[Ebu'l-Kāsım el-Ceb-bûlî:] Çoğu insan, Ahmed İbn Hanbel'in ünlü olmasının büyük ölçüde Mihne sırasında yaptıklarından kaynaklandığını düşünür; ama durum böyle değildir. Ünlü olmasının sebebi, ona herhangi bir meseleyi sorabilmeniz ve onun sanki bütün ilim dünyası önünde açılmış gibi cevap vermesiydi. 9.1

[Abū l-Qāsim al-Jabbulī:] Most people think that Aḥmad ibn Ḥanbal became famous largely because of what he did during the Inquisition, but that’s not so. It was because you could ask him about any issue and he would answer as if he had all the learning in the world laid out before him. 9.1

[Al-Ḥarbī]: Üç erkek gördüm ki benzerleri yoktur: hiçbir kadının doğurmadığı türden erkeklerdi.

[Al-Ḥarbī]: I lived to see three men like no other: men unlike any of woman born.

Birincisi Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm'dı. Onu tarif edebileceğim tek şey, hayat soluğuyla dolu bir dağdır. İkincisi Bişr b. el-Hâris'ti. Onu anlatmanın tek yolu, başının tepesinden ayaklarının tabanına kadar bütün varlığının sanki nefis terbiyesinin çamurundan yoğrulmuş gibi göründüğünü söylemektir. Üçüncüsü Ahmed b. Hanbel'di. Bana öyle göründü ki, eski zamanların ve sonraki zamanların ilmini, her türlüsünü toplamış; istediği kadar konuşabilmek ya da istediğini geri tutabilmek için. 9.2

The first was Abū ʿUbayd al-Qāsim ibn Sallām. The only thing I can compare him to is a mountain filled with the breath of life. The second was Bishr ibn al-Ḥārith. The only way to describe him is to say that all of him, from the crown of his head down to the soles of his feet, seemed to have been kneaded from the clay of self-restraint. The third was Aḥmad ibn Ḥanbal. To me he seemed to have gathered the learning of ancient times and latter days alike, of whatever kind, so that he could say as much as he wanted or keep back whatever he wished. 9.2

[Ed-Dârimî:] Siyah saçlı bir adamın, Aḥmad'dan daha fazla Allah Elçisi'nin (Allah ona selat ve selam etsin) hadislerini ezberlediğini ve bunların anlamlarını daha iyi kavradığını hiç görmedim. 9.3

[Al-Dārimī:] I never saw a dark-headed man55 learn more Hadith reports of God’s Emissary (God bless and keep him) by heart, nor reach a better understanding of everything they meant, than Aḥmad did. 9.3

[İbn Rahaveyh:] Irak'ta Ahmed ibn Hanbel, Yahya ibn Maîn ve kendi çalışma arkadaşlarımla birlikte ders görüyordum. Birbirimizi hadis konusunda sınıyorduk; tek bir rivayet için var olabilecek senet zincirini, ya da iki veya üç farklı senedi soruyorduk.

[Ibn Rāhawayh:] In Iraq I used to study with Aḥmad ibn Ḥanbal, Yaḥyā ibn Maʿīn, and my own cohort. We used to test each other on Hadith by asking about the chain of transmitters—or the two or three different chains—that might exist for a single report.

Sonra Yahyā ibn Maʿîn ayağa kalkar ve bir başka senet daha sunardı. "Bunda hepimiz hemfikir değil miyiz?" diye sorardım, onlar da hemfikir olduklarını söylerlerdi. Sonra sorardım: "Bu rivayetin anlamı nedir? Siz onu nasıl açıklarsınız? Ve bundan hangi sonuçlar çıkarılabilir?" 9.4

Then Yaḥyā ibn Maʿīn would speak up and offer yet another chain. “We all agree on that one, don’t we?” I would ask, and they would all say they did. Then I would ask, “What does the report mean? How would you explain it? And what implications can we draw from it?” 9.4

Bunun üzerine Ahmed ibn Hanbel dışında herkes sessizliğe bürünürdü.

At that, everyone would fall silent except for Aḥmad ibn Ḥanbal.

İbn Yūnus: Ebû Âsım'ın, dinî anlayış konusu gündeme geldiğinde, Bağdat'ta "Orada, o adamdan başka kimse yok" dediğini işittim; o adam Ahmed'dir.

[Ibn Yūnus:] I heard Abū ʿĀṣim say, when the topic of religious understanding was raised, “There’s no one there”—in Baghdad—“except that man,” meaning Aḥmad.

"Oradan bize, onun kadar iyi anlayan biri hiç gelmedi." 9.5

“No one’s ever come to us from there who understands as well as he does.” 9.5

Sonra birisi ʿAlī ibn al-Madīnī'den bahsetti, ancak Ebû ʿĀsım küçümseyici bir şekilde elini salladı.

Someone then mentioned ʿAlī ibn al-Madīnī, but Abū ʿĀṣim waved his hand dismissively.

[Al-Kūfī:] Yahyâ ibn Maîn'e bir dükkânda yaşamakla ilgili bir soru soruldu. "Ben bununla ilgilenmem," diye cevap verdi. "Ahmed ibn Hanbel'e sorun." 9.6

[Al-Kūfī:] Yaḥyā ibn Maʿīn was once asked a question about living in a shop. “I don’t deal with that,” he replied. “Ask Aḥmad ibn Ḥanbal.” 9.6

Al-Khallâl, Ahmed'in akılcı fıkıh kitaplarını istinsah edip ezberlediğini, fakat sonra onlara başvurmayı bıraktığını nakletmiştir. Dinî anlayış hakkında konuştuğunda ise, bütün ilim türlerini denemiş ve tecrübesinden konuşabilen bir adamın edasıyla konuşurdu. 9.7

Al-Khallāl said that Aḥmad copied down the books of rationalist jurisprudence and memorized them, but then stopped consulting them. Whenever he spoke about religious understanding, he did so with the air of a man who had tested all the forms of knowledge and could speak from experience. 9.7

Ḥubaysh ibn Mubashshir ve birkaç fakih şöyle dedi: "Münazara ettiğimizde, İbn Hanbel dışında herkesle tartışmaya hazırız. Onunla ise yapabileceğimiz tek şey susmaktır." 9.8

Ḥubaysh ibn Mubashshir and a number of other jurists said, “When we debate, we’re willing to challenge anyone except Ibn Ḥanbal. With him, all we can do is keep quiet.” 9.8

[Al-Ḥarbī:] Ahmed [ibn Hanbel]'e, bir Müslümanın bir Hıristiyana “Allah sana rahmet etsin!” demesinin caiz olup olmadığı soruldu. 9.9

[Al-Ḥarbī:] Aḥmad [ibn Ḥanbal] was asked whether a Muslim should say “May God grace you!” to a Christian. 9.9

"Evet," dedi. "Bunu söylemeli ve bununla şunu kastetmeli: 'Allah seni Müslüman yaparak lütfetsin!'" Note: The rules require "God" to be rendered as the Turkish word for God and never as "Allah", so the translation should read: "Evet," dedi. "Bunu söylemeli ve bununla şunu kastetmeli: 'Tanrı seni Müslüman yaparak lütfetsin!'"56

“Yes,” he said. “He should say it, and mean by it ‘May God grace you by making you Muslim!’”56

O da şöyle sorulmuştur: Üç bağlayıcı yemin ederek gece karısıyla cinsel ilişkiye gireceğini veya onu boşayacağını söyleyen bir adam, karısının adet gördüğünü fark ederse ne olur?

He was also asked whether a man who has sworn three binding oaths to have intercourse with his wife that night, or divorce her, discovers that she is menstruating.

"Onu boşamalı ve onunla cinsel ilişkiye girmemeli," diye yanıtladı. "Allah boşanmaya izin vermiş, ancak âdet gören kadınla cinsel ilişkiyi yasaklamıştır." Note: the rules say the original's "God" must be written as the Turkish word for God, never "Allah". Correcting that, the translation is: "Onu boşamalı ve onunla cinsel ilişkiye girmemeli," diye yanıtladı. "Tanrı boşanmaya izin vermiş, ancak âdet gören kadınla cinsel ilişkiyi yasaklamıştır."57

“He must divorce her and not have intercourse,” he replied. “God has permitted divorce but forbidden intercourse with a menstruating woman.”57

Ebü'l-Vefâ Alî ibn Akîl (Allah ondan razı olsun) dedi ki: 9.10

Abū l-Wafāʾ ʿAlī ibn ʿAqīl (may God be pleased with him) said:58 9.10

Gençlerin cahil bir kesiminden duyduğumuz şaşırtıcı sözlerden biri, Ahmed'in dini anlayış konusunda zayıf olduğu, yalnızca hadis rivayet edebildiği yönündedir. Bu iddia, onların ileri sürebileceği en cahilce iddialardan biridir; bunu söylemelerinin sebebi ise Ahmed'in hadisleri, daha iyi olan davranış biçimine dair hükümlere ulaşmak için kullanma yöntemini anlamamalarıdır. Şunu kesin olarak söyleyebiliriz ki, onun hükümleri, bu gençlerin ortaya koyabildiği hiçbir şeyden daha inceliklidir. Bunun yanında, hadis ilmindeki üstün ustalığından da söz etmemek mümkün değildir; bu ustalığı, gençlerin kendileri de kabul etmektedir. Birçok kez hadis meclislerine katılmış ve en iyilerinin bile önüne geçmiştir.

One of the surprising things you hear ignorant young men say is that Aḥmad was no good at religious understanding, only Hadith transmission. That claim is as ignorant as any they could make, and they make it because they don’t understand his method of using Hadith to reach decisions about the preferable course of action. Certainly, his rulings are more nuanced than any we have seen them produce. This is not even to mention his superior mastery of Hadith itself, which they themselves concede. More than once he joined them for Hadith sessions and outdid the best of them.

Onun, iki kişinin sorumluluğunda olan bir borcun bölünmesi konusunda görüşlerinin farklılaştığı gerçeğiyle ilgili oldukça karmaşık bir hükmü vardır. Tek bir kişinin sorumluluğunda olan bir borcun bölünmesinin geçerliliğini reddetme konusunda ise görüşleri farklılaşmamıştır.

A particularly intricate ruling of his concerns the fact that his views differed about the division of a debt that is the liability of two persons. They did not differ in regard to the rejection of the validity of the division of a debt that is the liability of one person.

Asıl mesele şudur: Borç tek bir yükümlülük ise bölünemez. Çünkü borcu üstlenen tek bir kişidir ve alacaklı iki ortaktan birinin, ortaklık hakkına göre yalnızca ödeme talep etme yetkisi vardır; başka hiçbir şey yapamaz. Dolayısıyla yükümlülük nasıl bölünebilir? Ancak borç iki kişinin yükümlülüğü olduğunda durum böyle değildir. Çünkü borç alacaklı iki ortaktan biri, borçlu iki kişiden birinin yükümlülüğüne karşı tek başına başvurabilir. Bu durumda bölme geçerlidir, çünkü iki ödeme kaynağından biri diğerinden ayırt edilebilir. Onun, böyle bir bölmeyi yasaklayan görüşüne gelince, bu, iki kişinin borcunun bölünmesinin, yükümlülüklerin genellikle farklı olması ve eşdeğer olmaması nedeniyle yasaklanmasından kaynaklanır.59 9.11

The point seems to be that, if it is a single liability, it is not subject to division. This is because the one who incurred the indebtedness is one person, and one of the two partners who are owed the debt has only the right to demand payment according to his rights under the partnership—he may do nothing else, so how could the liability be subject to division? But that is not the case when the debt is the obligation of two persons. That is because one of the two partners who are owed the debt may, on his own, seek recourse against the liability of one of the two who owe the debt. In such a case the division is valid, because one of the two sources of payment is distinguishable from the other. As for his view according to which such a division is precluded, that would be because division of a debt owed by two persons is precluded due to the fact that the liabilities usually differ, and are not equivalent.59 9.11

Başka bir örnek, Ahmed'in dini anlayışını ve akıl yürütmesindeki incelikleri gösteriyor: Ahmed'e, dört ayak üzerinde emekleyerek Kâbe'yi tavaf etmeye adadığı söylenen bir adamın durumu soruldu. Ahmed, adamın iki tavaf yapması, ancak emeklememesi gerektiğini cevapladı. Burada dini kavrayışa dikkat edin: Ahmed, yüzüstü düşmenin eylemini düşünmüş ve bunun alay konusu olmaya yol açtığı ve akıl sahibi bir varlığı bir hayvan seviyesine indirdiği sonucuna varmış görünüyor. Buna göre, adamın bir gösteri konusu olmasını ve Allah'ın Evi'ne ve Mescid'e utanç getirmesini önlemek için harekete geçti. Ancak adamın emekleme adağının ifadesini geçersiz kılmak yerine, hareket aracı olan uygun organ olan ayakları ellerin yerine koydu.60 9.12

Another example of Aḥmad’s religious understanding and the subtlety of his reasoning is the time when he was asked about a man who had vowed to circle the Kaʿbah on all fours. He answered that the man should perform two circumambulations but not crawl. Note the religious understanding: Aḥmad seems to have contemplated the act of falling on one’s face and concluded that it provokes ridicule and reduces a sentient creature to the level of a beast. Accordingly, he moved to protect the man from becoming a spectacle and bringing dishonor to God’s House and the Mosque. But instead of invalidating the wording of the man’s vow to crawl, he substituted the feet— the proper instrument of motion—for the hands.60 9.12

Başka bir vesileyle Ahmed'e, ölen ve oğluna şarkıcı bir cariye bırakan, bu cariyeyi satması gereken bir adam hakkında soruldu. Ahmed, onun ancak eğitimsiz biri gibi satılabileceğini söyledi. 9.13

On another occasion Aḥmad was asked about a man who had died and left a singing slave to his son, who needed to sell her. Aḥmad said that she could only be sold as if untrained. 9.13

“Bir şarkıcı 30.000 dinar değerindedir”, kendisine söylendi, “ama eğitimsiz bir köle yalnızca yirmi dinar değerindedir!” “Onun yalnızca eğitimsizmiş gibi satılabileceğini”, diye tekrarladı.

“A singer is worth 30,000 dinars,” he was told, “but an untrained slave is worth only twenty!” “She can only be sold as if untrained,” he repeated.

Bu, onun dinî anlayışının takdire şayan bir örneğidir; çünkü bir cariyenin şarkı söyleyebilme yeteneği, eğlence amaçlı bir çalgı yapımına benzer ve gasp durumlarında ona bir değer biçilmez. Bir adam şarkı söyleyen bir cariyeyi gasp eder ve sonra cariye şarkı söylemeyi unutursa, o kişi sorumlu tutulmaz.61

This is an admirable bit of religious understanding on his part, because the ability to sing in a slave is like the construction of an instrument of idle diversion and it is not to be assigned a value in cases of usurpation. If a man usurps a singing female slave who then forgets how to sing, he is not liable.61

Başka bir vesileyle Ahmed'e, ıslatılmak üzere bırakılmış bir miktar susamın içinde ölü bir fare bulunduğunda ne yapılması gerektiği soruldu. O da bu tohumların hayvanlar için yem olarak kullanılması gerektiğine hükmetti. 9.14

On another occasion, Aḥmad was asked what to do when a dead mouse was found in a quantity of sesame seeds that had been left to soak. He ruled that the seeds should be used as fodder for livestock. 9.14

"Peki ya onları defalarca yıkayıp sonra süzmek?" diye soruldu.

“What about rinsing them repeatedly and then draining them?” he was asked.

"Islandıktan sonra değil," dedi.

“Not after they’ve been soaked,” he said.

Bu, onun dikkatli muhakemesinin bir başka örneğidir. Tohumların zaten emmiş olduğu su, üzerlerine ilave sıvı dökülerek çıkarılamaz, çünkü su suyu yerinden çıkaramaz. Bu adamın basiretine ve ayrıntıya hâkimiyetine dikkat edin.

This is another example of careful reasoning on his part. The water that had already been absorbed by the seeds would not be removed by pouring additional liquid over them, since water cannot displace water. Note the man’s acumen and his mastery of detail.

Başka bir zaman, ipek böceklerinin kozalarının içinde öldürülmesi ve ürettikleri ipliği tüketmelerinin önlenmesi amacıyla güneşe maruz bırakılmaları hakkında soruldu. "Başka bir yol yoksa," dedi, "ve amaç onlara eziyet etmek değil de başka bir şeyse, o zaman caizdir." 9.15

On another occasion he was asked about exposing silkworms to the sun to kill them in their cocoons and prevent them from consuming the filaments they had produced. “If there is no other way,” he said, “and if the purpose is something other than making them suffer, then it’s allowed.” 9.15

Bu hüküm, onun büyük basiretinin bir delilidir. Yalnızca başka bir amacı olduğu için acı veren bir fiile izin vermiştir; fiilin amacı o acıyı vermek değildi.

This verdict is evidence of his great discernment. He permitted an act that causes suffering only because the act had a purpose other than causing that suffering.

İbn ʿAkīl şunu ekledi: Ahmed'in dikkat çekici akıl yürütme becerileri, anlayışın en yüksek düzeyine ulaşmış bir zihnin varlığına tanıklık etmektedir. Örneğin bir keresinde Ebû Ubeyde kendisini ziyarete geldi ve Ahmed yerinden kalktı. 9.16

Ibn ʿAqīl added: Aḥmad’s striking feats of reasoning attest to the presence of a mind that had reached the highest level of understanding. On one occasion, for example, he received a visit from Abū ʿUbaydah and rose from his seat. 9.16

“Abū ʿUbaydah bunu sormuştu: ‘Bir kişinin yerinin kendisine ait olduğu rivayet edilmedi mi?’ Aḥmad, ‘Evet, doğru,’ dedi. ‘Yani isterse o yeri alabilir, isterse başkasına bırakabilir.’ Bu kavrayış derinliği, burada hızlı düşünceyle birleşince, eşsizdir.”

“Hasn’t it been reported,” asked Abū ʿUbaydah, “that ‘a man’s place is his own’?” “That’s right,” said Aḥmad. “It means he can take the place if he wants, or offer it to someone else.” This degree of understanding, here joined with quick thinking, is un surpassable.

Bu derecedeki içgörü ve sağlam muhakemeye karşı, adil her gözlemci yalnızca alçakgönüllülükle gözlerini kaçırabilir.62 Ahmed'i kusurlu bulan tek kesim, bid'atçilerdir; onların hükümleri hatırlanırken kendi hükümlerinin unutulduğunu görünce içleri öfkeyle yanar. Hükümleri o kadar meşhurdur ki çoğu âlim şöyle der: "Belirli meselelerdeki hükmüm falan kişinin görüşüne uygundur, ama dayandığım delil Ahmed'in görüşüdür." Bir insanın hükümlerinin temel alındığını görmek, onun faziletine herkesi ikna etmeye yeter. 9.17

Faced with this degree of insight and sound judgment, any fair observer can only avert his eyes in modesty.62 The only people who do find fault with Aḥmad are purveyors of reprehensible innovations who burn with resentment when they see how often his judgments are adopted and theirs forgotten. So well known are his verdicts that most scholars say, “My ruling in particular cases follows that of So-and-So, but the basis for my reasoning is Aḥmad’s.” To see a man’s judgments adopted as foundational should be enough to convince anyone of his merits. 9.17