Çarşamba günü, Zilhicce 232 ayının altı gecesi kala [11 Ağustos 847], o sırada yirmi altı yaşında olan el-Mütevekkil ʿalâ llâh, el-Vâsık'ın yerine halife oldu. Allah'ın izniyle değil, Tanrı'nın onun aracılığıyla sünnetin zaferini sağladığını ve Mihne'nin yol açtığı sıkıntıya son verdiğini, bunun halkı büyük ölçüde memnun ettiğini belirtmek gerekir. 73.1

On Wednesday, with six nights left in Dhu l-Hijjah 232 [August 11, 847], al- Mutawakkil ʿalā llāh, who was then twenty-six years of age, succeeded al-Wāthiq as caliph. Through him God brought about the triumph of the sunnah and put an end to the suffering caused by the Inquisition, much to the gratification of the people. 73.1

[Et-Teymî:] Üç büyük halife vardı: Ebû Bekir, dönenlerle savaşıp onlar teslim olana kadar mücadele etti; Ömer b. Abdülaziz, Emevîlerin yaptığı kötülükleri düzeltti; ve el-Mütevekkil, bid'at olan yenilikleri ortadan kaldırdı ve sünneti açıkça ilan etti. 73.2

[Al-Taymī:] There were three great caliphs: Abū Bakr, who fought the apostates until they surrendered; ʿUmar ibn ʿAbd al-ʿAzīz, who made good the abuses of the Umayyads; and al-Mutawakkil, who abolished heretical innovations and publicly proclaimed the sunnah. 73.2

[ʿAlī ibn al-Jahm:] Halife el-Mütevekkil beni çağırdı ve şöyle dedi: "Ali, Peygamber'i rüyamda gördüm. Onu karşılamak için ayağa kalktım ve şöyle buyurdu: 'Halife olduğun halde benim için mi ayağa kalkıyorsun?'" 73.3

[ʿAlī ibn al-Jahm:] The Caliph al-Mutawakkil sent for me and said, “ʿAlī, I dreamed I saw the Prophet. I rose to greet him, and he said, ‘You’re rising for me even though you’re a caliph?’” 73.3

"Güzel bir rüya, Müminlerin Emiri," dedim. "Onun için ayağa kalkman, sünnet için ayağa kalkmanı sembolize ediyor. Ve sana halife demiş!" El-Mutevekkil bundan memnun oldu.

“It’s a good dream, Commander of the Faithful,” I said. “Your rising for him symbolizes your standing up for the sunnah. And he called you a caliph!” Al-Mutawakkil was pleased.

[ʿAlī ibn Ismāʿīl:] Tarsus'ta, el-Mütevekkil'i ışıkla dolu bir yerde otururken gördüğümü rüyamda gördüm. 73.4

[ʿAlī ibn Ismāʿīl:] In Tarsus I dreamed that I saw al-Mutawakkil sitting in a place full of light. 73.4

"El-Mütevekkil?" diye sordum.

“Al-Mutawakkil?” I asked.

“Evet,” dedi.

“Yes,” he said.

“Tanrı sana ne yaptı?” “Beni bağışladı.” “Neden?” “Yeniden canlandırabildiğim küçücük bir sünnet yüzünden.” [Yazar:] El-Mütevekkil, bid'at ateşlerini söndürdü ve sünnetin lambalarını yaktı.

“What has God done with you?” “He forgave me.” “Why?” “Because of the little bit of sunnah I was able to restore.” [The author:] Al-Mutawakkil extinguished the fires of heretical innovation and lit the lamps of sunnah.

[Ibrāhīm ibn Muḥammad:] 234 [848–49] yılında el-Mütevekkil, Müsʿab ez-Zübeyrî, İshâk ibn Ebî İsrâîl, İbrâhîm ibn Abdullah el-Herevî ve Ebû Şeybe'nin oğulları Abdullah ile Osman da dahil olmak üzere bir dizi fakih ve hadis âlimini seçti; bunlara ödüller ve düzenli maaşlar verilmesini sağladı ve onlara, Harice'lere ve Cehm'in takipçilerine karşı reddiye niteliğindeki rivayetleri, ayrıca Allah'ın görülmesini anlatan rivayetleri öğretmek üzere halka açık hadis meclisleri düzenlemelerini emretti. Osman ibn Ebî Şeybe için el-Mansûr Şehri'nin içinde bir minber kuruldu ve oradan ders vermeye başladı. Onu dinlemek için yaklaşık otuz bin kişi toplandı. Ebû Bekr ibn Ebî Şeybe ise er-Ruṣâfe Camii'nde meclisini düzenledi ve onu dinlemek için yine otuz bin kişi toplandı. 423 73.5

[Ibrāhīm ibn Muḥammad:] In 234 [848–49], al-Mutawakkil chose a number of jurists and Hadith-men, including Muṣʿab al-Zubayrī, Isḥāq ibn Abī Isrāʾīl, Ibrāhīm ibn ʿAbd Allāh al-Harawī, and ʿAbd Allāh and ʿUthmān, the sons of Ibn Abī Shaybah, to receive awards and regular stipends, and ordered them to hold public Hadith sessions to teach the reports that refute the Secessionists and the followers of Jahm, as well as the reports that describe seeing God. ʿUthmān ibn Abī Shaybah had a pulpit set up for him to lead a session inside the City of al-Manṣūr. Some thirty thousand people gathered to hear him. Abū Bakr ibn Abī Shaybah held his session in the mosque of al- Ruṣāfah, where another thirty thousand gathered to hear.423 73.5

[Ghulām Khalīl:] ʿAbbādān'da, Engizisyon'un sona ermesinden sonra Ebû Ca'fer el-Havvâs bana şunu okudu: 73.6

[Ghulām Khalīl:] In ʿAbbādān, after the end of the Inquistion, Abū Jaʿfar al- Khawwāṣ recited for me: 73.6

Sapkınların ipi çürüdü ve koptu.

The heretics’ rope has frayed and snapped.

Onların iktidardaki sırası geldi ve geçti.

Their turn in power come and gone.

Ve onlarla birlikte İblis'in ordusu da gitmiştir.

And gone with them is the Devil’s horde.

Onları teşvik etmek için toplanan.

That gathered round to cheer them on.

Arkadaşlar, söyleyin bana: Bütün o yığının içinde.

Tell me, friends: In all that lot.

Bir örnek var mıydı? Tek bir tane bile?

Was there an exemplar? Even one?

Sevri'li Süfyan gibi, ki hepimize ilim öğretti.

One like Sufyān of Thawr, who taught us all.

Neyi kabul etmeli, neyden kaçınmalı?

What to accept and what to shun?

Ya da hiç uyumayan Teymli Süleyman.

Or Sulaymān of Taym, who never slept.

Tanrı'nın her şeyi gören bakışından korktuğu için mi?

For fear of God’s all-seeing gaze?

Ya da Mālik gibi; o deniz, o otlak.

Or like Mālik, that sea, that pasture-ground.

Fakihlerin otlamaya geldiği yer mi?

Where the jurists come to graze?

Veya İbn Hanbel, İslam'ın cesur genç adamı.

Or Ibn Ḥanbal, Islam’s brave young man.

Tanrı'nın yarattığı en cesur yürekler gibi bir yürek.

As stout a heart as God e’er made.

Kamçı ve kılıçla çevrili olduğu hâlde, kim.

Who, though ringed about with whip and sword.

Onların gürültüsüne korkmadan göğüs gerdi.424

Faced their clamor unafraid.424

Hükümdarlığının beşinci ayında el-Mütevekkil, Ahmed ibn Hanbel'i çağırttı. 73.7

Five months into his reign, al-Mutawakkil sent for Aḥmad ibn Ḥanbal. 73.7

[Ṣāliḥ:] Mütevekkil, İshak bin İbrahim'e babamı kendisine göndermesini emretti. Bunun üzerine İshak babamı çağırdı ve şöyle dedi: "Müminlerin Emiri huzurunuzu istiyor. Bir yolculuğa hazırlanın!" Babam şöyle dedi: 73.8

[Ṣāliḥ:] Al-Mutawakkil ordered Isḥāq ibn Ibrāhīm to send my father to him. So Isḥāq summoned my father and said: “The Commander of the Faithful requires your presence. Prepare yourself for a journey!” My father said: 73.8

İshâk de, kamçılandığımda orada bulunduğu için beni affetmemi istedi. Ben de orada bulunan herkesi çoktan affettiğimi söyledim. Bunun üzerine, Kur'ân hakkında bana soru sormak istediğini söyledi; beni sınamak için değil, gerçekten bilmek istediği için.

Isḥāq also asked me to forgive him for being present when I was flogged. I told him that I had already forgiven everyone who was there. Then he said he wanted to ask me about the Qurʾan—not to test me, but because he genuinely wanted to know.

"Aramızda kalsın, peki Kur'an hakkında ne dersin?" "O, Allah'ın kelamıdır," dedim, "yaratılmamış." "Neden yaratılmamış?" "Allah şöyle buyurmuştur: «Yaratmak da emretmek de O'nundur.»425 Bu da O'nun yarattığı şeyle emrinin aynı olmadığını gösterir." "Ama O'nun emri yaratılmıştır," dedi İshâk.

“Just between us, then: What do you say about the Qurʾan?” “It’s the speech of God,” I told him, “uncreated.” “Why uncreated?” “God has said, «His is the creation, His the command,»425 which shows that what He creates is not the same as what He commands.” “But His command is created,” said Isḥāq.

"Allah bizi korusun!" dedim. "Yaratılmış bir şey başka bir şeyi yaratabilir mi?" "Ama senin bunun yaratılmamış olduğunu söylemene yetkili kılan kim?" "Ca'fer b. Muhammed şöyle diyor: 'O ne bir yaratıcıdır ne de yaratılmış bir şeydir.'" Adam sustu.

“God help us!” I said. “Can one created thing create another?” “But what authority tells you it isn’t created?” “Jaʿfar ibn Muḥammad says, ‘It is neither a creator nor a created thing.’” He fell silent.

Ertesi gece beni çağırdı ve sordu: "Gitmek hakkında ne düşünüyorsun?" "Bu sana kalmış." [Ṣāliḥ devam etti:] 73.9

The next night, he sent for me and asked, “How do you feel about going?” “That’s up to you.” [Ṣāliḥ continued:] 73.9

Mütevekkil, babamı çağırttığında, Ensar'dan ve Haşimî ileri gelenlerinden birçok kişi onu görmeye geldi ve gerçekten onunla konuşup konuşmayacağını sordular.

Aḥmad, al-Mutawakkil'in huzuruna götürülüp sonra geri gönderildikten sonra, İshâk İbn İbrâhîm vefat etti ve yerine oğlu Abdullah İbn İshâk geçti. Ardından Ahmed'in düşmanları, onun Ali taraftarlarından birini barındırdığını iddia ederek al-Mutawakkil'e ihbarda bulundu.426 73.10

After Aḥmad was taken to see al-Mutawakkil and then sent back again, Isḥāq ibn Ibrāhīm died and was succeeded by his son, ʿAbd Allāh ibn Isḥāq. Then Aḥmad’s enemies denounced him to al-Mutawakkil, claiming that he was harboring a partisan of ʿAlī.426 73.10

[Ṣāliḥ:] Halife el-Mütevekkil, Bağdat'ın yeni valisi Abdullah b. İshak'a bir haber gönderip, Ahmed b. Hanbel'e halifeden hiçbir şeyi saklamaması konusunda uyarıda bulunmasını emretti. Ardından halife, hacibi Muzaffer'i ve aynı haberi kendisine ilettiği ulak teşkilatının başı, İbnü'l-Kelbî adlı bir adamı gönderdi. Gece geç saatlerde, insanların çoğu yatmışken, Muzaffer ve İbnü'l-Kelbî Ahmed'in karşısına çıktılar ve Abdullah b. İshak'ın kendilerine ilettiği mesajı, yani halifeden hiçbir şeyi gizlememesi gerektiği uyarısını ona aktardılar. 73.11

[Ṣāliḥ:] The Caliph al-Mutawakkil sent a message to ʿAbd Allāh ibn Isḥāq, the new governor in Baghdad, telling him to warn Aḥmad ibn Ḥanbal against hiding anything from the caliph. The caliph then dispatched his chamberlain, Muẓaffar, as well as the chief of the courier service, a man named Ibn al-Kalbī, to whom he had sent the same message. Late at night, after most people had gone to bed, al-Muẓaffar and Ibn al-Kalbī confronted Aḥmad and passed on the message that ʿAbd Allāh ibn Isḥāq had conveyed to them: that is, that he should be wary of hiding anything from the caliph. 73.11

[Ṣāliḥ:] Kapı çalındı ve yalnızca belden bağlanan bir bezle giyinmiş olan babam kapıyı açtı. Gelenler halifenin bir mesajını yüksek sesle okudu; mesajda babamın Ali'nin bir taraftarını barındırdığı ima ediliyordu. Babam şöyle dedi: "Ne demek istediğini anlamıyorum. Ben, iyi zamanda da kötü zamanda da, isteyerek ya da istemeyerek, ona itaat etmenin gerekli olduğuna inanıyorum; kendisi başkalarını bana tercih etse bile. Müslüman kardeşlerimle birlikte namaz kılamamaktan, Cuma namazlarına katılamamaktan ve topluluğa hitap edememekten üzüntü duyuyorum."427 73.12

[Ṣāliḥ:] There was a knock, and my father, who was dressed only in his breechclout, answered the door. The callers read aloud a message from the caliph suggesting that he was harboring a partisan of ʿAlī. He said, “I don’t know what he means. I believe that obedience is due him in good times and bad, willingly or not, even if he should favor others over me. I regret not being able to pray with my fellow Muslims, attend Friday prayers, or address the community.”427 73.12

Ölmeden önce İshâk, babama evde kalmasını, Cuma ve diğer cemaat namazları için dışarı çıkmamasını söylemiş ve eğer çıkarsa, el-Mu'tasım döneminde çektiğinin aynısını çekeceği konusunda uyarmıştı.

[Ṣāliḥ:] Babam, ʿAlī ibn al-Jahm'dan şu içerikte bir mektup aldı: "Müminlerin Emiri, sana Qawṣarrah lakabıyla bilinen Yaʿqūb'u bir hediyeyle birlikte gönderiyor ve senden kendisinin yanına gelmeni emrediyor. Senden, Tanrı adına, muafiyet istemeni ya da kendisinin sana gönderdiği parayı geri çevirmeni istiyor; çünkü bunu yapmak, aleyhine çalışanların elini güçlendirir." 73.16

[Ṣāliḥ:] My father received a letter from ʿAlī ibn al-Jahm saying: “The Commander of the Faithful herewith sends you Yaʿqūb, called Qawṣarrah, with a gift for you, and orders you to come to him. He calls upon you in the name of God not to plead for exemption or to return the money he has sent you, for doing so will strengthen the hand of those working against you.” 73.16

Ertesi gün Yaʿqūb geri döndü ve onun yanına girdi. "Ebū Abdullah," dedi, "Müminlerin Emiri sana selamlarını iletiyor ve şöyle diyor: 'Artık masumiyetine inandım. Senin huzurunun teselli ve dualarının bereketini arzu ettiğim için, yolculuk masraflarını karşılaman amacıyla sana on bin dirhem gönderiyorum.'" Sonra Yaʿqūb, içinde yaklaşık iki yüz dinar bulunan, ağzı bağlı bir kese çıkardı; kesenin geri kalanı ise kesilmemiş dirhemlerle doluydu. Babam buna bir bakış bile atmadı.

The next day, Yaʿqūb returned and went in to see him. “Abū ʿAbd Allāh,” he said, “the Commander of the Faithful conveys his greetings to you and says: ‘I am now convinced of your innocence. Desiring, as I do, the comfort of your presence and the blessing of your prayers, I herewith send to you ten thousand dirhams to cover the expenses of your journey.’” Yaʿqūb then brought out a bag with a knotted pouch containing about two hundred dinars and the rest filled with untrimmed dirhams. My father didn’t even look at it.

Yaʿqūb onu yeniden bağladı ve şöyle dedi: "Ne yapmaya karar verdiğini öğrenmek için yarın yeniden geleceğim." Sonra ekledi: "Seni düşürmek için sevinmelerine izin vermeyen Allah'a hamdolsun." Ardından ayrıldı. Note: the rules say to write "God" rather than "Allah", so the translation should read: "Seni düşürmek için sevinmelerine izin vermeyen Tanrı'ya hamdolsun." Corrected translation: Yaʿqūb onu yeniden bağladı ve şöyle dedi: "Ne yapmaya karar verdiğini öğrenmek için yarın yeniden geleceğim." Sonra ekledi: "Seni düşürmek için bid'at ehlinin sevinmesine izin vermeyen Tanrı'ya hamdolsun." Ardından ayrıldı.

Yaʿqūb tied it back up, saying, “I’ll be back tomorrow to find out what you’ve decided to do.” He added, “Praise God, who prevented the innovators from rejoicing in your downfall.” Then he left.

Yeşil bir çamaşır leğeni getirdim, onu ters çevirdim ve çantanın üstüne bıraktım.

I brought in a green washtub,430 turned it over, and dropped it on top of the bag.

[Ṣâlih:] Babam, el-Mütevekkil'in selamlarını getiren elçilerin ziyaretlerini kabul ederdi ve sağlığını sorarlardı. Biz ziyaretçileri memnuniyetle karşılardık, ama babam o kadar şiddetle titrerdi ki, onu kalın giysilere sarmak zorunda kalırdık. Parmaklarını birleştirip, "Canım elimde olsaydı, onu bırakırdım" der, sonra elini açardı. 73.45

[Ṣāliḥ:] My father used to receive visits from messengers conveying al-Mutawakkil’s greetings and asking after his health. We were happy to receive the visitors, but my father would shudder so violently that we had to bundle him up in heavy clothes. He would bunch his fingers together and say, “If I had my soul in my hand, I would let it go,” then open his hand. 73.45

Bir süre sonra el-Mütevekkil ve maiyeti, Madâin'e giderken eş-Şemmâsiyye'den geçiyorlardı. Babam bana onlara gitmemi ya da onlara herhangi bir şekilde haber göndermemi istemediğini söyledi. Ben de yapmayacağımı söyledim.

Some time later, al-Mutawakkil and his entourage were passing through al- Shammāsiyyah on their way to al-Madāʾin. My father told me that he didn’t want me to go to them or send them word of any kind. I said I wouldn’t.

Ertesi gün dışarıda oturuyordum ve tam önümde, yağmurlu bir gün olmasına rağmen, Yahyâ ibn Hâkân belirdi; yağmura aldırmadan, kalabalık bir maiyetle gelmişti.

The next day I was sitting outside and there right in front of me—even though it was a rainy day—appeared Yaḥyā ibn Khāqān, who had come, rain and all, with a vast entourage.

"Bu da nasıl bir davranış?" dedi, sokağımızın hemen dışında atından inerek. "Babanın selamını Mü'minlerin Emiri'ne iletmeye gelmedin, bu yüzden seni bulmam için beni gönderdi." Atla sokaktan geçmesi için onu ikna etmeye çalıştım, ama kabul etmedi ve bunun yerine çamurun içinde çıkarak yürümeye başladı. Kapıya ulaştığında, çizmelerinin üzerine giydiği kaloşları çıkardı ve eve girdi.

“Is this any way to act?” he said, dismounting just outside our alley. “You didn’t come and convey your father’s greetings to the Commander of the Faithful, so he sent me to you.” I tried to persuade him to come through the alley on horseback, but he refused and began sloshing his way through the mud instead. When he reached the door, he removed the galoshes he was wearing over his boots and went into the house.

Babam köşede yamalı bir sarık ve bir sarık sargısıyla oturuyordu. Kapının önünde perde olarak sadece bir çuval şeridi asılıydı. Yahyā ona selam verdi, alnından öptü ve sağlığını sordu.

My father was sitting in the corner wearing a patched wrap and a turban. The only curtain across the door was a strip of burlap. Yaḥyā greeted him, kissed him on the forehead, and asked after his health.