د ۱۲ مې پېړۍ کې د لاتیني صلیبي وسلوالو ماتې د فلسطین په خاوره کې د مسلمانانو د واکمنۍ بیا تأسیس او د هېواد بیا بیا تنظیم ته لاره هواره کړه. دا دوره اوه پېړۍ دوام وکړ او درې جلا دورې یې درلودې: د ایوبي (۱۱۸۷–۱۲۶۰)، د مملوکو (۱۲۶۰–۱۵۱۷) او د عثماني (۱۵۱۷–۱۹۱۷) واکمنۍ دورې. د ۱۸ مې پېړۍ کې د ظاهر العمر په واکمنۍ کې د فلسطین اقتصادي او سیاسي بیا تنظیم اروپا ته، او همدارنګه د ۱۹ مې پېړۍ د دویمې نیمایي د عثماني اصلاحاتو پر مهال، ټول د دې سبب شول چې فلسطین عصري دور ته ورسیږي.

The defeat of the Latin Crusaders in the 12th century brought about the re-establishment of Muslim rule in Palestine and once again the reorientation of the country. This lasted for seven centuries and consisted of three distinct periods: the Ayyubid (1187‒1260), Mamluk (1260‒1517) and Ottoman (1517‒1917) eras. The economic and political reorientation of Palestine towards Europe under the rule of Dhaher al-ʿUmar in the 18th century, as well as during the Ottoman reforms of the second half of the 19th century, all contributed to bringing Palestine into the modern era.

د کروسیڈر دور وروسته د فلسطین جغرافیایی-سیاسي او ستراتیژیک بیاسمت‌نیول، چې د مدیترانې ساحلي سیمې څخه لیرې شو او د ایوبیانو او مملوکو لاندې د الشام او مصر ترمنځ د دې ستراتیژیک موقعیت له مخې، د هغې تاریخ، کلتور، هنرونو او د جغرافیایي سیاسي ټولنې په توګه هویت باندې دوامداره اغیزه وکړه. منځنیو اسلامي جغرافیې کې، د الشام سیمه د نننیو سوریې، فلسطین (اسرائیل په کې شامل دی)، نننی اردن، لبنان او د سویلي ترکیې سیمو څخه جوړه وه. د نننیو دوو هیوادونو مصر او سوریې ترمنځ، د فلسطین تاریخي اړیکې د الشام سیمې سره تر ټولو دوامداره او د نوي فلسطیني ټولنیز حافظې کې تر ټولو ژور ریښې لرونکې وې.

The geo-political and strategic reorientation of Palestine in the post-Crusader period away from the Mediterranean coastal region and its strategic location under both the Ayyubids and Mamluks between the al-Sham region and Egypt had a lasting impact on its history, culture and arts as well as identity as a geo-political polity. In medieval Muslim geography, the al-Sham region consisted of the territories of present-day Syria, Filastin (Israel included), modern Jordan, Lebanon and south Turkey. Of the two present-day countries of Egypt and Syria, Palestine’s close historic links with the al-Sham region were the most enduring historically and most rooted in modern Palestinian social memory.

د ایوبیانو مهم دوره په فلسطین کې د صلاح الدین لخوا د ۱۱۸۷م کال د حطین په جنګ کې د فرنګیانو په باندې د شاندار بریا سره پیل شوه، کوم چې د فلسطین د تاریخ یو اړین ټکی و. صلاح الدین د مصر د (شیعه) فاطمي دولت وزیر و، مخکې له دې چې هغه په هیواد کې د فاطمیانو واکمني ختمه کړي. لږ وروسته د صلیبي جنګیالیو مضبوط ځای عکا د صلاح الدین لخوا ونیول شو، او په همدې کال د ایوبیانو ځواکونو ناصره، صفوریه، حیفا، ارسوف، قیساریه، سبسطیه (سبستیه)، یافا، الرملة، غزه، بیت جبرین، عسقلان او بیت المقدس ونیول. د بیت المقدس لاتیني سلطنت ډیره برخه د ۱۱۸۷م کال کې یا لږ وروسته ایوبیانو ته ولویده۔

The important Ayyubid period in Palestine began with Salah al-Din’s spectacular victory over the Frankish at the Battle of Hittin in 1187, a turning point in the history of Palestine. Salah al-Din had been the vizier of the (Shiite) Fatimid state in Egypt before he brought an end to Fatimid rule in the country. Shortly afterwards the Crusader stronghold of Acre was captured by Salah al-Din and in the same year the Ayyubid forces took Nazareth, Saffuriyah, Haifa, Arsuf, Caesarea, Sabastiyah (Sebastia), Jaffa, al-Ramla, Gaza, Beit Jibrin, ‘Asqalan and Jerusalem. Most of the Latin Kingdom of Jerusalem fell to the Ayyubids in or shortly after 1187.

په دې حال کې، صلیبي لښکرې د ۱۱۹۰ییزو کلونو کې د فلسطین د ساحل د ځینو برخو بیا نیولو په لاره کې د یوې لویې ګواښ په توګه پاتې شوې، او د عکا په ساحلي ښار کې د فرانکو کلاوه تر ۱۲۹۱ز کاله پورې دوام وکړ۔

However, the Crusaders continued to pose a major threat by regaining control of parts of Palestine’s coastline in the 1190s and the Frankish enclave in the coastal city of Acre lasted until 1291.

ایوبیانو د خپل لنډ واکمنۍ په اوږدو کې، د یوې سلنې څخه کم وخت کې، د ښوونځیو او کالجونو د علم د یوې ژورې کلتوري پرمختګ دوره راوسته، او په هیواد او ټول سیمه کې د ډیرو اړخونو لرونکو، ځانګړو او په ښکاره توګه مشخصو ټیکنالوژیکي پرمختګونو دوره. په عربي او اسلامي نړۍ کې، له اندلس څخه تر مصر او له فلسطین او منځنۍ آسیا څخه تر نورو سیمو پورې، په ساینس، انجینرۍ، طب، تعلیم او معماري کې پیل شوي پرمختګونه وروسته لاتیني صلیبیانو کاپي کړل او په اروپا کې ژباړل شول، یا د ریناسانس په دوره کې نور پرمختګونه یې الهام کړل (Rosen-Ayalon 1998: 512, 520). تر ټولو مهم پرمختګ د اروپايي استعماري او فرانکي واکمنۍ له منځه وړل و چې په بیت المقدس باندې وه، او د مقدسې ښار په اسلامي واکمنۍ کې بیا رامنځته کېدل. د ښار مسلمانان او یهودان یا وژل شوي وو یا لیري شوي وو، او د حرم الشریف مقدس ځایونه یا ناوړه شوي وو یا عیسوي کلیسا او دفترونو ته اړول شوي وو. د ایوبیانو او فرانکو واکمنانو د چلند ترمنځ توپیر په ډیر لوی ډول هم نه شو ښودلی. د اسلامي بیت المقدس بیا تاسیس دې ته لاره هواره کړه چې یهودان او مسلمانان ښار ته راستانه شي، او عیسویانو ته یې د خپلو مقدسو ځایونو ته د لاسرسي او عبادت اجازه ورکړه. همدارنګه، او ډیر مهمه دا چې، د ایوبیانو په دوره کې القدس دایمي توګه د فلسطین د سیاسي، اداري او کلتوري مرکز په توګه د الرملې ځای ونیو، او د ټول ایوبي دولت د مذهبي مرکز په توګه هم شو. مخکې په دې کار کې ما د روميانو، بیزنطیانو او عربو مسلمانو لاندې په فلسطین کې د سکولر-اداري او مذهبي مرکز (“دوه مرکزونه”) د تیوري وړاندې کړې وه. دا په روميانو او بیزنطیانو لاندې د قیساریه-فلسطین او ایلیا کاپیتولینا په قضیو کې، او د اسلام په لومړیو درې پیړیو کې د فلسطین د الرملې او ایلیا-القدس په قضیو کې ښودل شوې وه.

Within less than a century during their relatively short tenure, the Ayyubids ushered in a dynamic period of great cultural flowering of learning (of schools and colleges) and highly original, multi-faceted and marked technological developments in the country and throughout the region (Rosen-Ayalon 1998: 512, 520); developments in science, engineering and medicine, education and architecture pioneered in the Arab and Muslim world, from the Andalus to Egypt and from Palestine and Central Asia, were later either copied by the Latin Crusaders and translated in Europe or inspired further developments during the later Renaissance. The most crucial development was the removal of the European colonial and Frankish domination of Jerusalem and the restoration of Muslim rule in the holy city. The Muslims and Jews of the city had been slaughtered or driven out by the Latin Crusaders and the Muslim holy places on the Haram al-Sharif had been desecrated or converted into Christian temples and offices. The contrast between the behaviour of the Ayyubid and Frankish rulers can hardly be overstated. The re-establishment of Islamic Jerusalem allowed Jews and Muslims to return to the city and permitted Christian access to and worship at their holy places. Also, crucially, under the Ayyubids al-Quds permanently replaced al-Ramla as the political, administrative and cultural capital of Palestine as well as the religious capital of the whole Ayyubid state. Earlier in this work I suggested the theory of a secular-administrative versus religious capital (‘double capitals’) evolving in Palestine under the Romans, Byzantines and Muslim Arabs. This was illustrated in the cases of Caesarea-Palaestina versus Aelia Capitolina under the Romans and Byzantines and al-Ramla versus Iliya-al-Quds during the first three centuries of Islam in Palestine.

دا د فلسطین د اداري او دیني پلازمینو ترمنځ جلا والی د ایوبیانو په وخت کې ختم شو. مملوکانو، عثمانیانو او انګریزانو د ایوبیانو دودیز لاره تعقیب کړه. د بیت المقدس د لومړني او د فلسطین د پلازمینې په توګه حیثیت راتلونکو اوه پېړیو پورې دوام وکړ۔

This separation between administrative and religious capitals of Palestine was discontinued under the Ayyubids. And the Mamluks, Ottomans and British followed the Ayyubid tradition. The status of Jerusalem as the foremost and capital city of Palestine was to last for the next seven centuries.

ایوبیانو، سربیره پردې، په فلسطین او په ټولو هغو هیوادونو کې چې دوی یې واکمني کوله، د فکري فعالیت او اقتصادي سوکالۍ نوی دور پیل کړ.

The Ayyubids, furthermore, ushered in a new era of intellectual activity and economic prosperity in Palestine and in all the countries they ruled.

اسلامي مدرسې د اولي اسلامي دورې راهیسې په یروشلم کې شتون درلود (Gil, M. 1997). په هرصورت، د فرانکي دورې وروسته په یروشلم کې لومړۍ مدرسې د ایوبیانو له خوا جوړې شوې (Galor and Bloedhorn 2013: 216). د ایوبیانو له خوا جوړې شوې مدرسې او ملاتړ د یوازې یروشلم نه، بلکې د فلسطین په نورو ښارني مرکزونو کې هم د زده کړې، سوداګریزو، معماري او هنري فعالیتونو د بیا ژوندي کېدو لامل شو (Hillenbrand and Auld 2009). د ایوبي او مملوکي دورو په ترڅ کې د ribats (د مسلمانو زائرانو لپاره مېلمستونونه) ډېر شمېر جوړ شوي (Galor and Bloedhorn 2013: 213). د صلیبي جنګونو دوره بنسټیز ډول د فلسطین ښارني مرکزونه اغېزمن کړل؛ دا «د [کلیوالي] شاتګ سیمو د ژوند یوه لنډه پېښه وه چې د عیسوي واکمنۍ له پای ته رسېدو او د ایوبیانو له راتګ سره ژر بېرته عادي شرایطو ته راستنه شوه» (Rosen- Ayalon 1998: 514). دا دوره د ایوبیانو د یوه بهیر له امله هم مشخصه شوه چې په خپل واکمنۍ کې یې د سني مسلمانو واکمنۍ ځواکمنه کړه، د لوی ښارونو په ځانګړي ډول یروشلم کې د ډېرو مدرسو، صوفي خانقاوو (زاویو)، ribats، عامه حمامونو، بازارونو او caravanserais (خانونو) جوړولو له لارې.

Islamic madrasahs (schools) had existed in Jerusalem since the early Islamic period (Gil, M. 1997). However, the earliest madrasahs in Jerusalem after the Frankish period were built by the Ayyubids (Galor and Bloedhorn 2013: 216). The madrasahs and patronage provided by the Ayyubids led to resurgence in educational, commercial, architectural and artistic activity not only in Jerusalem but in other urban centres of Palestine (Hillenbrand and Auld 2009). A substantial number of ribats (hospices for Muslim pilgrims) were built during the Ayyubid and Mamluk periods (Galor and Bloedhorn 2013: 213). The Crusader period had affected mainly the urban centres of Palestine; it was ‘merely an episode in the life of much of the [rural] hinterland which quickly returned to normal conditions with the end of Christian domination’ and the advent of the Ayyubids (Rosen- Ayalon 1998: 514). The period was also marked by an Ayyubid process of reinforcing Sunni Muslim domination under their rule by setting up numerous madrasahs, sufi lodges (zawiyas), ribats, public baths, markets and caravanserais (khans) in the main cities, especially in Jerusalem.

په اوږدو کلونو کې د یروشلم د ټولو ادارو او سوداګریزو ملکیتونو نږدې څلورمه برخه د اسلامي وقف موقوفاتو وه، او د عثماني دورې سندونه ښئ چې دا حالت د عثماني دورې په وروستیو کې هم ښکاره و۔ یروشلم او د فلسطین په نورو برخو کې پاتې شوي اثار د ایوبي دورې د فلسطین د پیاوړتیا او سوکالۍ شاهدي ورکوي۔

Over time, nearly a quarter of all institutions and commercial properties in Jerusalem belonged to Islamic waqf endowments and Ottoman deed records show this situation was still evident in the late Ottoman period.2 The surviving monuments in Jerusalem and other parts of Palestine bear witness to the dynamism and prosperity of the Ayyubid period in Palestine.

صلیبیان د مدیترانې د بحیرې له لارې د ساحلي فلسطین ګواښ ته دوام ورکړ. ژور اهمیت لرونکې دا ده چې صلیبیانو د فلسطین او شام لوی قلعې نیولو لپاره د محاصرې تخنیکونو او بندیز میتودونو کارولو وړتیا وښوده، چې دا د "معاصرینو لپاره د بریالي او ویرونکو محاصره کوونکو جنګیالیو په توګه تایید شول" ([Rogers 2002: 39]). د بحیرې له لارې د بریدونو د مخنیوي او د صلیبیانو د بیرته راستنیدو او د محاصرې د حالتونو د مخنیوي لپاره، ایوبیانو غوښتل چې هیواد له ساحلي سیمې څخه د فلسطین شاته سیمې ته ستراتیژیک ډول بدل کړي، او په پایله کې یې له صور څخه په شمال کې تر غزې پورې د ډیرو ساحلي ښارونو دیوالونه (او د دوی ډیره زیربنا) ړنګ کړل او ماتې شوي تیږې یې په اوبو کې واچولې، ترڅو د دې ښارونو په بندرونو کې د هر ډول احتمالي ښکته کیدو مخه ونیسي.

The Crusaders continued to threaten coastal Palestine via the Mediterranean Sea. Crucially, the Crusaders’ abilities to utilise siege techniques and blockade methods to capture Palestine’s and Syria’s greatest fortifications ‘confirmed the crusaders to contemporaries as successful and terrifying siege warriors’ (Rogers 2002: 39). To prevent attacks from the sea and pre-empt the eventual return of the Crusaders and siege situations, the Ayyubids sought to reorient the country strategically from the coastal region to the hinterland of Palestine and consequently destroyed the walls of a number of coastal cities (and much of their infrastructure) from Tyre in the north to Gaza in the south and dumped the rubble in the water in an effort to block any possible landing in the ports of these cities:

په ښکاره ډول، موخه دا وه چې د سمندر له لارې هرډول ځمکنۍ ښکته کېدو (لاندې راتګ) مخه ونیول شي۔

Obviously, the objective was to prevent any landing from the sea.

په همدې موخه، هر ډول توکي اوبو ته واچول شول، چې د بندرونو ته لاره بنده شي. د قیصریې بندر تر نن ورځې پورې د همدې ډبرو او ټوټو له امله بند دی. د عسقلان ښار لومړی ښار و چې دغه انجام ورسره وشو، او د ويجاړولو امر پخپله صلاح الدین ورکړی و.

To that end, material of every sort was dumped into the water, obstructing access to the ports. The port of Caesarea is blocked by the debris until today. Asqalon [sic] was the first city to suffer this fate, the order for its destruction being given by Salah al-Din himself.

د دې دیوالونو پاتې شوني له هغه ځایه چې په اصل کې ولاړ وو، ډېر نږدې په ځای کې داغ‌دار دي. دا دیوالونه چې د ټولو موجودو شواهدو له مخې د فاطمیانو له خوا جوړ شوي وو، د صلیبي جنګیالیو لپاره د کارېدو دوام یې کاوه، خو د ایوبیانو د ویجاړولو پالیسۍ قرباني شول. (مجیر الدین ۱۹۷۳:

The remains of its walls are scarred not far from where they originally stood. These walls, which – according to all existing evidence – were constructed by the Fatimids, had continued to serve the Crusaders but fell victim to the Ayyubid policy of destruction. (Mujir al-Din 1973:

(422؛ Rosen-Ayalon 1998: 515)

422; Rosen-Ayalon 1998: 515)

البته داسې نه ده چې د فلسطین ساحلي ښارونه د ایوبیانو له خوا په بشپړه توګه ويجاړ شوي وو. په حقیقت کې، شواهد د داسې یوې پراخې ويجاړولو د پالیسۍ د شتون دعوه ردوي.

However, it is not entirely true to suggest that Palestine’s coastal cities were completely destroyed by the Ayyubids. In fact, the evidence contradicts this claim about the existence of a wholesale policy of destruction.

1179–1229 عیسوی کال کې ژوند کوونکی عربی سوانح لیکونکی او جغرافیه پوه یاقوت الحموی، چې د ایوبیانو د واکمنۍ پر مهال لیکنه کوله، یوه ډیره زده کړې شوې، پخوانی غلام و، چې په فلسطین، مصر، شام، فارس او منځنۍ آسیا کې یې پراخ سفرونه کړي او د اسلامي نړۍ په اړه د خپلو ایړ ایړ لیکنو له امله مشهور شو. هغه خپل کتاب معجم البلدان کې (الحموی 1861) د فلسطین ولایت بیانوي او د عسقلان، غزه، ارسوف او قیساریه ساحلي ښارونه د فلسطین د غوره ښارو په ډله کې شمیري، چې پلازمېنه یې بیت المقدس د الرملې ځای نیولی و. یاقوت لیکي:

Writing in the early 13th century during Ayyubid rule the Arab biographer and geographer Yaqut al-Hamawi (1179–1229) – a highly educated former slave who traded widely and travelled extensively in Palestine, Egypt, Syria, Persia and Central Asia and became renowned for his encyclopaedic writings on the Muslim world, published in Kitab Mu’jam al-Buldan (al-Hamawi 1861) – describes the province of Filastin and lists the coastal cities of ‘Asqalan, Gaza, Arsuf and Caesarea among the premier cities of Filastin, whose capital Jerusalem had replaced al-Ramla. Yaqut writes:

فلسطین د شام د ولایتونو له جملې څخه هغه وروستی ولایت دی چې مصر ته نږدې دی. د دې مرکز بیت المقدس دی. د مهمو ښارونو په جمله کې عسقلان، الرملہ، غزہ، ارسوف، قیساریہ [Qaysariah; Caesarea Maritima]، نابلس، اریحا (Jericho)، عمّان، یافا [Jaffa] او بیت جبرین دي۔ (Le Strange 2014: 29)

Filastin is the last of the provinces of [al-Sham] towards Egypt. Its capital is Jerusalem. Of the principal towns are ‘Askalan, Ar Ramlah, Gazzah, Arsuf, Kaisariyyah [Qaysariah; Caesarea Maritima], Nabulus, Ariha (Jericho), ‘Amman, Yafah [Jaffa] and Beit Jibrin. (Le Strange 2014: 29)

اسی طرح، صوبہ فلسطین کی پہلے کی عربی جغرافیائی اصطلاحات کا بڑا حصہ صلیبی دور کے دوران اور اس کے بعد بھی عرب جغرافیہ دانوں کے ہاں استعمال ہوتا رہا۔ مثال کے طور پر، عرب جغرافیہ دان یاقوت الحموی (1179–1229) نے بار بار "صوبہ فلسطین" کی اصطلاح استعمال کی، جو نابلس کے ضلع میں واقع قصبہ سبسطیہ (Sebastia) کو صوبہ فلسطین میں رکھتے ہیں، جس کا دارالحکومت یروشلم ہے ([Le Strange 1890: 523؛ اور 441 بھی دیکھیں])۔

Also, crucially, much of the pre-Crusader Arab geographical terminology of the province of Palestine continued to be used by Arab geographers during and after the Crusader period. For instance, the term ‘the province of Filastin’ was repeatedly used by Arab geographer Yaqut al-Hamawi (1179–1229), who situates the town of the town of Sabastiyah (Sebastia) in the district of Nablus, in the province of Filastin, whose capital is Jerusalem (Le Strange 1890: 523; also see 441).

لیکن صلیبی جنگونو او د ساحلي فلسطین عمومي ناامنۍ د ساحلي ښارونو د ورو زوال او د فلسطین د داخلي ښاري سیمو د پورته کیدو لامل شوې. دا دوره د الرملې ښار د ورو زوال لخوا هم نښه شوه، کوم چې د درې نیمو پېړیو څخه ډیر وخت د فلسطین ولایت سیاسي او اداري مرکز و؛ د الرملې نفوس کم شو، او د جند فلسطین دغه مرکزي ښار د فاطمیانو په دوره کې د یوولسمې پېړۍ په دوو لويو زلزلو کې ویجاړ شو (مجیر الدین ۱۸۶۶: ۴۱۶؛ لیو ۲۰۰۶: ۵۹۲)۔ خو د فلسطین ساحلي ښارونو ډیر ډراماتیک زوال وموند۔ په حقیقت کې، عکا او یافا په شان ساحلي ښارونه یوازې د اتلسمې پېړۍ په منځ کې بیرته پیاوړي شول او د ټولنیز-اقتصادي بیا رغاوي تجربه یې وکړه۔ په مقابل کې، داخلي ښار القدس/یروشلم د تیرهمې تر پنځلسمې پېړۍ پورې د مملوکانو لاندې بیا د فلسطین تر ټولو پرمختللی ښاري مرکز شو۔ د اتلسمې پېړۍ کې، سیمه ییز او نړیوال سوداګرۍ په کپاس، غنمو او ټکټایلو کې عکا او نابلس د فلسطین تر ټولو لوی او بډایه ښارونه، او د الشام سیمې د لویو ښارونو په منځ کې وګرځول (دومانی ۱۹۹۵؛ فیلیپ ۲۰۰۱)۔

However, the Crusader wars and overall insecurities of coastal Palestine brought about the slow decline of the coastal cities and the rise of Palestine’s urban hinterland. This period was also marked by the slow decline of the city of al-Ramla, which had been the political and administrative capital of the province of Filastin for over three and a half centuries; the population of al-Ramla decreased and the capital city of Jund Filastin was devastated during the Fatimid period by two major earthquakes in the 11th century (Mujir al-Din 1866: 416; Lev 2006: 592). But the coastal cities of Palestine experienced a more dramatic decline. In fact, coastal cities such as Acre and Jaffa began to recover and experience a socio-economic revival only in the middle of the 18th century. By contrast, the inland city of al-Quds/Jerusalem became once again the most developed metropolitan city of Palestine under the Mamluks throughout the 13th‒15th centuries. In the 18th century regional and global trade in cotton, wheat and textiles made Acre and Nablus the biggest and most prosperous cities in Palestine and among the largest cities in the al-Sham region (Doumani 1995; Philipp 2001).