلي فلسطیني مسلمانانو او عیسویانو د ټولنو شبکې لخوا تنظیم شوې؛ د ۱۹۱۹ او ۱۹۲۸ کلونو ترمنځ په یروشلم، حیفا، یافا او نابلس کې اوه کنګرې وشوې ([Porath 1974]). له ۱۹۲۰ څخه تر ۱۹۳۴ پورې

Also in the early days of the Mandatory period the Palestinian Arab national leadership convened the Palestine Arab Congress (al-Mutamar al-‘Arabi al-Filastini), a series of national congresses organised by a nationwide network of committees and local Palestinian Muslim and Christian associations; between 1919 and 1928 seven congresses were held in Jerusalem, Haifa, Jaffa and Nablus (Porath 1974). From 1920 until 1934

د فلسطیني عربو د کانګرس ملي اجرایوي کمیټه، چې د بالفور اعلامیې او په فلسطین کې د برتانوي صهیونیزم ملاتړو پالیسیو په وړاندې د فلسطیني مخالفت همغږي کوله، د ۱۹۱۸ څخه تر ۱۹۲۰ پورې د بیت المقدس ښاروال موسی کاظم الحسیني په مشرۍ وه. اجرایوي کمیټه او د هغې محلي کمیټې د خلکو پراخ ملاتړ درلود، خو برتانوي چارواکو هېڅکله په رسمي ډول ونه پیژندلې. د دریم فلسطیني عربي کانګرس هغه پریکړې، چې د ۱۹۲۰ کال د دسمبر په ۴ تر ۱۴ پورې په حیفا کې ونیول شوې او بیا د ۱۹۲۱ کال په پیل کې برتانوي استعماري وزیر وینستن چرچل ته وړاندې شوې، د ایلان پاپې لخوا په لاندې ډول لنډه شوې:

the national Executive Committee of the Congress, which coordinated Palestinian opposition to the Balfour Declaration and British pro-Zionist policies in Palestine, was headed by Musa Kazim al-Husayni, Mayor of Jerusalem between 1918 and 1920. The Executive Committee and its local committees commanded widespread public support but they were never officially recognised by the British authorities. The resolutions of the Third Palestine Arab Congress held in Haifa on 4‒14 December 1920, which were subsequently presented to British Colonial Secretary Winston Churchill in early 1921, were summarised by Ilan Pappe as follows:

د کنفرانس شعار «د عراق د مینډیټ سره مساوات» و.

The slogan of the conference was ‘Equality with the Mandate of Iraq’.

د عراق د قیمومیت متن داسې شرط ایښی و چې یو پارلمان به لري چې د «یو وګړی، یوه رایه» د ډیموکراسۍ په اصل ټاکل کیږي. دا متن عراق د «وطني» واحد په توګه منلی و چې په پای کې به خپلواک شي. [شیخ سلیمان الطاجي الفاروقي] د راټولو شویو کسانو ته تشریح کړه چې دا تر ټولو لومړني غوښتنې دي، خو دا غوښتنې د بالفور اعلامیې له امله فلسطینیانو ته انکار شوې وې. (Pappe 2010: 208)

The text of Iraq’s mandate stipulated that it would have a parliament elected on the democratic principle of one citizen, one vote. It acknowledged Iraq as a watani (national entity) that would eventually become independent. [Sheikh Suleiman al-Taji al-Faruqi] explained to those gathered that these were the most elementary demands, yet they had been denied to the Palestinians because of the Balfour Declaration. (Pappe 2010: 208)

دا دریم فلسطیني عربي کنګرس

This Third Palestine Arab Congress:

د فلسطین د عربي ملي غورځنګ د تصور د ځای په توګه ګڼل کیدای شي، هغه غونډه چې د ۱۹۲۰ کال د دسمبر په مینځ کې په حیفا کې جوړه شوه، نوي برتانوي واکمنانو ته غوښتنه وکړه چې داسې حکومت جوړ کړي "چې هغه عربي ژبو خلکو به وټاکي چې د (نړیوالې) جګړې له پیل مخکې په فلسطین کې ژوند کاوه". دغې غونډې د صهیونیست یهودو ادعاوې د فلسطین په اړه په بشپړه توګه او په ټینګه رد کړې. (موریس ۲۰۰۹: ۸۸)

can be seen as the conceptive venue of the Palestine Arab national movement, meeting in Haifa in mid-December 1920, called on the new British rulers to establish a government ‘to be chosen by the Arabic-speaking people who had lived in Palestine before the beginning of the [world] war’. It completely, flatly rejected [Zionist] Jewish claims to Palestine. (Morris 2009: 88)

د پلستین د ملي فکر په عصري بڼو کې دوام د هغو نهادي اړخونو له مخې لیدل کیدای شي چې د نکبې څخه مخکې د پلستیني ملي مبارزې په دوره کې موجود وو او د نکبې څخه وروسته بیا بېرته راڅرګند شول. د بېلګې په توګه، په ۱۹۳۰ کال کې، د ۱۹۲۹ کال د "البراق پاڅون" (هبة البراق) وروسته،

Continuities in modern Palestinian national thinking can be seen in some of the institutionalised aspects of the Palestinian national struggle in the pre-Nakba period which re-emerged in the post-Nakba era. For instance, in 1930, following the 1929 ‘al-Burraq Uprising’ (Habbat al-Buraq)

په مسلمانانو اکثریت لرونکې فلسطین کې د فلسطیني مشرتابه له خوا د فلسطیني عربي ملي صندوق (PANF) جوړ شو. دا صندوق د فلسطیني عربي اجرایيې ادارې له خوا جوړ شوی و او د عکا زیږیدلي فلسطیني فعال او محاسب فؤاد صبا یې مشري کوله. PANF د فلسطین کې د صهیوني ملي ادارو ته د ځمکو د پلورلو د مخنیوي لپاره ځینې عملي مالي ګامونه پورته کړل. PANF د ډیر لوی او د ډیرو موخو لرونکي فلسطیني ملي صندوق (PNF) پیشرو و.

in Muslim-majority Palestine, the Palestinian leadership set up the Palestine Arab National Fund (PANF). Established by the Palestine Arab Executive and led by Fouad Saba, a Palestinian activist and accountant born in Acre, the PANF took some practical financial steps to discourage land sales to Zionist national institutions in Palestine. The PANF was the antecedent to the much larger and more multi-purpose Palestine National Fund (PNF)

د فلسطین آزادي د تنظيم لخوا، چې په ۱۹۶۴ کال کې جوړ شو (لاندې وګورئ).

set up by the PLO in 1964 (see below).

د مینډیټ (استعماري) دورې په اوږدو کې د فلسطین ځینې مشهور شخصیتونه، زغمل کېدونکی دی، دا لا هم د شام د سیمې او/یا د عربي وحدت د پراخو هویتونو د یوې برخې په توګه د فلسطیني هویت کتل. مګر د عربي یا د شام هویت په مجموعي توګه د هغې ترکیبي او خاصو برخو، یعنې فلسطیني، لبناني، سوریې او اردني هویتونو له مخې نه شي پوهېدل. سربېره پردې، د عربي یا د شام نظریات د تاریخي فلسطین شتون یا د فلسطیني هویت ژور، ځانګړی او جلا ریښه نه شي نفي کولی.

Understandably, during the Mandatory (colonial) period some leading Palestinian personalities continued to view Palestinian identity as part of wider Arab identity of the al-Sham region and/or pan-Arab identities. But pan-Arab or al-Sham identities as a whole cannot be understood in isolation from their constituent and particular (Palestinian, Lebanese, Syrian and Jordanian) identities. Furthermore pan-Arab or al-Sham ideologies cannot negate the existence of historic Palestine or the deeply rooted, distinct and particular Palestinian identity.