Unutma—Allah sana doğru yolu göstersin!—zor bir seçimle karşı karşıya kaldığında, doğru davranış yolunu bulmanın tek yolunun kişisel duygu ve taraflılığı bir kenara bırakıp, ilgili kişilerin isimlerine ve şöhretlerine aşırı saygı göstermeden, sistemli bir biçimde hakikati araştırmak olduğunu hatırla. Bunu yaparsan, şaşkınlık sisi dağılacaktır. Buna karşılık, eğilimlerinin seni yoldan çıkarmasına izin verirsen, doğru ve dosdoğru yola geri dönmek zor olacaktır. 98.1

Recall—may God lead you aright!—that when faced with a difficult choice, the only way to discern the right course of action is to put personal feelings and partisanship aside and search systematically for the truth, without undue deference to the names and reputations of those involved. If you do this, the fog of perplexity will dissipate. If, on the other hand, you allow yourself to be led astray by your inclinations, it will be difficult to find your way back to the straight and narrow. 98.1

Bunu not edin: Hukukun delil temelini ve fıkıh usullerini inceledikten ve Hukuk adına içtihat yapan kişilerin biyografilerini derinlemesine araştırdıktan sonra, adamımızın bu alanlarda en bilgili kişi olduğunu görüyorum. 98.2

Note, then, that after examining the evidentiary basis of the Law and the foundations of jurisprudence, and delving into the biographies of those who exercised their faculties on behalf of the Law, I find our man to have been the most knowledgeable in those fields. 98.2

Her şeyden önce, o, Allah'ın Kitabı'nın korunması ve nakledilmesi konusunda etkin biriydi. 98.3

To begin with, he was active in the preservation and transmission of the Book of God. 98.3

[Abdullah:] Babam Ahmed b. Hanbel, Kur'an'ın tamamını kendi tercihiyle bana öğretti.530 98.4

[ʿAbd Allāh:] My father Aḥmad ibn Ḥanbal taught me the entire Qurʾan by his own choice.530 98.4

Ahmed, Yahya ibn Adem, Ubeyd ibn es-Sabbah, İsmail ibn Ca'fer ve diğerleriyle birlikte bizzat okumuştur; burada onların rivayet zincirindeki isimlerinin listesi zikredilmemiştir. Okurken, "e" sesine yakın olan harfin "i" gibi telaffuz edilmesine izin vermezdi; şu hadisi delil getirerek: "Kur'an, 'i' harfine değil 'u' harfine daha yakın bir telaffuzla indirilmiştir, öyleyse onu o şekilde okuyun." Bitişik harfleri, Ebu Bekir'in yaptığı gibi, "ittakhadhtum" ("siz edindiniz") kelimesinde ve benzeri kelimelerde olduğu dışında birbirine benzetmezdi. Uzun ünlüleri de orta derecede uzatırdı.532

Aḥmad himself read the text with Yaḥyā ibn Ādam, ʿUbayd ibn al-Ṣabbāḥ, Ismāʿīl ibn Jaʿfar, and others—omitting here the list of their authorities. When reading, he would not let the pronunciation of a approximate that of i, citing the Hadith: “The Qurʾan was revealed with a pronounced closer to u than to i, so recite it that way.” He would not assimilate adjacent letters except in the word ittakhadhtum (“you have taken”)531 and the like, as did Abū Bakr. And he would extend long vowels to a moderate extent.532

Ayrıca Kur'an ilimleri üzerine eserler de telif etmiştir; bunlar arasında tefsir, nâsih ve mensûh, takdîm ve te'hîr ve benzeri konular yer almaktadır. Bu hususu eserlerine dair bölümde belirtmiştik.

He also compiled works on the Qurʾanic sciences, including exegesis, abrogation, transposition, and the like, as we have noted in the chapter on his writings.

Hadis konusunda, onun hem ezberlediği hadis miktarı hem de sahih olanı şüpheli olandan ayırt etme yeteneği bakımından, çağdaşı seçkin âlimler arasında bile eşsiz olduğu konusunda herkes hemfikirdir. Önceki âlimler arasında Mâlik, kendinden önce gelen herkesten daha fazla hadis bilmekteydi. Ahmed'in Mâlik'i de geçtiğini görmek için, Ahmed'in Sahih Rivayetleri ile Mâlik'in Muvatta'ını karşılaştırmak yeterlidir. 98.5

Turning to Hadith, there is universal agreement that he was unique even among his fellow exemplars in the sheer amount he memorized as well as his ability to distinguish the authentic from the dubious. Among earlier men of learning, Mālik knew more Hadith than anyone who came before him. To see that Aḥmad in turn outdid Mālik, one need only compare Aḥmad’s Authenticated Reports with Mālik’s Well-Trodden Path. 98.5

Ahmed'e ravilerin itibarı hakkında sorulduğunda, yine de, ravilerin faziletlerini ve kusurlarını, sorulduğunda Kur'an'ın açılış suresini okuyabileceği kadar kolaylıkla ezberden sıralayabilirdi. Ebû Bekr el-Hallâl'in derlediği Kusurlar'a bakan herkes bunu hemen görecektir. Çağdaşlarından hiçbiri bu konuda ona yetişemezdi; Sahabe'ye atfedilen fetvalar, özel faziletler, ittifak edilen noktalar ve ihtilaf edilen görüşler konusundaki üstünlüğüne de hiç kimse meydan okuyamazdı.

If asked, furthermore, about the reputations of Hadith transmitters, Aḥmad could list their virtues and defects from memory whenever he was asked as easily as he might recite the opening chapter of the Qurʾan. Anyone who looks at the Defects compiled by Abū Bakr al-Khallāl will see this immediately. None of his colleagues could match him in this respect, nor could any contest his mastery of the legal opinions, special virtues, points of agreement, and differences of opinion attributed to the Companions of the Prophet.

Ahmed'in kendisi Arapça çalışmasıyla ilgili olarak şöyle derdi: "Ebû Amr eş-Şeybânî'den daha fazla Arapça yazdım." 98.6

As for the study of the Arabic language, Aḥmad himself used to say, “I’ve written more Arabic than Abū ʿAmr al-Shaybānī.” 98.6

Kıyas yoluyla hukuki meseleler hakkında hüküm verme konusunda, Ahmed'in tümdengelimsel akıl yürütme alanında kaydettiği başarılar, burada yer verebileceğimizden çoktur; ancak bunlardan birkaç örnek, onun akıl gücüne dair bölümde bulunabilir. 98.7

As for ruling on legal questions on the basis of analogy, Aḥmad has more feats of deductive reasoning to his credit than we have room for, but several examples may be found in the chapter on his powers of intellect. 98.7

Bütün bu ilmî birikimlerine ek olarak, dünyadan el çekecek ve kendine, arkadaşlarının hiçbirinin eşleyemeyeceği bir titizlik yükleyecek bir karakter gücüne sahipti. Hem dostlarının sunduğu hediyeleri hem de yöneticilerin önüne koyduğu maddi menfaatleri bu kadar amansız bir kararlılıkla reddeden başka bir âlim tasvir edilmez.

In addition to all of these scholarly attainments, he had the force of character to renounce the world and impose on himself a scrupulousness that none of his fellows could match. No other scholar is described as declining with such unremitting severity the gifts offered by his friends as well as the emoluments dangled by the authorities.

Bu kişilerin itibarını riske atmayı göze alabilseydim, diğer önemli isimlerin kabul ettiği hediyelere dair örnekler verebilir ve bu tür durumlarda ilkelerini esnetmeye ne kadar istekli olduklarını anlatabilirdim. Buna karşılık Ahmed, bu kitapta yeterinden fazla ayrıntıyla gösterildiği üzere, helal olan şeylerden bile vazgeçmiştir. 98.8

Were I willing to risk the danger to their reputations, I could cite examples of gifts accepted by the other major figures and describe their willingness to relax their standards in such cases. Aḥmad, conversely, renounced even permitted things, as this book has shown in more than sufficient detail. 98.8

Ahmed, hakikat uğrunda büyük ve dehşet verici sıkıntılara katlanabilecek biri olduğunu kanıtladı; bu, arkadaşları arasında eşi benzeri olmayan bir başarıydı.

In addition to all of the above, Aḥmad proved himself capable of suffering great and terrible ordeals in the service of truth, a feat unmatched among his comrades.

[Eş-Şâfiî:] Muhammed b. el-Hasan bana, kendi örneğiyle benimkisinden hangisinin daha iyi olduğunu sordu.533 Ben ona, her insana hakkını vermek mi istediğini yoksa sadece bir övünme yarışması mı yapmak istediğini sordum. O ise adil bir karşılaştırma istediğini söyledi. 98.9

[Al-Shāfiʿī:] Muḥammad ibn al-Ḥasan asked me who was better: his exemplar or mine?533 I asked him if he wanted to give each man his due or merely have a boasting match. He replied that he wanted a fair comparison. 98.9

“O halde,” dedim, “söyle bakalım, adamınız neyde üstündür?” “Kitapta, icmada, sünnette ve kıyasta.” “Şimdi doğruyu söyle, Allah’ı şahit tutarak: Allah’ın Kitabını adamımız mı yoksa sizin adamınız mı daha iyi bilir?” “Eğer yemin altındaysam, o zaman sizin adamınız.” “Peki ya Peygamberin sünneti?” “Yine sizin adamınız.” “Peki ya Sahabenin görüşleri?” “Yine sizin adamınız.” “Öyleyse kıyas dışında elinizde ne kaldı?” “Hiçbir şey.” “Hatta kıyas konusunda bile, sizden daha haklı bir iddiamız var. Aradaki fark şu ki, biz kıyası vahiyle gelmiş nasslere dayanarak yapıyoruz, böylece akıl yürütmemiz açık ve anlaşılır oluyor.” Buradaki karşılaştırma Ebû Hanîfe ile Mâlik b. Enes arasındadır.

“In that case,” I said, “tell me where your man excels.” “In the Book, consensus, sunnah, and analogy.” “Tell the truth now, with God as your witness! Who knows the Book of God better: our man or yours?” “Well, if I’m under oath, then it’s your man.” “What about the sunnah of the Prophet?” “Your man again.” “And the opinions of the Companions?” “Your man again.” “So what have you got left besides analogy?” “Nothing.” “And even there, we have better claim to using analogy than you. The difference is that we draw analogies on the basis of revealed texts so that the reasoning is clear.” The comparison here is between Abū Ḥanīfah and Mālik ibn Anas.

Şafiî, bu rivayeti aktararak Ebû Hanîfe'nin taraftarlarıyla tartışma zahmetinden bizi kurtarmış olmaktadır. Ahmed'in Mâlik'ten üstünlüğü kabul edilmektedir; çünkü Ahmed, Mâlik'in bildiği her şeyi öğrenmiş ve bunun üzerine ilave etmiştir. Bu durum, el-Muvatta ile es-Sahîh'lerin karşılaştırılmasıyla da sabittir. Şafiî ise çeşitli ilim dallarında derin bilgi sahibi olmakla birlikte hadis rivayetinde Ahmed'in üstünlüğünü kabul etmiştir; oysa hadis, fıkhî akıl yürütmenin dayandığı temel eksendir. 98.10

By reporting this exchange, al-Shāfiʿī saves us the trouble of debating with the partisans of Abū Ḥanīfah. Aḥmad’s superiority to Mālik is acknowledged, Aḥmad having learned everything Mālik knew and then added to it, as attested by any comparison of the Well-Trodden Path and the Authenticated Reports. Al-Shāfiʿī, for his part, was well versed in the various fields of learning but conceded Hadith transmission to Aḥmad; and Hadith is the pivot upon which legal reasoning turns. 98.10

[Ahmed:] Şafiî bana şöyle dedi: "Hadisi benden daha iyi biliyorsun. Bir hadis sahih çıktığında bana bildir ki onu benimseyeyim." 98.11

[Aḥmad:] Al-Shāfiʿī told me, “You know Hadith better than I do. Whenever a Hadith turns out to be sound, let me know so I can adopt it.” 98.11

[ʿAbd Allāh:] Babamın şöyle dediğini duydum: “Şâfiî bir keresinde bana, ‘Ahmed, Allah’ın Resulü hakkında bir rivayetin sahih olduğu ortaya çıktığında bana haber ver ki onu kullanabileyim’ dedi.” 98.12

[ʿAbd Allāh:] I heard my father say, “Al-Shāfiʿī once said to me, ‘Aḥmad, whenever a report about the Emissary of God proves to be sound, let me know so I can use it.’” 98.12

[Abdullah:] Babamın şöyle dediğini duydum: "Muhammed b. İdris eş-Şâfiî bir keresinde bana dedi ki: 'Ahmed, hangi rivayetlerin sahih olduğunu benden daha iyi bilirsin. Sahih bir rivayet bulduğunda, ister Kûfe'den, ister Basra'dan, ister Şam'dan olsun, bana haber ver ki onu benimseyeyim.'" 98.13

[ʿAbd Allāh:] I heard my father say, “Muḥammad ibn Idrīs al-Shāfiʿī once said to me, ‘Aḥmad, you know better than I which reports are sound. Whenever you find a sound one, whether from Kufa, Basra, or Syria, let me know so I can adopt it.’” 98.13

Kitabında el-Şâfiî ne zaman "Güvenilir bir kaynaktan nakledeyorum" ya da "Güvenilir bir kaynağın rivayet ettiğini işittim" dediğinde, kastettiği kişi babamdır.

Whenever in his book al-Shāfiʿī says, “I cite a trustworthy source” or “I heard a trustworthy source report,” he means my father.

Bu yüzden Şâfiî'nin Bağdat'ta yazdığı kitap, Mısır'da yazdığından daha iyi gerekçelendirilmiştir. Bağdat'ta bulunduğu sırada, babama sorular sorar, babam da onu düzeltirdi; ama Mısır'da onu, zayıf bir rivayet kullandığında yakalayacak kimse yoktu. Babamın şöyle dediğini işittim: "Şâfiî, benden öğrendiğinden daha fazlasını bana öğretti." [Muhammed b. İshak b. Râheveyh:] Babamın şöyle dediğini işittim: "Şâfiî, Ahmed b. Hanbel gibi birini hiç görmemişti."9814

This is why the book al-Shāfiʿī wrote in Baghdad is better argued than the one he wrote in Egypt.534 When he was here, he would ask my father, who would correct him; but in Egypt there was no one to catch him when he used a weak report. I heard my father say, “Al-Shāfiʿī learned more from me than I did from him.” [Muḥammad ibn Isḥāq ibn Rāhawayh:] I heard my father say, “Al-Shāfiʿī never met anyone like Aḥmad ibn Ḥanbal.” 98.14

[Aḥmad ibn Kāmil:] Ahmed'in birkaç arkadaşı bana, onun şöyle dediğini anlattı: "Şafiî bizden, bizim ondan öğrendiğimizden daha fazla öğrendi." 98.15

[Aḥmad ibn Kāmil:] Several of Aḥmad’s associates told me that he used to say, “Al-Shāfiʿī learned more from us than we did from him.” 98.15

[Ebû Hâtim:] Ahmed b. Hanbel'i eş-Şâfiî'nin önüne koyarım. Şâfiî, fakih olup hadis uzmanı olmadığı için hadisi Ahmed'den öğrenmiştir. Sık sık ona şöyle sorardı: "Bu rivayet sağlam mı? İnsanlar bunu biliyor mu?" Ahmed sağlam olduğunu söylerse, onu alır ve üzerine inşa ederdi. 98.16

[Abū Ḥātim:] I’d give Aḥmad ibn Ḥanbal precedence over al-Shāfiʿī. Being a jurist and not a Hadith expert, al-Shāfiʿī learned about Hadith from Aḥmad. He would often ask him, “Is this report strong? Do people know it?” If Aḥmad said it was, he would take it and build on it. 98.16

[Al-Athram:] Bir keresinde al-Buwayṭī'nin halkasında bulunuyorduk; o, El-Şâfiî'den naklen, teyemmümün iki darbeden ibaret olduğunu bize okudu. Ancak ben, Ammâr'ın Peygamber ﷺ'in "Teyemmüm bir darbedendir" dediğini naklettiği Hadîsi okuyunca, kitabındaki "iki darbe" ifadesini sildi ve Ammâr'ın rivayetindeki gibi "bir darbe" olarak değiştirdi. 98.17

[Al-Athram:] Once when we were in al-Buwayṭī’s circle, he read to us, citing al- Shāfiʿī, that ablution with sand consists of two passes.535 But when I recited the Hadith where ʿAmmār quotes the Prophet as saying, “Ablution with sand consists of one pass,”536 he rubbed “two passes” out of his book and changed it to “one pass,” as in the report of ʿAmmār. 98.17

Ayrıca şöyle dedi: "Peygamber'den (ﷺ) güvenilir bir rivayet bulduğunuzda, benim söylemiş olabileceğim her şeye tercih edin. Hadisi benimseyin ve sanki bana gelmiş gibi kullanın." [Al-Būshanjī:] Ahmed'in, Sufyân es-Sevrî'den daha bilgili ve daha isabetli bir kavrayışa sahip olduğunu düşünüyorum. Sonuçta Sufyân, Ahmed'in yaşadığı kadar korkunç bir imtihandan hiç geçmedi. Ayrıca Sufyân ve zamanının diğer yerli âlimleri, Ahmed'in bildiği kadar şey bilemezlerdi; çünkü Ahmed, hepsinin bildiklerini bir araya getirip hepsini biliyordu. Ayrıca hangilerinin rivayeti doğru aktardığını, hangilerinin hata ettiğini; hele hangilerinin dürüst, hangilerinin yalancı olduğunu daha net ayırt ediyordu. 98.18

He also said, “Whenever you find a reliable account of the Prophet, prefer it to whatever I might have said. Adopt the Hadith and use it as if it had come from me.” [Al-Būshanjī:] I think of Aḥmad as more learned and more insightful than Sufyān al-Thawrī. After all, Sufyān never had to suffer an ordeal as terrible as the one Aḥmad went through. Also, Sufyān and the other local scholars of his time cannot have known as much as Aḥmad did, since Aḥmad knew what all of them knew put together. He also had a clearer sense of which of them transmitted accurately and which ones made mistakes, not to mention which were honest and which ones lied. 98.18

[Yazar:] Yukarıdakiler, Ahmed'in yorumsal geleneğine pek çoklarını katılmaya yönelten ilmî üstünlüğün açık bir fikrini vermelidir. Hukuku bilmek için çaba gösteren öğrencileri onu yalnızca taklit etmez. Aksine, onun hükümlerinin ima ettiği anlama uygun davranırlar. Bunu yaparken onun görüşüne ait bir rivayeti diğerine tercih edebilirler ve okulun özgün fakihlerince hiç benimsenmemiş bir görüşü seçebilirler, yeter ki bu, onun hükümlerinin ima ettiği anlama uygun olsun. Bu görüş böylece yalnızca Ahmed'in sözlerinin genel ruhuna uygun olduğu ölçüde Ahmed'in okuluna atfedilebilir. 98.19

[The author:] The foregoing should give a clear idea of the scholarly preeminence that has persuaded so many to join Aḥmad’s interpretive tradition. Those of his associates who strive to know the Law do not merely imitate him. Rather, they act in accordance with the implication of his rulings. In doing so, they may favor one report of his view over another, and even choose a position that was never adopted by the original jurists of the school so long as it is consistent with the implication of his rulings. The position may thus be attributed to Aḥmad’s school only in the sense that it conforms to the general spirit of his statements. 98.19

Ebû Hanife'nin taraftarları, örnekleri olan imamın bazı Sahabeleri tanıdığı ile övünürlerse ne olur? 98.20

What if partisans of Abū Ḥanifah boast that their exemplar knew some of the Companions? 98.20

İki cevap vardır. Birincisi, ed-Dârakutnî'nin, "Ebû Hanîfe Sahabîlerden hiçbirini görmemiştir" dediğini ve Ebû Bekir el-Hatîb'in de, "Enes b. Mâlik'i görmüştür" dediğini nakletmektir. İkincisi ise, bu gerekçeye göre Saîd b. el-Müseyyeb ve Sahabîlerle görüşmüş olan diğer kimselerin, Ebû Hanîfe'den önce tutulması gerektiğini söylemektir.537

There are two rebuttals. The first is to cite al-Dāraquṭnī, who said, “Abū Ḥanīfah never met any of the Companions”; and Abū Bakr al-Khaṭīb, who said, “He saw Anas ibn Mālik.” The second is to say that by that reasoning they should grant Saʿīd ibn al- Musayyab and others who did meet the Companions precedence over Abū Ḥanīfah.537

Malik'in taraftarları, örneklerinin Tabiîn'le karşılaşmış olduğuyla övünürlerse ne olur? 98.21

What if partisans of Mālik boast that their exemplar knew the Successors? 98.21

Bu iddia, onun görüştüğü Tabiûn'un delilleriyle geçersiz kılınmaktadır. Bu Tabiûn, Sahabeyi tanımış olmalarına rağmen Mâlik'i onların önüne geçirmişlerdir.538

This claim is invalidated by reference to the Successors whom he met. Those Successors had known the Companions, and yet gave Mālik precedence over them.538

Eğer, "Mâlik Medine ilminin deposudur" derlerse, bu konuda onları haklı kabul et; ancak ardından, bizim örneğimiz olan Ahmed'in Mâlik'in bildiği her şeyi elde ettiğini ve buna kendi ilmini de eklediğini söyle.

If they say, “Mālik is the repository of the knowledge of Medina,” then concede the point, but then say that our exemplar Aḥmad acquired everything Mālik knew and added to it.

Şafiî'nin taraftarları, onun soyunun Peygamber'e yakın olduğu ile övünürlerse ne olur? Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: "Kureyş'i öne alın, onların önüne geçmeyin; onlardan öğrenin, onlara öğretmeye kalkışmayın." 98.22

What if partisans of al-Shāfiʿī boast that his lineage strikes close to that of the Prophet, who said, “Put Quraysh first and do not step out ahead of them; learn from them and do not presume to teach them”? 98.22

Buna şöyle karşılık veriyoruz: Akrabalık, ilimde onu diğerlerinin önüne geçirmeyi gerektirmez. Tabiîn arasında ilim sahibi olanların neredeyse hepsi, kabilelere bağlı Arap olmayan mevlâlardı. Bunlar arasında el-Hasan el-Basrî, İbn Sîrîn, Atâ, Tâvus, İkrime, Mekhûl ve başkaları vardır. Büyük ilimleri sayesinde, soyluluğu yalnızca nesebine dayanan çağdaşlarının önüne geçtikleri kabul edilmiştir.