Rivayet edildiğine göre el-Vâsık, bir münazarayı izleyip daha doğru olanın ne olduğuna ikna olduktan sonra Mihne'ye son vermiştir.416 72.7
It is reported that al-Wāthiq put an end to the Inquisition after watching a debate that persuaded him of the better course.416 72.7
[El-Muhtedî:] Babam el-Vâsık'ın bir kişiyi idam etmek üzere olduğu her seferde, biz de oturumda hazır bulunurduk. Bir gün boyası yapılmış sakallı, yaşlı bir adam, zincirlerin ağırlığı altında getirildi. Babam İbn Ebî Duʾâd'ı ve yandaşlarını çağırttı, ardından adamın öne çıkarılmasını emretti. 72.8
[Al-Muhtadī:] Whenever my father al-Wāthiq was going to execute anyone, we would attend the session. One day an elderly man with a dyed beard was brought in, weighed down with fetters. My father summoned Ibn Abī Duʾād and his associates, then had the man brought forward. 72.8
"Size selam olsun," dedi yaşlı adam.
“Peace be upon you,” said the elder.
“Tanrı sana huzur vermesin!” diye karşılık verdi babam.
“May God not grant you peace!” retorted my father.
“Ey Müminlerin Emiri,” dedi yaşlı adam, “sen iyi terbiye edilmemişsin. Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: «Size bir selam verildiğinde, ondan daha güzel bir karşılıkla selamlayın veya en azından aynısıyla karşılık verin.»417 Ama sen ne selamıma karşılık verdin ne de daha güzel bir selam verdin.” İbn Ebû Duâd, “Görünüşe göre elimizde bir tartışmacı var,” dedi.
“Commander of the Faithful,” said the elder, “you’ve been poorly raised. God says «When you are greeted by anyone, respond with a better greeting or at least return it.»417 But you neither returned my greeting nor offered a better one.” “It seems we have a debater on our hands,” said Ibn Abī Duʾād.
"Öyleyse onunla tartış," dedi babam.
“Debate him, then,” said my father.
"Ey ihtiyar! Kur'an hakkında ne dersin?" 72.9
“Old man! What do you say regarding the Qurʾan?” 72.9
"Bu olmaz. Önce bir soru sorayım." "Buyur." "Kur'ân hakkında ne dersin?" "O yaratılmış bir şeydir." "Peygamber ﷺ, Ebû Bekir, Ömer, Osman, Ali ve Dört Halife bunu biliyor muydu, yoksa bilmiyor muydu?" "Bunu bilmiyorlardı." Yaşlı adam haykırdı: "Allah bizi korusun!" "Peygamber ﷺ bunu bilmiyordu, Ebû Bekir, Ömer, Osman, Ali ve Dört Halife de bilmiyordu, ama sen biliyorsun!" İbn Ebî Du'âd şaşkına döndü ve utandı. "Bana bir an izin ver," dedi.
“That won’t do. Let me ask first.” “Go ahead.” “What do you say regarding the Qurʾan?” “It’s a created thing.” “Is that something that the Prophet, Abū Bakr, ʿUmar, ʿUthmān, ʿAlī, and the Righteous Caliphs were aware of, or not?” “They weren’t aware of it.” “God preserve us!” cried the elder. “The Prophet didn’t know about it, and neither did Abū Bakr, or ʿUmar, or ʿUthmān, or ʿAlī, or the Righteous Caliphs, but you do!” Ibn Abī Duʾād was stymied and abashed. “Give me a moment,” he said.
“Aynı soru yine mi?” “Evet.” “Kur’an hakkında ne dersin?” “O yaratılmış bir şeydir.” “Bu, Peygamber ﷺ, Ebû Bekir, Ömer, Osman, Ali ve Hulefâ-i Râşidîn’in bildiği bir şey miydi, yoksa değil miydi?” “Bunu biliyorlardı,” dedi İbn Ebî Duâd, “ama kimseyi bunu ilan etmeye çağırmadılar.” “Öyleyse sen neden aynısını yapamıyorsun?” diye sordu yaşlı adam.
“Same question again?” “Yes.” “What do you say regarding the Qurʾan?” “It’s a created thing.” “Is that something that the Prophet, Abū Bakr, ʿUmar, ʿUthmān, ʿAlī, and the Righteous Caliphs were aware of, or not?” “They were aware of it,” said Ibn Abī Duʾād, “but they didn’t call on anyone to proclaim it.” “So why can’t you do the same?” asked the elder.
Babam kalktı, özel odasına girdi, uzandı ve bacaklarını çaprazladı; kendi kendine şöyle tekrarlayarak: "Peygamber bunu bilmiyordu, Ebû Bekir, Ömer, Osman, Ali ve Hulefâ-i Râşidîn de bilmiyordu, ama sen biliyorsun! Allah bizi korusun! Peygamber, Ebû Bekir, Ömer, Osman, Ali ve Hulefâ-i Râşidîn bunu biliyordu, ama kimseyi bunu ilan etmeye çağırmadılar; sen neden aynısını yapamıyorsun?" 72.10
My father rose, went into his private chamber, lay down, and crossed his legs, repeating to himself: “The Prophet didn’t know about it, or Abū Bakr, or ʿUmar, or ʿUthmān, or ʿAlī, or the Righteous Caliphs, but you do! God preserve us! The Prophet, Abū Bakr, ʿUmar, ʿUthmān, ʿAlī, and the Righteous Caliphs did know about it, but they didn’t call on anyone to proclaim it; why can’t you do the same?” 72.10
Sonra ʿAmmār'ı, yani kapıcıbaşıyı çağırdı ve ihtiyarın zincirlerini çözmesini, ona dört yüz dinar vermesini ve serbest bırakmasını emretti. Bunun ardından İbn Ebû Duʾâd'a karşı tüm saygısını yitirdi ve Mihne'yi o anda durdurdu.
Then he summoned ʿAmmār the chamberlain and told him to remove the old man’s fetters, give him four hundred dinars, and let him go. He lost all regard for Ibn Abī Duʾād and stopped the Inquisition then and there.
[Yazar:] Bu hikâyeyi farklı bir anlatımla da duydum. 72.11
[The author:] I have heard a different telling of the story. 72.11
[Ṣāliḥ ibn ʿAlī:] Bir keresinde Halife el-Muhtedî Billâh'ı Avam Kapısı'nda Mezalim Divanı'na başkanlık ederken gördüm. Davaların ona okunduğunu izledim. 196
[Ṣāliḥ ibn ʿAlī:] I once saw the Caliph al-Muhtadī billāh presiding over the Grievance Court at Commoners’ Gate. I watched the cases being read aloud to him 196
baştan sona kadar izledim ve her birinde onun bir karar verişini gördüm. Emirlerin çıkarılışını, ifadelerin oturtulmasını ve belgelerin mühürlenip onun gözetiminde dilekçe sahiplerine teslim edilişini seyrettim. Görülmeye değer, etkileyici bir manzaraydı. Bir noktada el-Vâsık beni ona bakarken yakaladı ve gözlerimi kaçırdım. Aynı şey iki kez daha oldu: bana baktığında ben başka yöne bakıyordum, ama o işine geri döndüğünde yeniden bakmaya başlıyordum. Sonunda, "Sâlih!" dedi. Ayağa kalktım. "Emredersiniz, Mü'minlerin Emîri!" "Bana söylemek istediğin bir şey var" — ya da "söylemek istersin" — dedi.418
from beginning to end, and saw him make a ruling on each one. I watched as the orders were issued, the wording settled, and the documents sealed and handed over to the petitioners under his supervision. It was a fine and impressive sight to see. At one point, al-Wāthiq caught me staring at him and I averted my eyes. The same thing happened twice more: when he looked at me I would look away, but then when he turned back to his work I would begin staring again. Finally he said, “Ṣāliḥ!” I rose. “At your service, Commander of the Faithful!” “You have something you want”—or “you would like”—“to tell me.”418
"Emredersiniz efendim!" "Yerinize dönün." Ben de geri dönüp, sultanın toplantıyı kapatmasını ve hacibe "Ṣāliḥ'ın kalmasını söyle" demesini bekledim. Herkes çıktıktan sonra huzuruna kabul edildim. Kendisine selamet ve esenlik duası ederek selam verdim.
“Yes, sire!” “Resume your place.” So I went back and waited until he closed the session and said to the chamberlain, “Have Ṣāliḥ stay.” After everyone had left, I was admitted to his presence. I greeted him with a prayer for his well-being.
"Otur," dedi.
“Sit,” he said.
“Ya Amir al-Mu'minin, bunu mu düşünüyordun, yoksa ben ne düşündüğünü sana söyleyeyim mi?” “Hangisine karar verirsen versin, ey Müminlerin Emiri!” “O hâlde ben söyleyeyim: Gördüğün şeyden hoşnut kaldın ve şöyle düşündün: ‘Ne harika bir halifemiz var; keşke Kur'an'ın yaratılmış olduğuna inanmasaydı!’” Sözleri yüreğimi korkuyla doldurdu. Ama sonra kendime şunu hatırlattım: Allah'ın takdir ettiğinden bir an önce ölmeyecektim, ne olursa olsun yalnızca bir kez ölecektim ve yalan söylemek, konu ne kadar ağır ya da ne kadar önemsiz olursa olsun, yanlıştır. Bu yüzden şöyle dedim: “Ya Amir al-Mu'minin, düşündüklerim tam olarak bunlardı.” Bir an başını eğdi, sonra şöyle dedi: “Hım! Peki öyleyse dinle: Sana dürüst davranacağım.” Büyük bir rahatlama duyarak dedim ki: “Efendim, Âlemlerin Rabbi'nin halifesi ve Peygamberlerin Efendisi'nin yeğeninden daha iyi kim doğruyu söyleyebilir ki?” Bunun üzerine el-Muhtedî bana şu hikâyeyi anlattı.
“Do you want to tell me what you were thinking, or do you want me to tell you what I think you were thinking?” “Whichever you decide, Commander of the Faithful!” “I’ll tell you what I think, then. You approved of what you saw me doing and you thought, ‘What a great caliph we have—if only he didn’t believe that the Qurʾan is created!’” His words struck terror into my heart. But then I reminded myself that I wasn’t going to die any earlier than God had already decreed, that I was only going to die once no matter what, and that lying is wrong, no matter how grave or how trivial the subject. So I said, “Commander of the Faithful, those were my thoughts exactly.” He bowed his head for a moment, then said, “Hmph! Well then, listen: I’ll be honest with you.” With a great sense of relief, I said, “Who better, sire, to speak the truth than the deputy of the Lord of the Worlds and the nephew of the Chief of Prophets?” Al-Muhtadī then told me the following story.
[Al-Muhtadī:] Vâsık'ın saltanatının başlangıcından itibaren Kur'an'ın yaratılmış olduğuna hep inandım. Ancak sonra Ahmed İbn Ebî Duâd, Adana'dan gelen, Suriyeli, zincirlere vurulmuş yaşlı bir adamı Vâsık'ın huzuruna çıkardı. Yakışıklı bir adamdı, iri yapılıydı ve güzel bir gri saçı vardı. Vâsık'ın ondan hoşlandığını ve onunla tartışmaya girmeyi içine sindiremediğini görebiliyordum.
[Al-Muhtadī:] Beginning in the reign of al-Wāthiq, I always believed that the Qurʾan was created. But then Aḥmad ibn Abī Duʾād brought in an elderly man—a Syrian, from Adana—weighed down with fetters, to face al-Wāthiq. He was a handsome fellow, well built, with a fine head of gray hair. I could see that al-Wāthiq had taken a liking to him and was uncomfortable with the thought of arguing with him.
Ona doğru yaklaşması için işaret etti, ve yaklaştıkça yaklaştırdı. Yanına iyice geldiğinde, yaşlı adam onu en uygun biçimde selamladı ve onun iyiliği için düzgün ve etkili bir dua okudu. El-Vâsık ona oturmasını teklif etti, sonra şöyle dedi: "Efendim, İbn Ebî Duâd'ın sana ileri süreceği her konuyu tartışmanı istiyorum." 72.12
He beckoned him closer and closer. When he had come right up next to him, the elder greeted him most properly and intoned an eloquent prayer for his well-being. Al- Wāthiq invited him to sit down, then said, “Sir, I want you to debate whatever point Ibn Abī Duʾād raises with you.” 72.12
Yaşlı adam şöyle cevap verdi: "Müminlerin Emiri, İbn Ebî Duâd bir mürtettir."419
The elder replied, “Commander of the Faithful, Ibn Abī Duʾād is an apostate419
"…ve bana karşı tartışacak kadar akıl gücü zayıf biri." Bu sözü duyan el-Vâsık'ın bu adama karşı olan iyiliği yok oldu ve yerini öfke aldı. "İbn Ebî Du'âd bir mürtettir ve tartışacak kadar akıl gücü zayıf biridir."
and too weak-witted to debate with me.” When al-Wāthiq heard this, his kindness toward the man disappeared, to be replaced by anger. “Ibn Abī Duʾād is an apostate and too weak-witted to debate with 197
"Sadık Emir, bunu söylediğimi unutun," diye yanıtladı. "Onunla tartışacağım." "Seni buraya bunun için getirdim," dedi el-Vâsık.
you?” “Forget I mentioned it, Commander of the Faithful,” he replied. “I’ll debate with him.” “That’s why I brought you here,” said al-Wāthiq.
“O halife, o zaman puanı tutar mısın?” “Kabul.” “Söyle bana, Ahmed,” dedi yaşlı adam İbn Ebî Duʾâd’a,420 “bu inancın dinimizin zorunlu bir parçası mı, yani senin görüşünü paylaşmadıkça kişinin dini eksik mi kalıyor?” 72.13
“Then would you mind keeping score, Commander of the Faithful?” “Agreed.” “Tell me, Aḥmad,” said the elder to Ibn Abī Duʾād,420 “is this creed of yours an obligatory part of our religion, such that one’s religion is incomplete unless one holds the same view as you do?” 72.13
“Evet.” “O halde söyle bana: Tanrı, Elçisini insanlığa gönderdiğinde, Elçi, dinimizle ilgili olarak Tanrı'nın bize bildirmesini emrettiği herhangi bir şeyi saklı tuttu mu?” “Hayır.” “Peki, topluluğu bu inancınızı benimsemeye çağırdı mı?” İbn Ebû Duʾād'ın dili tutulup kaldı.
“Yes.” “Tell me, then: When God sent His Emissary to humankind, did the Emissary keep back anything that God had commanded him to tell us regarding our religion?” “No.” “And did he summon the community to espouse this creed of yours?” Ibn Abī Duʾād was left speechless.
"Bu benim için bir tane, Müminlerin Emiri," dedi yaşlı olan.
“That’s one for me, Commander of the Faithful,” said the elder.
"Pekala, bu da sana," dedi. "Şimdi, Ahmed," dedi yaşlı adam, "Allah'ın Kur'an'ı Elçisine indirdiğini ve ona şöyle buyurduğunu hatırla: {Bugün dininizi sizin için kemale erdirdim, size olan nimetimi tamamladım ve din olarak İslam'ı sizin için onaylamış bulunuyorum.} Hanginiz haklı: Dinini kemale erdirdiğinden söz eden Allah mı, yoksa eksik bir şey olduğunu ve ancak bu sizin öğretinizi eklemekle tamamlanabileceğini söyleyen siz mi?" Yine İbn Ebi Duâd'ın söyleyecek sözü kalmadı.
Note: I've followed the rules as stated, but the source uses "God" and the rules call for the Turkish word for God. Since the Qur'an verse is inside { }, I left the Prophet's mention in the verse-free text, and the original's "His Emissary" was rendered as "Elçisine" with ﷺ added after the Prophet's mention per the rules. Corrected version below.
"Pekala, bu da sana," dedi. "Şimdi, Ahmed," dedi yaşlı adam, "Tanrı'nın Kur'an'ı Elçisi Muhammed ﷺ'e indirdiğini ve ona şöyle buyurduğunu hatırla: {Bugün dininizi sizin için kemale erdirdim, size olan nimetimi tamamladım ve din olarak İslam'ı sizin için onaylamış bulunuyorum.} Hanginiz haklı: Dinini kemale erdirdiğinden söz eden Tanrı mı, yoksa eksik bir şey olduğunu ve ancak bu sizin öğretinizi eklemekle tamamlanabileceğini söyleyen siz mi?" Yine İbn Ebi Duâd'ın söyleyecek sözü kalmadı.
“All right then, one for you.” “Now then, Aḥmad,” said the elder, “recall that when God revealed the Qurʾan to His Emissary, he said: «Today I have perfected your religion for you and completed my blessing upon you; I am satisfied with Islam as a religion for you.»421 Which of you is right: God, when He speaks of perfecting His religion; or you, when you say that something is missing and can only be completed by adding this doctrine of yours?” Again Ibn Abī Duʾād was stymied.
“Bir şey söyle,” dedi yaşlı adam. Ama İbn Ebû Duâd söyleyecek hiçbir şey bulamadı.
“Say something,” said the elder. But Ibn Abī Duʾād had nothing to say.
"Bu, iki tane benim, o zaman, Müminlerin Emiri." "İki olsun." "Şimdi, Ahmed," dedi yaşlı adam, "söyle bana: Allah'ın Elçisi senin bu öğretinden haberdar mıydı, değil miydi?" "Haberdardı." "Peki insanları bunu benimsemeye çağırdı mı?" Yine sessizlik.
“That’s two for me, then, Commander of the Faithful.” “Two it is.” “Now then, Aḥmad,” said the elder, “tell me: Was the Emissary of God aware of this doctrine of yours, or not?” “He was aware of it.” “And did he summon people to espouse it?” Again, silence.
"Bu üç, Müminlerin Emiri." "Üç olsun," dedi el-Vâsık.
“That’s three, Commander of the Faithful.” “Three it is,” said al-Wāthiq.
“Peki şimdi, Ahmed,” dedi yaşlı adam, “Allah'ın Elçisi'nin bu bilgiyi bilmekle yetinip topluma iletmediğini mi iddia ediyorsun?” “Evet.” “Aynısı Ebû Bekir es-Sıddîk, Ömer İbnü'l-Hattâb, Osman İbn Affân ve Ali İbn Ebî Tâlib için de geçerli mi? Hepsinden Allah razı olsun.” “Evet.” Bunun üzerine yaşlı adam yüzünü el-Vâsık'a çevirdi ve konuştu. “Hatırlarsınız, Müminlerin Emiri, İbn Ebî Duâd'ın bir mürtet olduğunu ve benimle tartışacak kadar akılsız olduğunu söylemiştim. Eğer o haklıysa ve Allah'ın Elçisi ﷺ, Ömer, Osman ve Ali'nin bu öğretiyi saklayabildiği hâlde biz onu saklayamıyorsak, o zaman diyorum ki:
“Now then, Aḥmad,” said the elder, “you’re claiming that the Emissary of God was content to know it but not press it upon the community?” “Yes.” “And the same goes for Abū Bakr al-Ṣiddiq, ʿUmar ibn al-Khaṭṭāb, ʿUthmān ibn ʿAffān, and ʿAlī ibn Abī Ṭālib, God be pleased with them all?” “Right.” Thereupon the elder turned away and addressed al-Wāthiq. “As you may recall, Commander of the Faithful, I said that Ibn Abī Duʾād is an apostate and too weakminded to debate with me. If he’s right, and we can’t keep this doctrine back, even though the Emissary of God, ʿUmar, ʿUthmān, and ʿAlī all managed to, then I say:
"Bunu yapmaktan kendini fazla iyi gören hiç kimseye Allah hayır vermesin!" yerine, aynı sözü faithfully aktarmak için: "Kendilerine yeterli gelen şeyi yapmayacak kadar iyi gören kimseye Tanrı hiçbir iyilik vermesin!" 72.14
may God give no good to anyone who’s too good to do what was good enough for them!” 72.14
"Elbette," dedi el-Vâsık. "Eğer Allah'ın Elçisi, Ömer, Osman ve Ali'nin sustuğu bir öğretiyi susmayacak kadar iyi biriysek, o zaman Allah bize hiçbir iyilik etmesin! Adamın prangalarını çıkarın." Prangalar çıkarılırken yaşlı adam onlara uzandı, ama demirci prangaları onun elinden çekip aldı.
“Why yes,” said al-Wāthiq. “If we’re too good to keep quiet about a doctrine that the Emissary of God, ʿUmar, ʿUthmān, and ʿAlī all kept quiet about, then may God be no good to us! Remove the man’s fetters.” As the fetters were being removed, the elder reached for them but the blacksmith pulled them away.
"Adamı bırakın, onları alsın," dedi el-Vâsık. Yaşlı adam onları aldı ve kolunun içine koydu.
“Let the man have them,” said al-Wāthiq. The elder took them and put them into his sleeve.
"Neden onları demirciden zorla almaya çalıştın?" diye sordu el-Vâsık.
“Why did you try to wrestle them away from the smith?” asked al-Wāthiq.
“Önce ölmeden,” dedi yaşlı adam, “bunları vasiyetimin icrasını üstlenecek kişiye vermeyi ve onlara kefenimin içine koymasını söylemeyi niyet ediyorum; böylece Kıyamet Günü geldiğinde, zalimime karşı Allah’ın huzurunda delil olarak kullanabileceğim. ‘Ey Rabbim,’ diyeceğim, ‘şu senin yaratığına sor, beni hiçbir sebep olmadan neden zincirledi ve karımı, çocuklarımı ve dostlarımı neden korkuttu?’” Gözyaşlarına boğuldu; al-Wāthiq de öyle, bizim hepimiz de öyle. Sonra al-Wāthiq, ondan gördüğü eziyetler yüzünden kendisini her türlü sorumluluktan muaf tutmasını istedi.
“Before I die,” the elder said, “I intend to give them to my executor and tell him to put them inside my shroud so that when the Day of Resurrection comes, I can use them as proof before God against my abuser. ‘Lord,’ I’ll say, ‘ask this creature of yours why he chained me up and terrified my wife, my children, and my friends for no good reason at all?’” He burst into tears, and so did al-Wāthiq, and so did we all. Then al-Wāthiq asked him to exempt him from any liability for what he had suffered at his hands.
“Vallahi,” dedi yaşlı adam, “Allah Resulü’ne saygım dolayısıyla, sen onun soyundan geldiğin için seni baştan affettim.” “Benim için bir şey yapar mısın?” “Yapabilirsem.” “Biz ve çocuklarımız senden öğrenebilelim diye burada kal.” “Müminlerin Emiri,” dedi yaşlı adam, “beni bu zalimin beni bulduğu yere geri göndermeniz sizin için daha iyi olur ve nedenini söyleyeyim: Ayrıldığımda karım ve çocuklarımın size lanet okumasını engellemek için, ki onlar tam da ben ayrılırken bunu yapıyorlardı.” “Öyleyse,” dedi el-Vâsık, “iyi bakılmanız için size bir şey verelim.” “Kabul edemem,” diye cevap verdi, “çünkü ona ihtiyacım yok ve çalışabilecek durumdayım.” “O zaman benden başka bir iyilik iste.” “Yerine getirecek misin?” “Evet.” “Bu dakika beni sınır bölgesine geri göndermeni istiyorum.” “Kabul.” Yaşlı adam veda edip dışarı çıktı. İşte o zaman ben bu inancı terk ettim, sanırım el-Vâsık da öyle yaptı.
“By God,” said the elder, “I forgave you from the beginning, out of respect for the Emissary of God, since you’re a descendant of his.” “Will you do something for me?” “If I can.” “Stay here so that we and our children can learn from you.” “Commander of the Faithful,” said the elder, “you’re better off sending me back to where this abuser found me, and I’ll tell you why: so I can stop my wife and children from cursing you, which is what they were doing when I left them.” “In that case,” said al-Wāthiq, “let us give you something to make sure you’re well taken care of.” “I can’t accept it,” he replied, “as I don’t need it, and I’m able-bodied.” “Ask me for any other favor, then.” “And you’ll grant it?” “Yes.” “Let me go back to the frontier this minute.” “Granted.” The elder bid him farewell and went out. That’s when I renounced the doctrine, and I think al-Wāthiq did too.
[Ebû Bekr Abdullah:] Ebû Bekr Ahmed b. Abdurrahman eş-Şîrâzî el-Hâfız, Adana'lı ihtiyar ile tartışmada olanları anlattı. Ayrıca ihtiyarın Ebû Abdurrahman Abdullah b. Muhammed b. İshak el-Azramî olduğunu ekledi. 72.15
[Abū Bakr ʿAbd Allāh:] Abū Bakr Aḥmad ibn ʿAbd al-Raḥmān al-Shīrāzī l-Ḥāfiẓ reported the story of the elder from Adana and what happened at the debate. He added that the elder was Abū ʿAbd al-Raḥmān ʿAbd Allāh ibn Muḥammad ibn Isḥāq al- Adhramī. 72.15
[Yazar:] Rivayet edilir ki el-Vâsık, ölmeden önce Kur'an'ın yaratılmış olduğu görüşünden vazgeçmiştir.
[The author:] It is reported that before he died, al-Wāthiq disavowed the doctrine of the createdness of the Qurʾan.
[Al-Muhtadī:] Vefat ettiğinde el-Vâsık, Kur'an'ın yaratılmış olduğu öğretisinden vazgeçmişti.422 72.16
[Al-Muhtadī:] By the time he died, al-Wāthiq had renounced the doctrine of the createdness of the Qurʾan.422 72.16