د فلسطین په شان د ټولو هېوادونو کې ډېره پوهه (لیک‌لوستل) یوه عصري پدیده ده.

Mass literacy in Palestine, as in all countries, is a modern phenomenon.

البته د پنځمې او شپږمې میلادي پېړیو د فلسطین د پرمختللو زده کړې مرکزونو ته په کتو، انسان د دې هېواد د ځان پېژندنې احساس، ژوندی اقتصاد، نسبتاً پراخه زده کړه او سواد، او د ټولیز ځان باور لرونکې نړېوالتوب ډېر ښه درک کولی شي. د دې دورې له مهمو زده کړې مرکزونو څخه یو د غزې ښار و، چې د کلاسیک ادب او بلاغت د مرکز په توګه ښکاره کېږي، ځکه چې دلته ډېر مشهور عالمان ژوند کاوه او کار یې کاوه، او دا د ټول مدیترانې سیمې یو ژوندی او پوه مسیحي ښاري مرکز و.

However, looking at the thriving learning centres of Palestine in the 5th and 6th centuries AD, one gets a strong sense of the country’s sense of self-identity, its vibrant economy, its relatively widespread education and literacy and its overall confident cosmopolitanism. One of the most important centres of learning in the country during this period was the city of Gaza, which emerges as a seat of classical literature and rhetoric, with a number of famous scholars living and working there, a vibrant and cultured Christian urban centre of the whole Mediterranean region.

در این دوره، شهرهای بندری غزه و قیصریه-فلسطین که از طریق حمل‌ونقل دریایی و شاهراه «ویا ماریس» به هم پیوسته بودند، با یکدیگر رقابت می‌کردند و همکاری داشتند و به‌عنوان دو مرکز شهری بین‌المللی‌تر این سرزمین شناخته می‌شدند؛ و هر دو شهر جوامع عرب قابل توجهی داشتند. همچنین قابل توجه است که در سال ۴۵۱ میلادی، در شورای مهم چالسدون که شورای جهانی‌ای بود، شهر غزه توسط یک اسقف عرب نمایندگی می‌شد (شهید ۲۰۰۶الف: ۵۲۳). در دهه ۵۳۰ میلادی، آراتیوس، دوکس فلسطین اول، و آرخون استفانوس، پروکنسول فلسطین اول، در ستایش‌نامه (انکومیوم) ستوده شده‌اند20

Throughout this period the harbour cities of Gaza and Caesarea- Palaestina, linked by sea transport and the highway of the Via Maris, competed and worked together as the two most cosmopolitan urban centres in the country, and both cities had sizeable Arab communities. Also significant is the fact that in 451 AD, at the crucial ecumenical Council of Chalcedon, the city of Gaza was represented by an Arab bishop (Shahid 2006a: 523). In the 530s AD Aratius, Dux of Palaestina Prima, and Archon Stephanus, proconsul of Palaestina Prima are praised in the encomium20

دا د پالسټین ولایت یو هموطن، د غزې چوریسیوس، لخوا لیکل شوی دی، چې فیلسوف او خطیب و او په ۵۱۸ میلادي کال مړ شو. دا ستاینه د امنیت ساتلو او د قیسارې مارتیمه د اوبو د رسولو نظام د ښه کولو لپاره ده، چې د ساتنې کارونو او د لوړ سطحې اوبو لارو (اکوډکټونو) څخه د خنډونو د لرې کولو له لارې ترسره شوې (Patrich 2011: 109؛ همدارنګه 2001؛ Prummer 2002: 246). دغه ستاینه د بلاغت یو شمیر مختلف اړخونو ته هم اشاره کوي، چې د لرغونې دورې د غزې د خطابت ښوونځي لپاره ډېر مشهور شوي وو.

written by a fellow compatriot of Provincia Palaestina, Choricius of Gaza, a philosopher and rhetorician (died in 518 AD), for maintaining law and order and improving the water supply system of Caesarea Maritima by maintenance work, clearing obstructions from the high-level aqueducts (Patrich 2011: 109; also 2001; Prummer 2002: 246). Encomium also refers to several distinct aspects of rhetoric for which the classical Gaza School of Rhetoric became very famous in Late Antiquity.

تقریباً ۵۰۰۰ کاله مخکې تاسیس شوی غزه د نړۍ له لرغونو ښارونو څخه یو دی. دا ښار د مصر او آسیا ترمنځ ستراتیژیک ځای کې موقعیت لري، د لرغونې ويا ماريس (Via Maris) د لارې په مرکز کې دی، او د سمندر په غاړه پروت دی. غزه تل د منځنۍ ځمکې سمندر (مدیترانې سمندر) ته مخ اړولی دی. غزه یو ډیر لرغونی بندر هم و او د عربستان ترټولو نږدې خروجي لاره وه. د پترا ښار یې خپل شاته سیمه ګڼله، او لرغونو یونانیانو پوهیدل چې د هندوستان ته د رسیدو لاره د غزې له لارې ده (Humbert 2000).

Established more than 5000 years ago, Gaza is one of the oldest cities in the world. Located strategically between Egypt and Asia, at the centre of the ancient road of the Via Maris, and on a beachfront, Gaza has never stopped looking at the Mediterranean Sea. Gaza was also a very ancient port and the closest outlet for Arabia. It treated Petra as its hinterland and the ancient Greeks knew that it was through Gaza they could reach India (Humbert 2000).

د دوولسمې پېړۍ قبل المیلاد کې فلستیانو غزه د فلستیا د پنځو ښارونو د ډلې مشر ښار جوړ کړ. لکه څنګه چې پورته وليدل، غزه تل د فلستیا د کلیدي ښارونو او د لرغونو فلستیانو سره یوځای پېژندل کېده. په العمارنه لیکونو کې د «عززاتي» په نوم یادېدونکې غزه د مصر د لرغوني واکمنۍ د فلسطین ادارې مرکز په توګه کار کاوه. د پنځمې او څلورمې پېړۍ قبل المیلاد کې د فلستیا ښارونو خپلې نړیوالې سوداګریزې اړیکې وساتلې او خپل ځانګړي فلستو-عربي سکې یې جوړې کړې؛ ښار د رومیانو په واک کې هم پرمختګ ته دوام ورکړ، او د دوهمې میلادي پېړۍ کې په غزه کې د روم د امپراتورۍ مسي سکې ضرب شوې. د فلسطین د رومیانو او بیزنطیانو په دوو اوږدو دورو کې غزه پراخه شوه، او د هغې ستراتیژیک موقعیت لرونکې مدیترانه بندر په پرمختګ ښکاره کیدو ته دوام ورکړ. په ۶۳۵ میلادي کال کې غزه د فلسطین له لومړیو هغو ښارونو څخه شوه چې د عربو مسلمانو لښکر یې فتح کړ، او په چټکۍ سره د اسلامي فقه یو لوی مرکز شو. نن ورځ د ۵۰۰,۰۰۰ څخه زیات نفوس لرونکې غزه د فلسطین تر ټولو لوی عربي ښار دی؛ د غزې ډېری اوسیدونکي مسلمانان دي، خو یو عیسوي عربي اقلیت هم شتون لري.

In the 12th century BC the Philistines made Gaza the leading city of the Pentapolis of Philistia. As we have seen above, Gaza was always identified with the key cities of Philistia and with the ancient Philistines. Mentioned in the Amarna letters as ‘Azzati’, Gaza served as ancient Egypt’s administrative capital in Palestine. In the 5th and 4th centuries BC the cities of Philistia maintained their international trading links and developed their distinct Philisto-Arabian coins; the city continued to flourish under the Romans and in the 2nd century AD imperial Roman bronze coins were struck in Gaza. In the course of the two long periods of Palestine under the Romans and Byzantines, Gaza expanded and its strategically located Mediterranean port continued to prosper. In 635 AD, Gaza became one of the first cities in Palestine to be conquered by the Arab Muslim army and it quickly developed into a major centre of Islamic jurisprudence. Today the city of Gaza, with a population of over 500,000, is the largest Arab city in Palestine; the majority of Gaza’s inhabitants are Muslims, but there is also a Christian Arab minority.

بیزنطیانو په لاس کې د فلسطین ټولنه، د لرغونتوب د وروستیو دورو کې، په عمومي ډول یوه زده کړې یافته ټولنه وه. لومړنۍ زده کړه په پراخه کچه شتون درلود، کله کله په کلي کچه، په ځانګړې توګه د نارینه وو لپاره. زده کړه یوازې د شاهي پلازمینې قسطنطنیه کې نه، بلکې د لویو مرکزونو، لکه انطاکیه، اسکندریه، قیصریه ماریتیما او غزه کې فعال ښونځیو کې هم هڅولې کیده.

Under the Byzantines, Palestinian society of Late Antiquity was, on the whole, an educated one. Basic education was widely available, sometimes at village level, especially for men. Education was fostered not only in the imperial capital Constantinople but also in schools operating in major centres such as Antioch, Alexandria, Caesarea Maritima and Gaza.

د زده کړې اصلي برخې بیان، فلسفه، قانون او ژبې (یوناني او لاتیني) وې، چې موخه یې د دولت او کلیسا لپاره پوه مشران او مامورین روزل وو. په هرحال، په پدرسالاره ټولنه کې د ښځو ګډون په نوي "د مدیترانې اتینا" کې نه هڅول کیدل.

The main components of education were rhetoric, philosophy, law and languages (Greek and Latin) with the aim of producing educated leaders and officials for state and church. However, female participation in patriarchal society was not encouraged in the new ‘Athens of the Mediterranean’.

د مثال په توګه، د کلاسیک غزه کې د ښځو حالت د ۴مې پېړۍ میلادي د کلاسیک پلرسالار اتن په ښځو کې له دې ډېر ښه نه و (Sivan 2008: 300).

For instance, the lot of women in classicising Gaza was not much better than the situation of women in the patriarchal classical Athens of the 4th century AD (Sivan 2008: 300).

امروز میراث کلاسیک درخشان فلسطین دوران اواخر باستان در خود فلسطین تدریس نمی‌شود؛ فلسطینیان تحصیل‌کرده بیشتر خاطرهٔ میراث کلاسیک «بیت الحکمه» (Bayt al-Hikmah) را به یاد دارند، مرکز فکری بزرگی در بغداد که در سراسر عصر طلایی اسلام، از قرن نهم تا سیزدهم میلادی، پابرجا بود، تا مدرسهٔ کلاسیک بلاغت غزه یا کتابخانهٔ کلاسیک قیصریهٔ ساحلی (Caesarea Maritima). با این حال، علوم بلاغت (هنر گفتار) و فلسفه نه تنها در زندگی فکری باستان، کلاسیک و پس‌کلاسیک، بلکه در میراث کلاسیک فلسطین دوران اواخر باستان نیز محوری بودند. اگر پایتخت فلسطین اول، قیصریه، در دوران اواخر باستان شکوفا شد و به مرکزی مدیترانه‌ای برای کلاسیک‌گرایی، دانش‌اندوزی، الهیات‌پردازی و نگارش تاریخ بدل گشت، شهر مدیترانه‌ای غزه نیز در جریان اواخر قرن پنجم و آغاز قرن ششم میلادی به خانهٔ یک مدرسهٔ مسیحی کلاسیک‌گرای بلاغت تبدیل شد (Kennedy, G. 1994: 255). در مدرسهٔ غزه، سنت کلاسیک به‌شدت با سنت مسیحی درهم تنیده شده بود. دیگر شهرهای فلسطین بزرگ‌تر، مانند عسقلان (‘Asqalan) و بیسان (Scythopolis)، نیز به‌شدت تحت تأثیر این نوزایی مسیحی پس‌کلاسیک دوران اواخر باستان دگرگون شدند.

Today the spectacular classical heritage of Late Antiquity Palestine is not taught in Palestine; educated Palestinians are more likely to recall the classical heritage of the ‘House of Wisdom’ (Bayt al-Hikmah), a major intellectual centre in Baghdad throughout the Golden Age of Islam from the 9th to the 13th centuries, than the classical Rhetorical School of Gaza or classical Library of Caesarea Maritima. Yet the disciplines of rhetoric (the art of discourse) and philosophy were central not only to ancient, classical and post-classical intellectual life but also to the classical heritage of Late Antiquity Palestine. If the capital city of Palaestina Prima, Caesarea, flourished in Late Antiquity, developing into a Mediterranean centre of classicising, learning, theologising and historical writings, the Mediterranean city of Gaza became in the course of the late 5th and early 6th centuries the home of a classicising Christian School of Rhetoric (Kennedy, G. 1994: 255). In the School of Gaza, the classical tradition had become deeply intertwined with the Christian one. Other cities of greater Palestine, such as Ascalon (‘Asqalan) and Scythopolis (Beisan), were also profoundly transformed by this post-classical Christian renaissance of Late Antiquity.

فلسفیانہ او ادبی لحاظ سے د اسکندریہ، قیصریہ-فلسطین او اتھنز د مختلف یونانی روایاتو، او همدارنګه د مسیحی نوافلاطونیت له اغیزې څخه متاثر، د لیټ انتیکویټي په دوو زیاتو پېړیو کې د غزې هغه غیرمعمولي آرام او شګوفایي کوونکې ښاري کلتوري او علمي فضا، چې مسیحي اکثریت لرونکی وه، د غزې د بلاغي مکتب د ځانګړي پیاوړتیا سبب شوه؛ دغه مکتب د مسیحي فیلسوفانو او بلاغیانو په مشرۍ اداره کېده، چې له ډلې یې د غزې پروکوپیوس (شاوخوا ۴۶۵–۵۲۸ ع) هم شامل دی۔

Intellectually and culturally influenced by a mix of diverse Hellenistic traditions of Alexandria, Caesarea-Palaestina and Athens, as well as by Christian Neo-Platonism, the extraordinarily relaxed setting and flourishing cultural and intellectual urban environment of Christian-majority Gaza for over two centuries in Late Antiquity brought about the spectacular rise of the Rhetorical School of Gaza, which was headed by Christian philosophers and rhetoricians including Procopius of Gaza (c. 465–528

AD) (Westberg 2009; Kennedy, D. 2008: 169) اور ان کے شاگرد کوریکیوس آف غزہ۔ مؤخر الذکر چھٹی صدی عیسوی کے آغاز میں سرگرم رہے۔ کلاسیکی روایت میں بیان اور تھیئٹر کی پرفارمنس سے محبت ساتھ ساتھ چلتی تھی، اور غزہ میں، جیسا کہ فلسطین کے کئی دوسرے شہروں میں، تھیئٹر کی ایک پھلتی پھولتی ثقافت پروان چڑھی۔ عیسائی اکثریت والے غزہ کی نجی اور عوامی جگہوں پر اسکولوں، "مقدس تھیئٹروں" اور یہاں تک کہ عوامی "حماموں" میں تھیئٹر کی پرفارمنسز اور عوامی خطابتی مظاہرے پروان چڑھے (Champion 2014: 21‒51)۔

AD) (Westberg 2009; Kennedy, D. 2008: 169) and his disciple Choricius of Gaza. The latter flourished in the early 6th century AD. In the classical tradition, love for rhetoric and love for theatrical performance went hand in hand and in Gaza, as well as in several other Palestinian cities, a thriving theatre culture arose. The private and public spaces of Christian-majority Gaza nurtured theatrical performances and public rhetorical displays in schools, ‘holy theatres’ and even public ‘baths’ (Champion 2014: 21‒51).

د غزې دې پرمختللې کلتوري فضا او په حقیقت کې فکري انقلاب ته جارج اې کینیډي داسې نظر وکړ:

This flourishing cultural space and indeed intellectual revolution in Gaza was described by George A. Kennedy as follows:

په پنځمه پېړۍ کې غزه، چې د فلسطین په سهلي ساحل کې واقع وه، یو ښکلی او بډایه ښار و چې د خپلو پخوانیو دودونو سره یې ټینګ تړاو درلود.

Gaza, on the southern coast of Palestine, was a pleasant and prosperous city in the Fifth Century which clung to the old traditions.

د جولیان ارتداد په هغه ځای کې په خوښۍ سره ښه راغبرګون وښود. د نازیانزوس ګریګوري ... او لیبانیوس د هغې د بیان (خطابت) ښوونځیو ته ښه نظر درلود ...

Julian’s apostasy was greeted there with enthusiasm. Gregory of Naziansus ... and Libanius thought well of its rhetoric schools ...

عیسائیت نے شاید کچھ عرصے کے لیے غزہ میں کلاسیکی علوم کی تعلیم کو روکا ہو، لیکن پانچویں صدی کے اواخر اور چھٹی صدی کے آغاز میں یہی شہر کلاسیکی انداز اختیار کرنے والے مقرروں اور ادیبوں کا مرکز بنا، جن کا مجموعہ "مکتبِ غزہ" کے نام سے جانا جاتا ہے۔ ان میں سب سے اہم پروکوپیئس اور کوریکیئس ہیں، تاہم چند دوسرے افراد کا بھی مختصراً ذکر کیا جا سکتا ہے۔ اینیاس آف غزہ ایک مکالمے کے مصنف تھے جو "تھیوفراسٹس" کے عنوان سے محفوظ ہے۔ (Kennedy, G. 2008: 169)

Christianity may for a time have inhibited classical studies in Gaza, but in the late Fifth and early Sixth Centuries it was the home of a series of Classicizing sophists and writers who together constitute what is known as the School of Gaza. The most important of these are Procopius and Choricius, but brief mention may be made of several others. Aeneas of Gaza was the author of a surviving dialogue entitled Theophrastus. (Kennedy, G. 2008: 169)

د لرې مخه پرې زمانې چې د ادب نږدې وروستۍ دورې (Late Antiquity) څخه مخکې راځي، غزه او د عربو بحري سوداګر او سوداګر د هند څخه د سویلي عربستان ته او بیا د ختیځ او لویدیځ مدیترانې ته د مسالې د اوږدې سوداګرۍ لاره کې مرکزي ونډه درلوده.

For many centuries prior to Late Antiquity, Gaza and Arab sailors and traders had been central to the long-distance spice trade route from India to southern Arabia and then to the Eastern and Western Mediterranean.

غزه هم اقتصادي او ټولنيز پرمختګ ترلاسه کړی و، ځکه چې دا د مصر څخه تېرېدونکي دودیز «د پاچا لاره» په مرکز کې پرته وه، چې لارې یې د نقب او ټرانس‌اردن څخه تېرېدې — لاره چې د دې ښار د لوی بندر ښار حیثیت تایید کړ. د دې بندر یوازې د سویلي فلسطین ښارونو او کلیو ته دروازه نه وه، بلکې د سویلي عربستان او هند څخه د مدیترانې سیمې ته راتلونکو تجارتي توکو لپاره هم دروازه وه ([Hirschfeld 2004: 63]).

Gaza had also achieved economic and social prosperity, being at the centre of the traditional King’s Highway from Egypt, with routes running through Naqab and Transjordan – a highway which confirmed its status as a major port city. Its port was not only the gateway to the towns and villages of southern Palestine but also for trade goods arriving from southern Arabia and India to the Mediterranean (Hirschfeld 2004: 63).

جنیفر هیویلون-هارپر، په «Disciples of the Desert: Monks, Laity, and Spiritual Authority in Sixth-Century Gaza» (۲۰۰۵) کې، د شپږمې پیړۍ غزه یوه مهمه اقتصادي، فکري او کلتوري مرکز بیانوي، نه یوازې د فلسطین پرایما لپاره، بلکې د ټول ختیځ منځنۍ سمندر سیمې لپاره.

Jennifer Hevelone-Harper, in Disciples of the Desert: Monks, Laity, and Spiritual Authority in Sixth-Century Gaza (2005), describes 6th century Gaza as a major economic, intellectual and cultural centre not only for Palaestina Prima but for the whole Eastern Mediterranean region:

په late antique [Antiquity] دوره کې غزه یوه مهمه کلتوري او اقتصادي مرکز وه ... شپږمې پیړۍ ښار د خپلو پرله‌پسې بازارونو، خپلو ډیرو ښکلو تیاتر او حماموﻧو، د موزایکونو سره سینګار شوو ډېرو ښکلو کلیساګانو او د یوه ښه ابادې ښار نورو ټولو اسانتیاوو لپاره مشهور و. د خپل بندر، ماییوما سره، چې د ساحل په اوږدو کې یو څو میله لیرې دی، غزه نه یوازې د خپلې ولایت، فلسطین اول [Palaestina Prima] لپاره، بلکې د ټول ختیځ مدیترانې لپاره یو مهم سوداګریز مرکز و. ښار د ختیځ له خوا د کاروانونو له لارې راځي د عطرو، ابرېښمو او تجملي توکو لپاره یوه لویه منزل و؛ دا توکي بیا د سمندر له لارې د لویدیځ امپراتورۍ ټولو برخو ته ویشل کیدل.

late antique [Antiquity] Gaza was a commanding cultural and economic center ... the sixth-century city was known for its bustling market-places, its lavish theater and baths, its resplendent churches adorned with mosaics and all the other amenities of a prosperous urban center. With its port, Maiouma, a couple of miles away on the coast, Gaza served as a key commercial center, not only for its own province, Palestine I [Palaestina Prima], but for the entire eastern Mediterranean. The city was a major destination for spices, silk and luxury goods coming overland by caravan from the East; these items would then be dispersed by sea to all parts of the western empire.

د ځایي محصولات لکه شراب، وچې میوې۱۲ او فلکس له غزې څخه د رومي نړۍ نورو سیمو ته صادرېدل، په داسې حال کې چې د ګڼ نفوس ښار د خوړو لپاره غنم له مصر څخه وارد کېدل۔ سربېره پردې، یوه سړک شمال ختیځ ته د مقدس ځمکې د مسیحي زیارت مرکز یروشلم ته تللی و، کوم چې یوازې څلوېښت میله لیرې و۔ د ټولې امپراتورۍ څخه مقدس ځمکې ته راتلونکي لیدونکو به ځان ډیر ځله دې ته ملاو کړ چې خپل سفر پروګرام کې د غزې سفر هم شامل کړي، ترڅو د سمسون د پای ته رسېدونکي بریا ځای، د دې پخوانۍ توراتي ښار څخه لیدنه وکړي۔

Local products such as wine, dried fruit21 and flax were exported from Gaza to the rest of the Roman world, while wheat was imported from Egypt to feed the crowded city. Moreover, a road to the northeast led to Jerusalem, the chief center for Christian pilgrimage, only forty miles away. Visitors to the Holy Land from all over the empire made sure to include a trip to Gaza in their itinerary to see the ancient biblical city of Samson’s last victory.

په ګازا کې د ځای پر ځای شوو ښارګوټو سربیره، د لیټ انټیک ګازا بریا د پام وړ فکري او کلتوري پرمختګونه هم زیږولي. په ګازا کې د بیان (خطابت) ښوونځی د ټول مټیرانین نړۍ کې مشهور و. دې ښوونځي ځانګړي خطیبان د شپږمې پیړۍ کې د بیان د بیا ژوندي کېدو لامل شول. (Hevelone- Harper 2005: 3)

In addition to boasting local amenities, the prosperity of late antique Gaza nurtured remarkable intellectual and cultural developments. The school of rhetoric in Gaza was famous throughout the Mediterranean world. Its distinguished orators were instrumental in bringing about a revival of rhetoric in the six century. (Hevelone- Harper 2005: 3)

مادبا نقشه — د لرغونی دورې وروسته د پالسټینا نوم د رسمي او اداري استعمال تر ټولو مشهور پاتې شوی مادي شاهد، چې د ۶ پیړۍ میلادي پراخ پالسټین ښیي — د غزې او ایلوسا ترمنځ اوه لوی کلي او ولایتي ښارونه ښیي، ایلوسا یو وخت د پالسټینا سالوټاریس پلازمینه وه چې ډیرې عرب اسقفان یې درلودل، د بیرشیبا ښار څخه ۲۳ کیلومتره سویل لویدیځ ته. همدارنګه، د بیزنطي دورې پر مهال دوه مهم سړکونه دغه سیمه پرې تېرېدل، په شمول د «د مصالحو لاره» چې په هغې د نبطي عربانو له ختیځ څخه ګرانبیه بارونه لېږدول (Hirschfeld 2004: 63‒66).

The Madaba Map – the most famous surviving material evidence for the official and administrative use of the name Palaestina in Late Antiquity, which depicts greater Palestine of the 6th century AD – shows seven large villages and provincial towns between Gaza and Elusa (at one point the capital of Palaestina Salutaris which had several Arab bishops), 23 kilometres south-west of the city of Beersheba. Also, two important roads crossed the region in the Byzantine period, including the route of the ‘Spice Road’ along which the Nabataean Arabs transported precious cargoes from the East (Hirschfeld 2004: 63‒66).

کوینې یوناني او لاتیني د late antiquity غزې کې غالب ژبې وې، که څه هم د غسانیانو عربان، چې په ټوله فلسطین او غزه کې اوسیدل، عربي ویله، او د فلسطین ډیری کرشکي اراملي ویله. پروکوپیوس (پروکوپیوس) د غزې - چې باید له پورتنی مشهور د شپږمې پیړۍ فلسطیني تاریخ لیکونکي پروکوپیوس د قیصریې-فلسطین څخه جلا وپیژندل شي - یو اصلي عیسوي سوفسطایي او خطیب و، او د پلازمینې غزې په فلسطین پرائما کې د مشهور بلاغت ښوونځي له مهمو استازو څخه و، ښوونځی چې د بلاغت په څانګه باندې دوامداره اغیزه درلوده. پروکوپیوس تقریباً خپل ټول عمر په غزه کې تدریس او د فلسفي او بلاغي رسالو لیکلو کې تیر کړ.

Koine Greek and Latin were the prevalent languages of Late Antiquity Gaza, although the Ghassanid Arabs, who resided throughout Palaestina and in Gaza, spoke Arabic and much of the Palestinian peasantry spoke Aramaic. Procopius (Procopios) of Gaza – who must be distinguished from the aforementioned renowned 6th century Palestinian historian Prokopios of Caesarea-Palaestina – was an original Christian sophist and rhetorician, and one of the most important representatives of the famous Rhetorical School of his native Gaza in Palaestina Prima, a school with a lasting impact on the discipline of rhetoric. Procopius spent nearly all of his life in Gaza teaching and writing philosophical and rhetorical tracts.

هغه چې موږ ورباندې پوهیږو، بیشتره د هغه د لیکونو او د هغه د شاګرد او جانشین خورېکیوس د ګازا د ستاینې (یونانی: enkomion، لفظي معنا د یو شخص ستاینه) څخه راځي. دا وروستی هم یو بل مهم فلسطیني بلاغت پوه و او د ګازا د بلاغت مکتب استازی و، د امپراتور اناستاسیوس لومړي (491–518 م) په وخت کې. د هغه مکتب ستاینه، چې په پراخه توګه د ګازا د بلاغت مکتب په نوم پیژندل شوی، د لوی عتیقې دورې د بلاغي روزنې او بلاغي ژانرونو هغه ځانګړتیاوې هم یادوي چې وده وموندله او وغځېده. د خورېکیوس د ګازا پاتې کارونه، چې د وروسته کلاسیک یوناني بلاغت اصلي ژانرونه پکې شامل دي، د ګازا د بلاغت مکتب په سپېڅلي سبک کې ښودل شوي دي، د هغه ځانګړو ځانګړتیاوو او د هایټس (د دوو حرفونو د سره لګېدو) د ځانګړي، دوامداره ډده کولو سره. د خورېکیوس کار د ګازا د دوو کلیساګانو د ستاینیزو تشریحاتو له امله هم مشهور شو، کوم تشریحات چې د کلیسا د ودانیو د لومړنیو مهمو بېلګو څخه دي – ekphrasis، د یو بصري هنري اثر یوه روښانه، ډرامتیک، لفظي تشریح.22

However, what we know about him comes mainly from his letters and from the encomium (Greek: enkomion, literally the praise of a person) of his disciple and successor Chorikios of Gaza. The latter was another major Palestinian rhetorician and a representative of the Gaza School of Rhetoric in the time of Emperor Anastasius I (491–518 AD). The encomium of what became widely known as the Gaza School of Rhetoric also refers to the distinct aspects of rhetorical pedagogy and rhetorical genres of Late Antiquity that developed and flourished. The surviving works of Chorikios of Gaza, which encompass the main genres of post-classical Greek rhetoric, are represented in the elegant style of the Gaza School of Rhetoric with its special features and peculiarly persistent avoidance of hiatus. Chorikios’ work became also known for its panegyrical descriptions of two churches in Gaza, descriptions which consist of some of the most prominent early examples of ekphrasis – a graphic, dramatic, verbal description of a visual work of art – of church buildings.22

فلسطین په ۶۳۷–۶۳۸ میلادي کال کې د دریم خلیفه عمر لخاطر په بشپړه توګه اسلام ته راوستل شو، هغه چې د خلافت دایره د بې‌ساري کچې سره پراخه کړه، د ساساني امپراتورۍ او د بیزانس امپراتورۍ شاوخوا دوه‌درېمه برخه یې فتح کړه. د ۶۹۰ کلونو په شاوخوا کې د مروانیانو اموي واکمنانو په عموم کې فلسطین او په ځانګړې توګه ایلیا (بیت المقدس / یروشلم) کې یوه لوی ودانیزه پروګرام پیل کړ. د بیزانسي فلسطین او بلاد الشام د کلیسا معماري بڼې د امویانو لاندې د فلسطین اسلامي معماري پر مهم ډول اغېزمنې کړې، چې تر ټولو مشهوره بېلګه یې د صخرې ګنبد (قبة الصخرة) ډېر ښکلی اته‌ګوشی جوړښت دی، چې خلیفه عبدالملک بن مروان په ۶۸۵–۶۹۱ میلادي کلونو کې یې مالي ملاتړ وکړ.

Palestine was brought fully under Islam in 637‒638 by the third Caliph ‘Umar, who expanded the Caliphate (khilafah) at an unprecedented rate, conquering the Sasanian Empire and about two-thirds of the Byzantine Empire. In the 690s the Umayyad Marwanid rulers embarked on a colossal building programme in Palestine in general and Iliya (Bayt al-Maqdis/ Jerusalem) in particular. The church architectural styles of Byzantine Palestine and Bilad al-Sham significantly influenced the Islamic architecture of Palestine under the Umayyads, the most celebrated example of which was the exquisite octagonal structure of the Dome of the Rock (Qubbat al-Sakhrah), sponsored by Caliph ‘Abdel Malik ibn Marwan in 685‒691

د میلادي کال ۶۹۱ ددې ودانۍ په اړه ویل کیږي چې دا په نړۍ کې تر اوسه پاتې زاړه اسلامي یادګار دی، او په هغې کې د بیزنطي فلسطین اغیزې په موزایکونو کې ښکاره ښکاري. اسلام او مسلمان فلسطین د بیزنطي فلسطین کلتوري، مادي، اداري او فکري میراث ترلاسه کړ. د الرملې په ځای کې چې د جند فلسطین پلازمینه وه، د درې نیم پېړیو څخه زیات وخت لپاره، کېندنو کې د شیرانو، مرغانو او خرو په ګډون د ژوو موزایکونه ومومل شول (Petersen 2005). اسلام همدارنګه د یوناني ارسطویي فلسفي دودونو او عیسوي نوافلاطوني فلسفې څخه هم ګټه پورته کړه او نوره یې وده ورکړه؛ دا د فلسفې هغه دود دی چې د میلادي دریمې پېړۍ کې راڅرګند شو او د ۵۲۹ میلادي کال کې د امپراتور جستنیان لومړي لخوا د اتینې د افلاطوني اکاډمۍ له تړلو وروسته هم لږ وخت دوام وکړ.

AD. It is the oldest extant Muslim monument in the world and Byzantine Palestine influences are evident in its mosaics. Islam and Muslim Palestine inherited the cultural, material, administrative and intellectual heritage of Byzantine Palestine. Archaeological excavations at al-Ramla, the capital of Jund Filastin for over three and a half centuries, discovered mosaics with animals including lions, birds and donkeys (Petersen 2005). Islam also absorbed and developed further the Greek Aristotelian philosophical traditions and Christian Neo-Platonism, a tradition of philosophy that arose in the 3rd century AD and persisted until shortly after the closing of the Platonic Academy in Athens in 529 AD by Emperor Justinian I.

په دې حال کې، د ۴ام څخه تر ۶ام زیږدیز پېړۍ پورې د بیزنطي پلستینه (فلسطین) سیمې، د غزې او قیساریه-پلستینه په ښارونو کې د یوناني دودونو بیا رامنځته او نور پراختیا ورکړه.

However, Byzantine Palaestina of the 4th‒6th centuries AD recreated and developed further the Greek traditions in Gaza and Caesarea-Palaestina.

بعد ازاں اسلام کے سنہری دور میں ان روایات کا عربی میں ترجمہ کیا گیا اور ان کو فکری و علمی لحاظ سے مزید ترقی دی گئی، پہلے عباسی دارالحکومت بغداد میں (ساتویں صدی عیسوی کے اواخر سے)

Subsequently the Golden Age of Islam also translated these traditions into Arabic and developed them further intellectually and scientifically, first in the Abbasid capital city of Baghdad (from the late 7th century onwards)

اور بعد میں اندلس کے اموی دارالحکومت قرطبہ میں (دسویں صدی عیسوی سے)۔ یہ بات بعید از امکان نہیں کہ عظیم تر فلسطین کا غیر معمولی فکری، مادی اور علمی ورثہ، یعنی غزہ، قیساریہ-فلسطین، عسقلان، بیت المقدس، اور بیسان (Scythopolis)، آٹھویں سے تیرہویں صدی تک اسلام کے سنہری دور کی طرف جانے والے بہت سے ثقافتی راستوں میں سے ایک راستہ فراہم کرتا رہا ہو۔

and later in the Andalus Ummayad capital city of Cordoba (from the 10th century onwards). It is not inconceivable that the extraordinary intellectual, material and scientific heritage of greater Palestine, that is, Gaza, Caesarea-Palaestina, Ascalon (‘Asqalan), Jerusalem, Scythopolis (Beisan), provided one of the many cultural routes to the Golden Age of Islam from the 8th to the 13th century.

د غزې بلاغي مکتب د پخوانیو پیړیو مفسرینو د نظرونو راټولولو کې هم برخه درلوده، او د هغه کار د پالیوګرافي، یعنې د لرغونو او تاریخي لیکنو د خطونو او د لیکلو د بڼو او بهیر د مطالعې، پر وده هم اغېز درلود. هغه مهمه پرمختګ چې پالیوګرافانو پورې اړه درلوده، د خط ډول و. دا مسله د کاتینې (لاتیني ژبه کې د زنځیر معنا لري) او د سکولیا سره د هغې اړیکو پورې هم تړلې ده. د "کاتینې" اصطلاح یوازې د توضیحي شویو توراتي یا انجیلي متنونو لپاره کارول کېږي، نه د کلاسیکو متنونو لپاره، او د کاتینې او سکولیا ترمنځ توپیر دا دی چې کاتینې معمولاً د مرجع د نوم یادولو هڅه کوي، معمولاً د نقل څخه مخکې. په کاتینې کې لیکوال بیشتره راټولونکی او سمونکی وي او د کار سره ډېر لږ اضافه کوي.

The Rhetorical School of Gaza was also involved in collating the opinions of commentators of preceding centuries and its work contributed to palaeography, the study of ancient and historical handwriting and of the forms and processes of writing. The most important development that concerned palaeographers was script. This issue is also applicable to the catenae (Latin for chain) and its relationship to scholia. The term catenae is reserved for annotated biblical texts rather than classical texts and the distinction made between catenae and scholia is that the former makes an attempt to cite the name of the authority, usually before the quotation. In catenae the author is more of a compiler and editor with very little to add to the work.

بازنطینی تاریخ‌دان ان. جی. ولسن لومړی کس و چې دا نظر یې وړاندې کړ چې کیټینې (تفسیري ټولګې) د پنځمې پیړۍ د غزې د فلسطین ښوونځي څخه راپیدا شوي دي.

Historian of Byzantuim N. G. Wilson was the first to suggest that catenae come from the Palestine School of Gaza in the 5th century.

پروکوپیوس د غزې په یوه فرضیه کې خپل میتود داسې بیانوي: «د خدای په وړاندې د وړتیا په ورکولو سره، موږ هغه تشریحات راټول کړل چې د پلرونو او نورو لخوا لیکل شوي وو او په اتو کتابونو کې یې یو ځای کړل، دا خبرې د تفسیرونو او مختلفو ویناوو څخه سره یوځای کړې». له دې څخه موږ زده کوو چې پروکوپیوس د مرجعونو څخه انتخابونه کړي او هغه یې متن ته اضافه کړي. په دې سره متن پراخ شو، خو د کلیسا د پلرونو د نظرونو ټولګه ډیره اسانه سره شوه. زوسیموس د غزې د انستاسیوس د پاچاهۍ په زمانه کې یو سوفسطایي و. هغه د بلاغت یوه لغت نامه د الفبا له مخې او د دیموستنیس او لیسیاس باندې یوه تفسیر ولیکه. د لسمې پیړۍ د بیزانسي تاریخ لیکونکي جورجیوس سیدرینوس په وینا، زوسیموس د غزې په ۴۹۰ میلادي کال د زینون د پاچاهۍ پر مهال اعدام شو.

Procopius of Gaza describes his method in the following excerpt from a hypothesis: ‘Having been supplied the ability before God, we collected the explanations which were put down from the Fathers and the others into the Octateuch, combining these things from commentaries and different sayings’. From this we learn that Procopius took selections from authorities and added them to the text. This expanded the text but made the corpus of opinions of the Church Fathers more manageable. Zosimus of Gaza was a sophist during the time of Emperor Anastasius. He wrote a rhetorical lexicon according to the alphabet and a commentary on Demosthenes and Lysias. According to 11th century Byzantine historian Georgius Cedrenus, Zosimus of Gaza was put to death during the reign of Zeno in 490 AD.

ایک امکان یہ ہے کہ زوسیموس نامی ایک شخص پروکوپیوس کا ہم عصر تھا اور کلاسیکی مصنفین پر حاشیائی شرحوں (سکولیا) کے کام میں شریک تھا، اور دوسرا امکان یہ ہے کہ اس نام کے دو اشخاص تھے۔ یہ بھی ممکن ہے کہ غزہ کا شارح زوسیموس پانچویں صدی کے وسط میں گزرا ہو۔ اس صورت میں ممکن ہے کہ وہی وہ شخص ہو جس نے زوسیموس سے منسوب اس طرز کی سکولیا درج کرنے کا رواج شروع کیا (Wilson 1967: 254)۔ غزہ کے مکتب میں سکولیا (کلاسیکی متون پر حاشیائی شرح) اور کیٹینا (بائبلی متون پر حاشیائی شرح) میں کوئی فرق نہیں کیا جاتا تھا۔ غزہ میں کیٹینا کے آغاز پر تبصرہ کرتے ہوئے ٹموتھی سائیڈ لکھتے ہیں: ‘شواہد بتاتے ہیں کہ [مسیحی الہیات دانوں کی جانب سے] بائبلی متون پر حاشیائی شرح کا آغاز پانچویں سے چھٹی صدی کے دوران ہوا اور اگر خود مکتبِ غزہ نہیں تو کم از کم اس کی ابتدا فلسطینی علاقے میں ہوئی تھی۔’23

On the one hand, we may have a Zosimus contemporary with Procopius who was involved in scholia on classical authors or, on the other hand, there may have been two of that name. It is possible that the scholiast Zosimus of Gaza flourished in the mid-5th century. In that case, he may have been responsible for introducing the practice of entering scholia such as is attributed to a Zosimus (Wilson 1967: 254). The School of Gaza did not make a distinction between scholia (marginal commentary on classical texts) and catenae (marginal commentary on biblical texts). Commenting on the beginnings of catenae in Gaza, Timothy Seid writes: ‘The evidence suggests that marginal commentary on biblical texts [by Christian theologians] had a beginning in the fifth to sixth century and was probably of Palestinian origins if not the School of Gaza itself ’.23