عربی جغرافیے اور نقشہ نگاری کی شان و شوکت قرونِ وسطیٰ کے اواخر تک جاری رہی۔ 1154ء میں، جب لاطینی صلیبی سلطنتِ یروشلم اپنے عروج پر تھی، فلسطین کا ذکر عربی زبان کے عظیم شاہکار "نزہۃ المشتاق فی اختراق الآفاق" (جس کا ترجمہ "اس شخص کی تفریح جو افق پار کرنے کا مشتاق ہو" کیا گیا ہے) کے دنیا کے نقشے میں آیا۔ یہ کتاب اندلس کے عرب جغرافیہ دان اور نقشہ ساز محمد الإدریسی (1100–1165ء) نے تیار کی تھی، جو اپنے زمانے کے سب سے نمایاں جغرافیہ دان تھے۔ لاطینی میں "ٹابولا روجیریانا" (عربی: کتاب رُجار، یعنی "رُجار کی کتاب") اور "اوپس جیوگرافیکم" کے نام سے مشہور ہونے والا الإدریسی کا یہ شاہکار جغرافیائی معلومات کا خزانہ اور معلوم دنیا کا بیان تھا، جس میں ایک عالمی نقشہ بھی شامل تھا، اور اس میں عربی میں "فلسطین" دکھایا گیا تھا۔

The glories of Arab geography and cartography continued well into the late Middle Ages and in 1154, at the height to the Latin Crusader Kingdom of Jerusalem, Palestine was mentioned on the world map of the Arabic magnum opus, Nuzhat al-Mushtaq fi’khtirāq al-Afaq (translated as The Pleasure of Him who Longs to Cross the Horizons), produced by Andalusian Arab geographer and cartographer Muhammad al-Idrisi (1100–1165), the foremost geographer of his age. Becoming famous in Latin as the Tabula Rogeriana (Arabic: Kitab Rujar, The Book of Roger) and Opus Geographicum, al-Idrisi’s masterpiece of geographical information and a description of the known world included a world map, showing Filastin in Arabic.

په دې پام کې ونیسئ چې الادریسي د مقدس ښار بیت المقدس د صلیبي یرغلګرو د فتحې څو لسیزې وروسته کار کاوه (هغه د دې فتحې یو کال وروسته زېږېدلی و)، نو د فلسطین سره علاقه په خپل لوړ ځای کې وه، او هغه نقشې او ادبیات چې دا هیواد یې شامل و، په زیات غوښتنه کې وې.

Bearing in mind that al-Idrisi was working decades after the Crusaders’ victory in Jerusalem (he was born a year after), interest in Palestine was at an all-time high, and maps and literature including the country were sought after.

الادریسی په پالرمو کې میشت شو، هغه وخت د یوې ځانمنډې کیدونکې مديترانې ځواک پلازمینه او د عیسوي او عربو مسلمانو کلتوري همزیستۍ مرکز وه، او د شپاړس کلونو لپاره د نورمن پاچا راجر دوهم په دربار کې د نقشې د تفسیرونو او انځورونو پر کار کوی. راجر د ۱۲ مې پېړۍ په لومړۍ نیمايي کې د سیسلي د پاچاهۍ بنسټ کېښود، د مختلط کلتوري میراث درلودونکی و، او دا کار یې شاوخوا ۱۱۳۸ کال کې سپارښتنه وکړه (Houben 2002:

Al-Idrisi had settled in Palermo, then the capital of a rising Mediterranean power and a centre of Christian and Arab Muslim cultural convivencia, and had worked on the commentaries and illustrations of the map for fifteen years at the court of the Norman King Roger II, the founder of the Kingdom of Sicily in the first half of the 12th century, with a mixed cultural heritage, who commissioned the work around 1138 (Houben 2002:

102‒104؛ مقبول 1992)۔ الادریسی نے یورپ، شمالی افریقہ اور مغربی ایشیا کا وسیع سفر کیا اور مسلمان مسافروں، ملاحوں اور تاجروں سے معلومات جمع کیں۔ بطلیموس کے دنیا کے نقشے (جس پر اوپر بحث ہو چکی ہے) سے متاثر ہو کر، الادریسی کا دنیا کا نقشہ کہیں زیادہ ترقی یافتہ تھا، اور اگلی تین صدیوں تک ماہرین جغرافیہ اس کے نقشے کو سب سے درست سمجھتے رہے اور اسے بغیر کسی تبدیلی کے نقل کرتے رہے (Scott 1904: 461‒462؛ مقبول 1992؛ Edson 2007: 42‒43)۔

102‒104; Maqbul 1992). Al-Idrisi travelled extensively in Europe, North Africa and West Asia and gathered information from Muslim travellers, sailors and merchants. Inspired by Ptolemy’s Map of the World (discussed above), al-Idrisi’s Map of the World was far more advanced and for the next three centuries geographers treated his map as the most accurate and copied it without alteration (Scott 1904: 461‒462; Maqbul 1992; Edson 2007: 42‒43).

1592 میں روم میں نزہۃ المشتاق فی اختراق الآفاق کا ایک مختصر عربی نسخہ De Geographia Universali کے عنوان سے شائع ہوا (Maqbul 1992; al-Idrisi 1592)۔ روم کی علمی مدیچی پریس (Medic Press) نے اسے چھاپا، اور یہ ان اولین عربی کتابوں میں سے تھی جو چھاپی گئیں۔ (Hopkins and Levtzion 2000:

An abridged Arabic version of Nuzhat al-Mushtaq fi-Ikhtiraq al-Afaq was published in Rome in 1592 with title: De Geographia Universali (Maqbul 1992; al-Idrisi 1592). Printed by Rome’s academic Medic Press, this was one of the first Arabic books to be printed. (Hopkins and Levtzion 2000:

(104–131). د عربي ژبې بشپړ نسخه، چې نړیوال نقشه او ټول اويا برخيز نقشې پکې شامل دي، په استانبول کې ساتل کېږي (Pinto 2006: 140).

104–131). The most complete Arabic manuscript, which includes the world map and all seventy sectional maps, is kept in Istanbul (Pinto 2006: 140).

د ادریسي د نړیوال نقشې له جوړیدو یو سل پنځوس کاله وروسته، فلسطین بل نړیوال نقشه کې وموندل شو، دا ځل د مارینو سانودو لخوا (شاوخوا ۱۲۷۰– ۱۳۴۳ میلادي)، یو ونیزي سوداګر چې څو ځله فلسطین ته سفر وکړ او د خپلو سفرونو پر بنسټ یې نقشې جوړې کړې. سانودو همداراز یو عامه شخصیت او جغرافیه پوه هم و، چې د عکا، د لاتینې سلطنت وروستي پلازمېنې، په ۱۲۹۱ میلادي کال کې له سقوط وروسته، د لاتیني صلیبي جنګونو د بیا ژوندي کولو لپاره د خپل ژوند تر پایه هڅې کولې، په همدې بنسټ پیژندل شوی و. د ونیزیانو لپاره، پیسې جوړول، سمندري سوداګرې او د مقدسې ځمکې لپاره صلیبي جنګ یو له بل سره سره تللي. ناڅاپه، د عکا د پراخې شتمنۍ (او د ګالیلي او لبنان د ساحلونو ډیری برخې) له لاسه ورکولو سره، ونیزیانو او د هغوی اروپايي متحدینو ګټورې سوداګرې، محلي بندرونه، پراخ مادي شتمنۍ، استوګنځايونه، کلیساوې، خانقاوې او د عکا مشهورې مذهبي-نظامي ټولنې لکه تامپلرز، هاسپیټالرز او توټونیک نایټس له لاسه ورکړې. په ۱۳۰۷ میلادي کال کې سانودو یو کتاب ولیکه، Conditiones Terrae Sanctae، چې په حقیقت کې د صلیبي پلانونو او د فلسطین د اروپا لخوا بیا نیولو لپاره یو ستراتیژیک لارښود و. د سانودو په کتاب کې د عکا یو نقشه شامله وه (Edson 2004: 133). همدارنګه، د ۱۴ مې پیړۍ په لومړیو کې د سانودو په ډیرو لاسنوشتونو کې یو نړیوال نقشه راڅرګنده شوه.

A century and a half after Idrisi’s world map was produced, Palestine was found on another world map, this time by Marino Sanudo (c. 1270– 1343) a Venetian merchant who travelled to Palestine a number of times and drew maps based on his travels. Sanudo was also a public figure and geographer who became widely known for his lifelong attempts to revive the Latin Crusades following the fall of Acre, the last capital of the Latin Kingdom, in 1291. For the Venetians, money-making, maritime trade and crusading for the Holy Land went hand in hand. Suddenly, with the loss of the considerable wealth of Acre (and much of the Galilean and Lebanese coasts), the Venetians, and their European allies, had lost lucrative trade, local harbours, considerable material assets, residential quarters, churches, monasteries and the famous religio-military Orders such as the Templars, Hospitallers and Teutonic Knights in Acre. By 1307 Sanudo had written a book, Conditiones Terrae Sanctae, effectively a strategic manual for crusading schemes and for European reconquest of Palestine. A map of Acre was included in Sanudo’s book (Edson 2004: 133). Also, a world map appeared in most of Sanudo’s manuscripts of the early 14th century.

د تاریخ پوه ایولین ایدسن لیکي:

Historian Evelyn Edson writes:

د مدیترانې ختیځه سیمې نقشه … چې د سانودو د وړاندیزي کمپاین اصلي عملیاتي ساحه ښيي، د سمندري چارټ او د داخلي سیمې د نقشې یوه ترکیب دی … د آسیا صغیر د سهیلي ساحل، د فلسطین او مصر د ساحلونو، او د قبرس د ټاپو په اوږدو کې د بندرونو د نومونو یوه لړۍ ترتیب شوې ده.

The map of the Eastern Mediterranean … which shows the main theatre of operations for Sanudo’s proposed campaign, is a combination of a marine chart and a map of the interior … Lined up along the southern coast of Asia Minor, and the shores of Palestine and Egypt and the island of Cyprus, is a series of names of ports.

په فلسطین د ساحل په سیمه کې دا نښې د مایلو په واحد د فاصلو د ښوونو سره یوځای دي. په داخلي سیمو کې، چې ډیر ناښکاره ښودل شوي، لوی ځانګړتیاوې لکه د دجلې او فرات سیندونه او د میسوپوتامیا، فارس او کلدان هیوادونه ښودل شوي دي. (Edson 2004: 139)

On the coast of Palestine these are accompanied by indications of distances in miles. In the interior, much more vaguely indicated, are larger features such as the Tigris and Euphrates rivers and the countries of Mesopotamia, Persia and Chaldea. (Edson 2004: 139)

د نږدې درې سوه کاله پورې د الادریسي نړیوال نقشه د عربو او اروپايي جغرافیه پوهانو، نقشه جوړوونکو او تاریخ پوهانو لخوا تر ټولو دقیق ګڼل کیده، او دوی هغه بې له کوم بدلون څخه کاپي کړه ([Scott 1904: 461‒462; Maqbul 1992:

For nearly three centuries al-Idrisi’s world map was treated by Arab and European geographers, cartographers and historians as the most accurate and they copied it without alteration (Scott 1904: 461‒462; Maqbul 1992:

156‒174). د ۱۵ مې پیړۍ په نیمایي کې د فرا مورو (مړ ۱۴۶۴ م) نقشه، چې د ایټالوي نقشه‌جوړوونکي او راهب و، چې د ونیزې په جمهوریت کې ژوند کاوه، خو د پرتګالي پاچاهانو لپاره هم کار کاوه، د ۱۲ مې پیړۍ د الادریسي نقشې ځای ونیوه۔ په خپل ځوانۍ کې مورو د سوداګر او سرتیري په توګه ډیرې سفرونه کړي وو او د نږدې ختیځ سیمو سره آشنا شوی و۔

156‒174). In the mid-15th century the mappa mundi of Fra Mauro (died 1464), an Italian cartographer and monk who lived in the Republic of Venice but also worked for the Portuguese kings, came to replace al-Idrisi’s map from the 12th century. In his youth, Mauro had travelled extensively as a merchant and a soldier and became familiar with the Near East regions.

په ۱۴۵۰ میلادي کال کې میرو یوه نړیواله نقشه بشپړه کړه، چې د هغه وخت تر ټولو تفصیلي او دقیقه نړیواله نقشه شوه. د میرو د سرچینو په ډله کې کلاسیک لیکوال او د بطلیموس «جغرافیه» له لاسه ورکول کیږي، همدارنګه عرب نقشه جوړونکي او د دولسمې پیړۍ د الادریسي نقشې هم شامل دي.

In 1450 Mauro completed a world map, which became the most detailed and accurate map of the world up to that time. Among Mauro’s sources we find classical authors and Ptolemy’s Geography as well as Arab cartographers and the 12th century maps of al-Idrisi.

موورو د نړۍ نقشه د دیني او سیاسي او عملي اهدافو لپاره فلسطین یادوي. که چیرې د ۱۲مې پیړۍ الادریسي نقشه د سیسلي د پاچا روجر دویم لخوا جوړه شوې وه او د یوې منځنۍ مدیترانې عیسوي سلطنت خدمت لپاره وه چې د فلسطین سره دیني اړیکې لري، نو د موورو نقشه د پورتګال د پاچا الفونسو پنځم لخوا د هغې راپورته نړیوال پورتګالي امپراتورۍ د خدمت لپاره جوړه شوه. خو د "د عیسی ځمکه" د ایټالوي راهب او د ترا سانټا ته د عیسوي زیارتګرو لپاره مرکزي وه. په دې سره سره، د فلسطین/ترا سانټا اندازه د نقشې په نورو ټولو ځایونو د ځای ورکولو له امله ډیره کمه شوې، او موورو احساس کاوه چې د دې لپاره باید عذر وغواړي.

Mauro’s world map mentions Palaestina for religio-political and practical purposes. If al-Idrisi’s map in the 12th century was commissioned by King Roger II of Sicily and in the service of a trading Mediterranean Christian kingdom with religious connections to Palestine, Mauro’s map was commissioned by King Alfonso V of Portugal in the service of the rising global Portuguese Empire. But the ‘land of Jesus’ was central to the Italian monk and to Christian pilgrims to Terra Sancta. However, the size of Palestine/ Terra Sancta is considerably reduced by having to accommodate all the other places on the map and Mauro feels he had to apologise for this:

«هغه کسان چې علم لري به دلته، په ادومیه، فلسطین او جلیل کې هغه شیان ځای پر ځای کړي چې ما نه دي ښودلي، لکه د اردن سیند، د طبریه بحیره، د مړو سمندر او نور ځایونه، ځکه چې ځای کافي نه و.» ([Edson 2007: 151])

‘Those who are knowledgeable would put here in Idumea, Palestine and Galilee things which I have not shown, such as the river Jordan, the sea of Tiberias, the Dead Sea and other places, because there was not enough room’ (Edson 2007: 151).

د پنځلسمې پیړۍ له پای څخه وروسته، د رنسانس په اروپا کې د چاپ انقلاب او د چاپخانو خپریدو د نظرونو د ډلیزو خپرولو یوه نوې دوره پیل کړه، چې د مقدسې ځمکې/فلسطین په ډلیز انځور کې یې پراخه اغیزه درلوده. د اروپايي او ایټالوي رنسانس په دوره کې د فلسطین/مقدسې ځمکې کارتوګرافیکي انځورونه هم په زیات شمار زیات شول. د «Palestina Moderna et Terra Sancta» نقشه په ۱۴۸۰ میلادي شاوخوا فلورانس کې خپره شوه او د فرانچسکو برلینګیري د بطلیموس د «Geographia» (جغرافیه) پراخ شوي چاپ کې شامل شوه. برلینګیري، یو ایټالوي رنسانسي عالم او دیپلومات، لومړی مدرن اروپايي و چې د دویمې پیړۍ د یوناني جغرافیه پوه کارونه یې تفسیر، پراخ او بیا خپاره کړل. ښکاري چې د «Palestina Moderna et Terra Sancta» نقشه د فلسطین د سانودو‒ ویسکونټ نقشې پر بنسټ جوړه شوې وه، هغه نقشه چې پیترو ویسکونټ (چې د ۱۳۱۰ او ۱۳۳۰ کلونو ترمنځ فعال و) او مارینو سانودو جوړه کړې وه او لومړی ځل د ۱۳۲۰ میلادي شاوخوا ونیس کې خپره شوه.۱ ویسکونټ یو جنوایي کارتوګراف، جغرافیه‌پوه او د بحري نقشو جوړونکی و چې په ونیس کې کار کاوه. هغه د مارینو سانوټو د «Liber secretorum fidelium cruces super terrae sanctae recuperatione et Conservatione» کتاب لپاره نړیوال نقشه، بحري اټلس، د فلسطین نقشه او د عکا او بیت المقدس پلان هم برابر کړ؛ دغه کتاب د سوداګریزو لارو په اړه بحث کاوه او د یوې نوې لاتیني صلیبي جګړې د هڅولو، او د مقدسې ځمکې د نظامي بیا نیولو لپاره یو لارښود په توګه لیکل شوی و (Edson 2004: 139؛ Bagrow 2010: 69‒70). که څه هم د نویو صلیبي جګړو مفکورې په تدریج سره کمزورې شوې، خو د سانودو‒ ویسکونټ نقشه او د «Palestina Moderna et Terra Sancta» نقشې د اروپايي واک د ښودلو او تر ۱۸ پیړۍ پورې د اروپايیانو لپاره د فلسطین عصري ښودنیز انځورونه چمتو کولو لپاره مقدر شوې وې.

The printing revolution in Renaissance Europe and the spread of the press from the late 15th century onwards introduced an era of mass circulation of ideas with considerable impact on the mass representation of the Holy Land/Palestine. In the European and Italian Renaissance era cartographic representations of Palestine/the Holy Land also increased sharply. The map of ‘Palestina Moderna et Terra Sancta’ was published in Florence around 1480 and was included in Francesco Berlinghieri’s expanded edition of Ptolemy’s Geographia (Geography). Berlinghieri, an Italian Renaissance scholar and diplomat, was the first modern European to interpret, expand upon and republish the works of the 2nd century Greek geographer. Apparently the ‘Palestina Moderna et Terra Sancta’ map was based on the Sanudo‒ Vesconte map of Palestine, a map produced by Pietro Vesconte (who was active between 1310 and 1330) and Marino Sanudo, first published in Venice around 1320.1 Vesconte was a Genoese cartographer, geographer and navigational chart-maker who worked in Venice. He also provided a world map, nautical atlas, a map of Palestine and plan of Acre and Jerusalem for inclusion in Marino Sanuto’s Liber secretorum fidelium cruces super terrae sanctae recuperatione et Conservatione, a work which discusses trade routes and was aimed at encouraging a new Latin crusading campaign, providing a manual for the military reconquest of the Holy Land (Edson 2004: 139; Bagrow 2010: 69‒70). Although gradually ideas of new military crusades began to subside, the Sanudo‒Vesconte map and the maps of ‘Palestina Moderna et Terra Sancta’ were destined to project European power and provide modern representational images of Palestine for the Europeans until the 18th century.

د اروپا د چاپ انقلاب دا ممکنه کړه چې د ۱۸ مې پیړۍ په اوږدو کې په اروپا کې د «فلسطین/Palaestina» ډیری تفصیلي نقشې چاپ او خپرې شي. په ۱۷۱۴ کال کې د هالنډي نقشه‌جوړونکي، ژبپوه او د انجیل/تورات د عربي او شرقي پوهانو هادریانوس ریلانډوس کتاب «Palaestina ex monumentis Veteris illustrata» د فلسطین جغرافیه په نقشو سره وښودله. د عثماني امپراتورۍ کې د کتابونو او نقشو چاپ یوازې په ۱۷۲۹ کال کې پیل شو.

The European printing revolution made it possible for dozens of detailed maps of ‘Palestina/Palaestina’ to be published and circulated in Europe throughout the 18th century. In 1714 Palaestina ex monumentis Veteris illustrata by Dutch cartographer, philologist and biblical Orientalist Hadrianus Relandus illustrated the geography of Palestine with maps. In the Ottoman Empire, the printing of books and maps started only in 1729

او په ۱۸۰۳ء کې د عثماني «جديد اطلس ترجمه‌سي» (د نوي اطلس ژباړه)، چې په استانبول کې خپور شو، يو برخه د اروپايي جغرافيايي پوهې او د هغه وخت د اروپايي نقشه‌جوړونې طريقو پر بنسټ ولاړه وه. دا نوی اطلس د هغه وخت د عثماني اداري او پوځي اصلاحاتو د «نوي نظام» په چوکاټ کې خپور شو او د فلسطين او بر شام (د شام شاوخوا سیمې) نقشه يې شامله کړه، چې په ښکته کيڼ اړخ کې يې د عربي لوی لیک سره د «ارض فلسطين» عربي اصطلاح (په ځانګړې بڼه: ارض فلاستان) ښودل شوې ده. لکه څنګه چې لاندې به وګورو، د دې عثماني اطلس خپرېدل د «جاکوټين اطلس» له خپرېدو دوه دیرش کاله مخکې وو، کوم چې د «فلسطين» او د «ارض قدس» د عربي لیکنې سره نقشه درلوده (فلسطين أو أرض قدس).

and in 1803 the Ottoman Cedid Atlas Tercümesi (A Translation of a New Atlas), published in Istanbul, was partly based on European geographical knowledge as well as European map-making methods of the day. Published within the framework of the ‘new system’ of the Ottoman administrative and military reforms of the time, the New Atlas included a map of Filastin and bar‑Sham (hinterland of al‑Sham) with the Arabic term Ard Filastin (‘Land of Palestine’; written in a peculiar way: ارض فلاستان ) shown in large Arabic script on the bottom left of the map. As we shall see below, the publication of this new Ottoman atlas preceded the publication of ‘Jacotin Atlas’, which had a map using the Arabic script for ‘Palestine’ and the ‘land of al-Quds’ ( فلسطين أو أرض قدس ) by twenty-three years.

د ۱۹ څلورمې پیړۍ کې په هنر، مذهبي جوش او سیاست کې د اروپا رومانتيک صلیبي بیا راژوندي کیدنه، او د برتانیې حقیقي نفوذ په فلسطین کې، د «سوله ایز صلیبي جګړې» او توراتي شرق شناسۍ په بڼه بیا بسته‌بندي شول.

In the 19th century European romantic Crusader revivalism in art, religious fervour and politics and British actual penetration of Palestine were repackaged in the form of a ‘peace crusade’ and biblical Orientalism.

د لیرې عثمانی پالستین دا تدریجي نفوذ د ۱۹۱۷ کال د نومبر په میاشت کې د صهیونیزم ملاتړی بالفور اعلامیې او په ۱۹۱۷ کال کې د پالستین په حقیقي برتانوي نظامي اشغال سره اوج ته ورسید۔

This gradual penetration of late Ottoman Palestine culminated in the pro-Zionist Balfour Declaration of November 1917 and the actual British military occupation of Palestine in 1917.