[ʿAbd Allāh:] Babam bana şöyle dedi: “Yetmiş yedi yıl yaşadım ve yetmiş sekizinci yılıma başladım.” 79.1

[ʿAbd Allāh:] My father told me: “I’ve lived seventy-seven years and started my seventy-eighth.” 79.1

O aynı gece ateşlendi. Hicri 241 [855] yılının on gününde vefat etti.

That same night he took fever. He died on the tenth, in ’41 [855].

[el-Cevherî:] İbn Hanbel'i hapiste ziyarete gittim ve yanında Ebû Saîd el-Haddâd'ı buldum. Ebû Saîd ona nasıl hissettiğini sordu. 79.2

[Al-Jawharī:] I went to visit Ibn Ḥanbal in jail and found Abū Saʿīd al-Ḥaddād there with him. Abū Saʿīd asked him how he was feeling. 79.2

"Peki," diye yanıtladı. "İyiyim, Allah'a şükür!" "Dün gece hiç ateşin oldu mu?" "İyi olduğumu söylersem," dedi Ahmed, "başka soru sorma. Hoş olmayan hiçbir şeyden konuşmak istemiyorum." [Salih:] Rebiü'l-evvel ayının 241 yılının birinci gününde, salı gecesi, babam ateşlendi. Ertesi gün onu ziyarete gittim. Ateşi vardı ve nefesini ancak büyük bir güçlükle alıyordu. Hastalıklarının nasıl seyrettiğini biliyordum ve rahatsızlandığı her seferde ona bakan bendim. 79.3

“Well,” he answered. “In good health, praise God!” “Did you have any fever last night?” “If I say I’m in good health,” said Aḥmad, “don’t ask any more questions. I don’t want to talk about anything detestable.” [Ṣāliḥ:] On the first day of Rabīʿ I 241, on a Tuesday night,470 my father took fever. The next day I went to see him. He was feverish and he was breathing only with great effort. I knew how his illnesses went and I was the one who nursed him whenever he was unwell. 79.3

“Dün gece ne yedin, baba?” diye sordum ona.

“What did you eat last night, Dad?” I asked him.

"Fasulye çorbası," dedi.

“Bean broth,” he said.

Sonra kalkmaya çalıştı.

Then he tried to get up.

“Elimi tut,” dedi.

“Take my hand,” he said.

Aldım. Helaya vardığında bacakları tutmadı ve bana yaslanmak zorunda kaldı.

I took it. When he reached the privy his legs gave way and he had to lean on me.

Kendisine birkaç hekim baktı, hepsi Müslümandı. Bunlardan biri, adı ʿAbd al-Raḥmān olan bir adam, ona bir kabağı kavurup suyunu içmesini tavsiye etti. Bu, öldüğü Cuma gününden önceki Salı günüydü.

He was attended by several healers, all of them Muslims. One of them, a man called ʿAbd al-Raḥmān, advised him to roast a gourd and drink the juice. That was on the Tuesday before the Friday when he died.

"Sâlih," dedi.

“Ṣāliḥ,” he said.

"Evet." "Ne sizin evinizde ne de Abdullah'ın evinde kavurun." El-Fetih b. Sehl onu ziyaret etmeye geldi ama içeri almadım. Sonra Ali b. el-Ca'd geldi, onu da içeri almadım. Ancak insanlar gelmeye devam edince, sonunda babama ziyaretçileri olduğunu söyledim. 79.4

“Yes.” “Don’t roast it in your house or ʿAbd Allāh’s either.” Al-Fatḥ ibn Sahl came to check on him but I didn’t let him in. Then ʿAlī ibn al- Jaʿd471 came but I didn’t let him in either. But as people kept arriving, I finally told my father he had visitors. 79.4

"Sence ne yapmamız gerektiğini düşünüyorsun?" diye bana sordu.

“What do you think we should do?” he asked me.

"Onların içeri girip senin için dua etmelerine izin ver." O da kabul etti ve içeri girdiler; ev dolana kadar akın akın geldiler, onun nasıl hissettiğini sorup Allah'a değil, Tanrı'ya yalvararak iyileşmesi için dua ettiler. Bir grup çıkar çıkmaz bir başkası içeri doluşuyordu. Gelenlerin sayısı artınca sokak insanla doldu ve arka sokağın kapısını kapatmak zorunda kaldık.

“Let them in to pray for you.” He agreed, and in they came, pouring into the house until it was full, asking him how he was feeling and calling on God to cure him. As soon as one group went out, another would come crowding in. As more and more arrived, the street filled up and we had to close the alley gate.

Çağrı yapanlar arasında, sakalını yeni boyatmış bir komşumuz da vardı. Babam onu görür görmez, "İşte sünneti yaşatan bir adam" dedi.

Among the callers was a neighbor of ours who had just dyed his beard. As soon as my father saw him, he said, “Now there’s a man who’s keeping some sunnah alive.

"Bu beni çok mutlu ediyor." Adam içeri girdi ve babam için dua etmeye başladı; babam ise sürekli ekliyordu: "Ona da, bütün Müslümanlara da." Başka bir adam geldi ve dedi ki: "Beni onunla görüştürecek bir yol bul. Onu sarayda kırbaçladıkları gün oradaydım ve benden affetmesini istiyorum." Babama söyleyince hiçbir şey demedi. Ama ben onu ikna edene kadar üstüne gittim. Adamı içeri aldığımda, ayakta durmuş ağlıyordu. "Ebû Abdullah," dedi, "seni sarayda kırbaçladıkları gün oradaydım. İşte şimdi huzurundayım. İntikam istiyorsan, al."

That makes me happy.” The man went in and began praying for my father, who kept adding, “And for him, and for all Muslims.” Another man came and said, “Find some way to get me in to see him. I was there the day they flogged him at the palace and I want him to forgive me.” When I told my father, he said nothing. But I kept at him until he relented. When I let the man in, he stood there weeping. “Abū ʿAbd Allāh,” he said, “I was there the day they flogged you at the palace. Now here I am before you. If you want revenge, take it.

"Eğer beni bağışlayabilirseniz, beni bağışlayın." 79.5

If you can forgive me, forgive me.” 79.5

“Tek bir şartla,” dedi babam. “Bir daha böyle bir şey yapma.” “Yapmayacağım,” dedi adam.

“On one condition,” said my father. “Don’t do anything like it again.” “I won’t,” said the man.

“Seni affettim.” Adam gözyaşları içinde dışarı çıktı ve orada bulunan herkes de ağladı.

“I forgive you.” The man went out in tears and all those present wept as well.

Babam birkaç bozuk parayı bir parça bezin içinde saklardı. Bir ihtiyacı olduğunda, parayı alışverişini yapan kişiye veririz. O salı günü bana bezin içinde bir şey olup olmadığını sordu. Baktım ve bir dirhem buldum. 79.6

My father kept some scraps of coin in a bit of rag. Whenever he needed anything, we would give some of the money to whoever was doing the shopping for him. On that Tuesday, he asked me if there was anything in the rag. I looked and found a dirham. 79.6

“Kiracılardan birini bir işe göndermesini sağla,” dedi. Bunun üzerine haber gönderdim ve kadınlardan biri birkaç para verildi.472

“Find one of the tenants to run an errand,” he said. So I sent word and one of the women was given some money.472

"Birini gönder de bana hurma alsın, böylece bozduğum yemini keffaret edebileyim" dedi. Ben de birini gönderdim, hurmayı aldı ve onun yeminini keffaret ettim.473 Bundan sonra yaklaşık üç dirhem kaldı. Bunu ona söyleyince, "Allah'a hamd olsun!" dedi. Sonra, "Vasiyetimi okuyun bana" dedi. Ben de ona okudum ve onun vasiyeti olduğunu onayladı.

“Send out and get me some dates so I can expiate a broken oath,” he said. I sent out for the dates, bought them, and expiated his oath.473 After that there were about three dirhams left. When I told him, he said, “Praise God!” Then he said, “Read out my will.” I read it out to him and he affirmed that it was his.

[Yazar:] Engizisyon hakkındaki anlatımımızda onun vasiyetine zaten atıfta bulunduk, bu yüzden onu yeniden aktarmaktan kaçınacağız.

[The author:] We have already cited his will in our account of the Inquisition and will therefore refrain from citing it again.

[El-Mervezî:] Ahmed, Rebîü'l-evvel 241'in ikinci gecesi, salı akşamı hastalandı ve dokuz gün boyunca rahatsız kaldı. Durumunun kötüleştiği haberi yayılınca, kapıya ziyaretçi kalabalıkları geldi ve geceyi orada geçirdiler. Yetkililer bir kalabalığın toplandığını öğrenince, evin kapısına ve sokağın girişine gözcüler ve atlı askerler yerleştirdiler. O zamana kadar Ahmed insanların onu görmesine izin vermekteydi. İnsanlar selam vererek eve dolar, o da elini kaldırarak karşılık verirdi. Atlı birliklerin gelmesiyle bu sona erdi; askerler insanların içeri girmesini engelledi ve sokak kapısını kapattı. Ancak sokaklarda ve camilerde o kadar çok insan toplanmıştı ki bazı satıcılar artık işlerini yapamaz hale gelmişti. İbn Hanbel'i görmenin tek yolu, bitişik evlerden ya da dokumacıların kiralık evlerinden bir yol bulmak ya da bir duvarın üzerinden atlamaktı. İbrahim b. Atâ, kapı yakınına adamlar yerleştirip kendisine haber vermelerini sağladıktan sonra, sabahları ve akşamları iki kez, İbn Hanbel'in durumunu sormak için geldi; ama çoğu zaman onu görmeden geri döndü. Bu sırada İbn Tâhir adına hareket eden gözcüler de soruşturma yapıyordu. 79.7

[Al-Marrūdhī:] Aḥmad fell ill on Tuesday night, two nights into Rabīʿ I 241, and remained unwell for nine days. As word spread that he was growing worse, crowds of visitors appeared at the gate and remained there through the night. When the authorities learned that a crowd had gathered, they posted watchers and horse-troopers at the door of the house and the gateway into the alley. Up to that point Aḥmad had been allowing people in to see him. They would crowd into the house calling out greetings, and he would respond by lifting his hand. That ended with the arrival of the mounted troops, who stopped people from going in and shut the alley gate. But so many people had crowded into the streets and mosques that some of the vendors could no longer do business. The only way to see Ibn Ḥanbal was to find a way in through the adjoining houses or the weavers’ tenements, or to climb over a wall. After sending men to take up positions near the gate and report back to him, Ibrāhīm ibn ʿAṭāʾ came twice a day—once in the morning and once in the evening—to ask after Ibn Ḥanbal but as often as not went away without seeing him. Meanwhile, watchers acting on behalf of Ibn Ṭāhir were making inquiries as well. 79.7

Aḥmad bana şöyle anlattı: “İbn Tâhir'in hacibi yanıma gelip şunu bildirdi: ‘Halife selamını gönderiyor; seni görmek istiyor.’ Ben de ona, bunu yapmaktan nefret edeceğimi, Müminlerin Emiri'nin ise beni nefret ettiğim şeylerden muaf tuttuğunu söyledim.” İbn Tâhir'in hacibi geceleyin geri döndü ve babama bakan hekimlere sorular sordu. Bu sırada gözetleyiciler Sâmerrâ'ya haber gönderiyordu ve ulak atları her gün gelip gidiyordu. Hâşim oymağının mensupları babamı ziyarete gelip ağladılar. Birçok kadı ve başka görevliler de geldi, ancak içeri alınmadılar. Amcası Yûsuf'a ait bir çocuk babamı yelpazelemek için gönderildi, fakat babam onu uzaklaştırdı, çünkü o çocuk babamın hoşlanmadığı paralarla satın alınmıştı.

Aḥmad told me, “Ibn Ṭāhir’s chamberlain came to see me and reported, ‘The caliph sends his salutations; he wishes to see you.’ I told him that was something I would detest doing, and the Commander of the Faithful had exempted me from doing what I detest.” Ibn Ṭāhir’s chamberlain came back at night and asked questions of the doctors who were attending my father. Meanwhile, the watchers were sending reports back to Samarra, and the courier horses came and went every day. The members of the clan of Hāshim came to see him and wept. A number of judges and other officials arrived but were not admitted. A boy belonging to his uncle Yūsuf was sent to fan him, but my father waved him away because he had been purchased with funds he disapproved of.

"Yanımda kal," dedi. "Artık fazla sürmeyecek." "Buradayım," dedim ona.

“Stay with me,” he said. “It won’t be long now.” “I’m right here,” I told him.

Sağlığı için bir şey satın alması gerektiğinde, içinde birkaç bozuk para parçası bulunan küçük bir bez parçasını çıkarır, bana verirdi ve ben de ihtiyacı olanı satın alırdım. 79.8

Whenever he needed to buy anything for his health, he would take out a bit of rag containing some scraps of coin and give them to me and I would buy what he needed. 79.8

Ona vasiyetine şahitlik etmemizi istedi; bunu Semerra'da yazmıştı. "Okuyun" dediğini duydum ve onun için yüksek sesle okundu. Sonra bir yemin kefareti olarak hurma alıp almamızı istedi. Bundan sonra yaklaşık bir buçuk dânik kadar parası kaldı. İçeri girdiğimde nasıl geçtiğini sordu; biz de hurmaları alıp gönderdiğimizi söyledim. Yüzünü göğe çevirdi ve Allah'ı hamd ve tesbih etmeye başladı.

He had us witness his will, which he had written in Samarra. I heard that he said, “Read it out,” and it was read aloud for him. Then he asked us to buy some dates to expiate an oath. Afterward he was left with a dāniq and a half, more or less. When I came in he asked how it had gone, and I told him that we had taken the dates and sent them. He turned his face to the heavens and began praising God.

Ayrıca ʿAbd al-Wahhāb da onu ziyaret etti. Aḥmad kabul edildiğinde, "Bu sıcakta buraya gelmesi benim için çok anlamlı," dedi. ʿAbd al-Wahhāb eğilip onun elini tuttu. İkisi, ʿAbd al-Wahhāb'ın ayrılma vakti gelene kadar el ele oturdular.

He also had a visit from ʿAbd al-Wahhāb. “It means a lot to me,” said Aḥmad when he was admitted, “that he came here in this heat.” ʿAbd al-Wahhāb bent over him and took his hand. The two sat hand in hand until it was time for ʿAbd al-Wahhāb to leave.

Bir noktada bir grup insan içeri girdi; aralarında boyalı sakallı yaşlı bir adam vardı.

At one point a group of people came in, one of them an elder with a dyed beard.

Ahmad dedi ki: "Sakalını boyadığını görmek beni mutlu ediyor", ya da buna benzer sözler söyledi.

Aḥmad said, “It makes me happy to see that he’s dyed his beard,” or words to that effect.

Ziyaretçilerinden biri şöyle dedi: "Allah'ın, bize hepimize vermesini istediğin şeyi sana da versin." "Allah duanı kabul etsin!" diye karşılık verdi Ahmed. Ziyaretçileri onu dualarında anmaya başladıkça, o sürekli, "Bütün Müslümanlar için de!" diyordu. Ziyaretçilerinin birkaçı, bir sebepten ya da başka bir sebepten dolayı onun hoşlanmadığı kimselerdi.

One of his visitors said, “May God give you what you asked Him to give all of us.” “May God grant your prayer!” replied Aḥmad. As his visitors began naming him in their prayers, he kept saying, “For all Muslims too!” Several of his visitors were people he disapproved of for one reason or another.

Böyle biri içeri girdiğinde Aḥmad, onu uzaklaştırmak istercesine gözlerini kapatırdı.

Whenever such a person entered, Aḥmad would close his eyes as if to dismiss him.

Çoğu zaman selamını almaktan kaçınırdı.

Often he would refuse to return his greeting.

Bir yaşlı adam onu ziyaret etti ve ona şöyle dedi: "Tanrı'nın huzurunda duracağın anı unutma!" Bunun üzerine Ahmed bir hıçkırık koyuverdi ve gözyaşları yanaklarından aktı.

One elder came to see him and said to him, “Be mindful of the moment when you’ll stand before God!” At that, Aḥmad gave a sob and the tears streamed down his cheeks.

Ölümünden bir iki gün önce, peltek bir sesle "Çocukları çağırın" dedi; küçükleri kastediyordu. Çocuklar birer birer yanına toplanırken, onları kokularını içine çekmek için yakınına çekti ve gözleri yaşlı, ellerini başlarına gezdirdi. Biri, "Merak etme, Ebû Abdullah: onlar iyi olacaklar" dedi. Ancak Ahmed, "Benim düşündüğüm bu değil" demek istercesine bir hareket yaptı. 79.9

A day or two before he died, he slurred out the words, “Call the boys,” meaning the little ones. As the children gathered around him one by one, he held them close to inhale their scent and, tears in his eyes, ran his hand over their heads. Someone said, “Don’t worry, Abū ʿAbd Allāh: they’ll be fine.” But Aḥmad made a gesture as if to say, “That’s not what I was thinking.” 79.9

Ayakta duramadığında oturarak namaz kılardı; oturamadığında ise yan yatarak, bıkmadan, rükû ve secde yapar gibi ellerini kaldırarak namaz kılardı.

When he could only sit, he would pray from that position; and when he couldn’t rise he would pray lying down, tirelessly, by lifting his hands as if performing a cycle of prostrations.

Ona bir leğen koyduğumda, idrarının parlak kırmızı kandan başka hiçbir sıvı içermeden tamamen kan olduğunu gördüm. Bunu doktora bildirdim; doktor, bu kadar uzun süre acı ve keder içinde yaşayan birinin iç organlarını parçalaması gayet olası olduğunu söyledi.

When I put a basin under him I saw that his urine was nothing but bright red blood with no other fluid in it at all. I mentioned this to the doctor, who said that anyone who spent that much time in suffering and sorrow might well shred his own innards.

Perşembe günü durumu kötüleşti. Namaz kılabilmesi için onu yıkadım. "Parmaklarımın arasına suyu ulaştır," dedi.

On Thursday he grew worse. I washed him so he could pray. “Get the water between my fingers,” he said.

Perşembe gecesi o hareketsiz kaldı. Öldüğünü sanarak onu düzleştirmeye çalışırken, yüzü Mekke'ye dönük olarak dizlerini bükmeye başladı.

On Thursday night he stopped moving. Thinking he was dead, we were trying to stretch him out when he began to bend his knees with his face turned toward Mecca.

Ona "Lâ ilâhe illallah" demeye başladık ki tekrar etsin, ama o zaten söylemeye başlamıştı. Yüzünü Mekke'ye dönecek şekilde yan yatırıldı.

We began saying “There is no god but God” for him to repeat but he had already started saying it. He on his side to face Mecca.

Cuma günü insanlar akın akın toplanmaya başladı; sokakları ve dar yolları doldurdular. Öğle vaktinde o bizden alındı. Büyük bir feryat yükseldi ve insanlar öyle yüksek sesle ağlamaya başladılar ki sanki yer sarsılıyordu. Herkes oturduğunda, cuma namazını kaçırabileceğimizi fark ettik; bu yüzden kalabalığa bakabileceğim bir yer buldum ve namazdan sonra onu dışarı çıkaracağımızı duyurdum.

On Friday, throngs of people began to gather, filling the streets and alleys. At noon he was taken from us. A great cry arose and people began to weep so loudly that it felt as if the earth were shaking. When everyone sat down, we realized that we might miss Friday prayers, so I found a place where I could look out over the crowd and announced that we would bring him out after the prayer.

[Hanbal:] İbn Hanbel hapisteyken, el-Fadl İbnü'r-Rabi'in oğullarından biri ona Peygamber'e ait olduğunu söyleyerek üç kıl verdi.474 Ölüm döşeğindeyken Ahmed, bunlardan birinin gözlerinin her birinin üzerine, üçüncüsünün ise dilinin üzerine konulmasını istedi. Öldüğünde bunu onun için yaptık. 79.10

[Ḥanbal:] While Ibn Ḥanbal was in jail, one of al-Faḍl ibn al-Rabiʿ’s sons gave him three hairs, saying that they belonged to the Prophet.474 As he lay dying, Aḥmad asked that one hair be put over each of his eyes and the third on his tongue. This we did for him when he died. 79.10

[Ṣāliḥ:] Hastalığı sırasında babam, rükû edip secde edebilmesi için beni tutmamı isteyerek ayakta namaz kılardı; rükû ve secdeye de beni kaldırmam sayesinde varırdı. 79.11

[Ṣāliḥ:] During his illness my father prayed by having me hold him upright so he could bow and prostrate himself, which he did by having me lift him. 79.11

Bir ara Mucâhid İbn Mûsâ içeri girdi ve şöyle dedi: "Korkmanıza gerek yok, Ebû Abdullah! Sizin lehinize şahitlik edecek bu kadar insan varken, Allah'la karşılaştığınızda korkacak bir şey yok!" Babamın elini öpmeye ve ağlamaya başladı. Babamdan öğüt istediğinde, babam dilini gösterdi.

At one point Mujāhid ibn Mūsā came in, saying, “No need to be afraid, Abū ʿAbd Allāh! With all these people to testify on your behalf, there’s nothing to fear when you meet God!” He began kissing my father’s hand and weeping. When he asked for his counsel, my father pointed to his tongue.

Bir başka ziyaretçi, Kadı Sevvâr'dı; ona, Allah'ın (Tanrı'nın) onu en sıkı hesaba çekmeyeceğini güvence altına aldı ve Mu'temir'in naklettiği rivayeti delil gösterdi: Mu'temir'in babası ölüm döşeğindeyken ona, “Bana Tanrı'nın merhametinden söz et” demişti.475

Another visitor was Judge Sawwār, who reassured him that God would not hold him to the strictest accounting, citing the report transmitted by Muʿtamir to the effect that his father had said to him as he lay dying, “Tell me about God’s lenience.”475

Ağrıları da başladı, idrar tutulması başladı ama aklı başındaydı. Bu süre boyunca ayın hangi günü olduğunu sorar, ben de ona söylerdim. Geceleri yanında yatardım. Bir şeye ihtiyacı olduğunda beni sallar, ben de ona verirdim. Bir keresinde, İbn İdris'in Leys İbn Tâvûs'tan naklettiğine göre, inlemekten hoşlanmadığını söylediği notlarını getirmemi istedi. Ben de rivayeti ona okudum ve öldüğü geceden başka, o zamandan sonra asla inlemedi. 79.12

He began to suffer from retention of urine and other pains but his mind remained clear. All the while he would ask what day of the month it was and I would tell him. At night I slept beside him. If he wanted anything he would shake me and I would hand it to him. Once he asked me to bring him the notes where he’d written that Ibn Idrīs cites Layth ibn Ṭāwūs as saying he hated to moan. I read the report for him and he never moaned after that except on the night he died. 79.12

[ʿAbd Allāh:] Babam son hastalığı sırasında, İbn İdris'in aktardığı rivayetleri yazdığı yeri bulmamı istedi. Kitabı ona bulduğumda, Leys'in aktardığı rivayeti bulup kendisine okumamı istedi. Rivayet şöyleydi:

[ʿAbd Allāh:] During his final illness, my father asked me to find where he had written the reports transmitted by ʿAbd Allāh ibn Idrīs. When I found the book for him, he asked me to find the report related by Layth and read it to him. The report ran:

“Ṭalḥah'a, Ṭāwūs'un hastayken inlemeyi (feryat etmeyi) hoş karşılamadığını söyledim ve (Ṭāvūs) ölene kadar inlemedi.” Bunu babama okuduktan sonra, Allah rahmet eylesin, ölene kadar onun inlediğini duymadım. 79. Note: the rules above say to write "God" rather than "Allah" in the translation, so the final sentence should read: “Tanrı rahmet eylesin.” Corrected translation: “Ṭalḥah'a, Ṭāwūs'un hastayken inlemeyi (feryat etmeyi) hoş karşılamadığını söyledim ve (Ṭāvūs) ölene kadar inlemedi.” Bunu babama okuduktan sonra, Tanrı rahmet eylesin, ölene kadar onun inlediğini duymadım. 79.13

“I told Ṭalḥah that Ṭāwūs disapproved of moaning when ill, and did not moan until he died.” After I read this to my father, I didn’t hear him moan until he died, God have mercy on him. 79.13

[ʿAbd Allāh:] Babam ölüm döşeğindeyken, çenesini kapatmak için kullanacağım bezi elimde tutarak yanında oturuyordum. Bilinci gelip gidiyordu ve bir yandan da elini üç kez, şöyle, sanki “Henüz değil!” dercesine sallıyordu. Üçüncü kez yaptıktan sonra ona sordum: “Baba, ne anlatmaya çalışıyorsun? Bayılıyorsun, biz öldü sanıyoruz, sonra geri gelip ‘Henüz değil’ diyorsun.” 79.14

[ʿAbd Allāh:] As my father lay dying, I sat beside him holding the rag I would use to tie his mouth closed. He was slipping in and out of consciousness and gesturing with his hand three times, like this, as if to say, “Not yet!” After the third time, I asked him, “Dad, what are you trying to say? You pass out and we think you’re gone, and then you come back and say ‘Not yet.’” 79.14

"Anlamıyor musun, oğlum?" "Hayır." "Şeytan, lanetine uğrasın, önümde duruyor, hayal kırıklığıyla parmaklarını ısırıyor ve 'Ahmed, benden kurtuldun' diyor; ben de ona sürekli 'Henüz değil, ölene kadar kurtulmuş sayılmam' diyorum."476

“Don’t you understand, son?” “No.” “The Devil, damn him, is standing in front of me biting his fingers in frustration and saying ‘Aḥmad, you’ve escaped me,’ and I keep telling him ‘Not yet I haven’t—not till I’m dead.’”476

[Aḥmad ibn Muḥammad ibn ʿUmar:] ʿAbdullah ibn Ahmed'e, babasının Ölüm Meleği'ni gördüğünde bilincinin açık olup olmadığı soruldu. 79.15

[Aḥmad ibn Muḥammad ibn ʿUmar:] ʿAbd Allāh ibn Aḥmad was asked whether his father was conscious when he saw the Angel of Death. 79.15

“Öyleydi. Namaz kılabilmesi için onu yıkıyorduk ve işaret etmeye başladı. Sâlih bana ne demek istediğini sordu; ben de parmaklarını açmamızı ve aralarını yıkamamızı istediğini söyledim. Bunu yapınca işaret etmeyi bıraktı. Biraz sonra da vefat etti.” [Sâlih:] Babamın dili ölene kadar hareket ediyordu. 79.16

“He was. We were washing him so he could pray and he started gesturing. Ṣāliḥ asked me what he was trying to say, and I told him that he wanted us to spread his fingers and wash between them. When we did that, he stopped gesturing. A little later he died.” [Ṣāliḥ:] My father’s tongue kept moving until he died. 79.16