Palestinische reacties op gedwongen ontvolking en etnische zuivering van hun dorpen en steden zijn "discursief rijk, complex en veelvormig" (Slyomovics 2002). In de afgelopen decennia zijn romans, gedichten, films, toneelstukken, etnografische en fotografische documentatie, kaarten, mondelinge geschiedenisarchieven, online websites en een breed scala aan activiteiten in ballingschap en binnenlands ontheemde gemeenschappen geproduceerd, en dat gebeurt nog steeds, vaak met het doel de Israëlische ontkenning tegen te gaan en vervormingen door weglating en toevoeging te corrigeren, vervormingen die de Palestijnse aanwezigheid in het land uitwissen. Ook zijn er in Israël en aan de Birzeit-universiteit veel boeken verschenen die allemaal gewijd zijn aan dorpen die ontvolkt en verwoest zijn. Deze vormen onderdeel van een omvangrijke historische en verbeeldende literatuur waarin de verwoeste Palestijnse dorpen "nieuw leven worden ingeblazen en hun bestaan wordt gevierd" (Slyomovics 2002). In de periode na 1948 hielden Palestijnen vast aan de meervoudige betekenis van hun Arabische namen en aan de gelaagde Palestijnse identiteit die besloten ligt in oude namen (Ashrawi 1995: 132‒134; Doumani 1995).

Palestinian responses to forced depopulation and ethnic cleansing from their villages and towns are ‘discursively rich, complex and protean’ (Slyomovics 2002). In recent decades novels, poems, films, plays, ethnographic and photographic documentation, maps, oral history archives, online websites, and a wide range of activities in exiled and internally displaced communities have been and are being produced, many with the aim of countering Israeli denial and correcting distortions of omission and commission that eradicate the Palestinian presence in the land. Also a large number of books have been produced both inside Israel and at Birzeit University, all dedicated to villages that have been depopulated and destroyed. These form part of a large historical and imaginative literature in which the destroyed Palestinian villages are ‘revitalised and their existence celebrated’ (Slyomovics 2002). In the post-1948 period Palestinians maintained the multiple meaning of their Arabic names and the multi-layered Palestinian identity embedded in ancient names (Ashrawi 1995: 132‒134; Doumani 1995).

Het Palestijnse nationalisme (zowel het seculiere als het religieuze) is echter, net als alle andere moderne nationalismen, met de opbouw van het nationale bewustzijn een modern verschijnsel (Khalidi, R. 1998). Dit mag echter niet automatisch worden gelijkgesteld met de sociale, culturele en religieuze identiteiten van de Palestijnen, die diep geworteld zijn in het land en in de oude geschiedenis en toponiemische herinnering van Palestina. Bovendien waren de Palestijnen, tot de catastrofe van 1948, overwegend boeren, diep geworteld in de fysieke en culturele landschappen van Palestina. Het lokale dialect en de namen van hun dorpen en steden bewaarden het meerlagige en diverse culturele erfgoed van het land.

Palestinian nationalism (both secular and religious strands) however – like all other modern nationalisms – with its construction of national consciousness, is a modern phenomenon (Khalidi, R. 1998). But this must not be automatically conflated with the Palestinians’ social, cultural and religious identities, which are deeply rooted in the land as well as in the ancient history and toponymic memory of Palestine. Furthermore, the Palestinians, until the 1948 catastrophe, were predominantly peasants, deeply rooted in the physical and cultural landscapes of Palestine. The local dialect and the names of their villages and towns preserved the multi-layered and diverse cultural heritage of the country.

Vandaag de dag zijn de Palestijnen cultureel en taalkundig Arabisch en grotendeels, maar niet uitsluitend, moslim. De Palestijnse moslimbevolking stamde voornamelijk af van lokale Palestijnse christenen en joden die zich na de islamitische verovering in de 7e eeuw tot de islam hadden bekeerd, en zij erfden veel van de sociale, culturele, religieuze en taalkundige tradities van het oude Palestina, waaronder die van de Israëlieten, Kanaänieten en Filistijnen (Shaban 1971: 25–161; Donner 1981; Nebel en Oppenheim 2000; Rose 2010; Esler 2011). Bovendien wijzen de overeenkomsten tussen hun Arabische taal en het Ugaritisch erop dat het Arabisch niet een late indringer was die Palestina binnenkwam vanaf 638 n.Chr., na de Arabisch-moslimse verovering (Ra'ad 2010). Ook zijn veel Palestijnen christelijke Arabieren met historische wortels in Palestina en een lange erfenis in het land waar Christus leefde. Over de gelaagde culturele identiteit en de diverse erfenis van de Palestijnen schrijft de Palestijnse socioloog Samih Farsoun (1937–2005):

Today the Palestinians are culturally and linguistically Arab and largely but not exclusively Muslim. The Palestinian Muslim population was mainly descended from local Palestinian Christians and Jews who had converted to Islam after the Islamic conquest in the 7th century and inherited many of the social, cultural, religious and linguistic traditions of ancient Palestine, including those of the Israelites, Canaanites and Philistines (Shaban 1971: 25–161; Donner 1981; Nebel and Oppenheim 2000; Rose 2010; Esler 2011). Furthermore, the similarities between their Arabic language and Ugaritic suggests that Arabic was not a late intruder into Palestine from 638 AD onwards, following the Arab Muslim conquest (Ra’ad 2010). Also many Palestinians are Christian Arabs who have historic roots in Palestine and a long heritage in the land where Christ lived. Commenting on the multi-layered cultural identity and diverse heritage of the Palestinians, Palestinian sociologist Samih Farsoun (1937–2005) writes:

Palestijnen zijn afstammelingen van een uitgebreide vermenging van plaatselijke en regionale volkeren, waaronder de Kanaänieten, Filistijnen, Hebreeërs, Samaritanen, Helleense Grieken, Romeinen, Nabateese Arabieren, nomadische Arabische stammen, enkele Europeanen uit de kruistochten, enkele Turken en andere minderheden; na de islamitische veroveringen van de zevende eeuw werden zij echter overweldigend Arabieren. Zo heeft deze gemengde bevolking al minstens veertien eeuwen een Arabisch-islamitische cultuur ontwikkeld. (Farsoun 2004: 4)

Palestinians are descendants of an extensive mixing of local and regional peoples, including the Canaanites, Philistines, Hebrews, Samaritans, Hellenic Greeks, Romans, Nabatean Arabs, tribal nomadic Arabs, some Europeans from the Crusades, some Turks, and other minorities; after the Islamic conquests of the seventh century, however, they became overwhelmingly Arabs. Thus, this mixed-stock of people has developed an Arab-Islamic culture for at least fourteen centuries. (Farsoun 2004: 4)

De ontwikkeling van het Palestijnse nationalisme in de afgelopen decennia heeft een veel grotere bewustwording meegebracht van kritische archeologie en geschiedschrijving die gebaseerd is op kritische bijbelwetenschap, en van de vraag naar het gedeelde historische erfgoed van Palestina en de Palestijnen (Thompson 2003: 1).

The development of Palestinian nationalism in recent decades has brought with it a much greater awareness of critical archaeology and historical writing based on critical Biblical Studies and the question of the shared historical heritage of Palestine and the Palestinians (Thompson 2003: 1).

Daarnaast heeft de Palestijnse geleerde Mazin Qumsiyeh in zijn boek Sharing the Land of Canaan een realistischere en minder tweedelige benadering van het debat over Kanaänieten en Israëlieten voorgesteld. Hij pleitte voor co-existentie in Palestina-Israël, gebaseerd op een gedeeld historisch erfgoed en culturele en genetische verwantschap tussen het 'Kanaänitische volk': Mizrahi-joden en Palestijnse christenen en moslims (Qumsiyeh 2004: 28‒30; zie ook Nebel en Oppenheim 2000).

Also, interestingly, Palestinian scholar Mazin Qumsiyeh has suggested, in his Sharing the Land of Canaan, a more realistic and less dichotomous approach to the debate on Canaanites–Israelites. He argued for coexistence in Palestine–Israel based on shared historical heritage and cultural and genetic affinities between the ‘Canaanitic people’: Mizrahi Jews and Palestinian Christians and Muslims (Qumsiyeh 2004: 28‒30; see also Nebel and Oppenheim 2000).

Inderdaad zou het niet onredelijk zijn te beweren dat de hedendaagse Palestijnen eerder de afstammelingen zijn van de oude Filistijnen (en Israëlieten) dan de Asjkenazische Joden, van wie velen Europese bekeerlingen tot het jodendom waren. Zeker historisch gezien waren veel van de oorspronkelijke joodse bewoners van het oude Palestina, in tegenstelling tot het mythe van 'ballingschap en terugkeer', in het land gebleven en hadden zij vele generaties later het christendom en de islam aanvaard. Tegenwoordig echter, in tegenstelling tot de gemythologiseerde Asjkenazische zionistische en Arabisch-nationalistische geschiedschrijving, raken steeds meer archeologen en bijbelwetenschappers ervan overtuigd dat de voorouders van de Israëlieten nooit in Egypte zijn geweest en dat het bijbelse paradigma van een militaire verovering van Kanaän volledig fictief was. Het archeologische bewijs ondermijnt met name het Boek Jozua. Als de uittocht uit Egypte en de veertigjarige woestijntocht rond de Sinaï niet kunnen hebben plaatsgevonden, en de militaire verovering van de 'versterkte steden' van het oude Palestina (volgens Deuteronomium 9:1: 'grote steden met muren hoog tot de hemel') door de archeologie volledig is weerlegd, wie waren deze Israëlieten, Filistijnen of Kanaänieten dan?

Indeed, it would not be unreasonable to argue that the modern Palestinians are more likely to be the descendants of the ancient Philistines (and Israelites) than Ashkenazi Jews, many of whom were European converts to Judaism. Certainly historically, in contrast to the myth of ‘exile and return’, many of the original Jewish inhabitants of ancient Palestine remained in the country but had accepted Christianity and Islam many generations later. Today, however – in contrast to the mythologised Ashkenazi Zionist and Arab nationalist historiographies – more and more archaeologists and biblical scholars are convinced that the ancestors of the Israelites had never been in Egypt and that the biblical paradigm of a military conquest of Cana’an was completely fictional. Indeed, the archaeological evidence undermines, in particular, the Book of Joshua. If the Exodus from Egypt and the forty-year desert journey around Sinai could not have happened and the military conquest of the ‘fortified cities’ ancient Palestine (according to Deuteronomy 9:1: ‘great cities with walls sky-high’) were totally refuted by archaeology, who, then, were these Israelites, Philistines or Canaanites?

Palestijnse gedigitaliseerde archieven van mondelinge geschiedenissen en toponymische herinneringen aan de honderden verwoeste dorpen en steden zijn in de afgelopen decennia naar voren gekomen als een belangrijke methodologie, niet alleen voor de opbouw van een alternatieve geschiedenis van de Palestijnse Nakba en de herinneringen aan het verloren historische Palestina, maar ook voor een voortdurend inheems leven, levende Palestijnse praktijken en een duurzame menselijke ecologie. In tegenstelling tot de Israëlische kolonisten-koloniale erfgoedindustrie en een suprematistische bijbelse archeologie, met haar obsessie voor mythe-verhalen en het samenstellen van archeologische fragmenten, hebben inheemse Palestijnen veel aandacht besteed aan de enorm rijke sedimentaties van dorpsgeschiedenis en mondelinge tradities, als herinnering aan de continuïteit van inheems leven en levenspraktijken (Said 2004: 49; Masalha 2008: 123–156).

Palestinian digitally archived oral histories and toponymic memories of the hundreds of destroyed villages and towns have emerged in recent decades as a significant methodology not only for the construction of an alternative history of the Palestinian Nakba and memories of the lost historic Palestine but also for an ongoing indigenous life, living Palestinian practices and a sustained human ecology. In contrast with the Israeli settler-colonial heritage- style industry and a supremacist biblical archaeology, with its obsession with myth-narratives and assembling archaeological fragments, indigenous Palestinians have devoted much attention to the enormously rich sedimentations of village history and oral traditions as a reminder of the continuity of native life and living practices (Said 2004: 49; Masalha 2008: 123–156).

Het dekoloniseren van de geschiedenis en het terugvorderen en behouden van het oude erfgoed en de materiële cultuur van Palestina en de Palestijnen is van groot belang. Er is een dringende behoefte aan het onderwijzen van de oude geschiedenis van Palestina en de inheemse Palestijnen (moslims, christenen, Samaritanen en joden), waaronder het opstellen van nieuwe, kritische Palestijnse schoolboeken voor scholen, hogescholen en universiteiten, evenals voor de miljoenen verbannen Palestijnse vluchtelingen. Dit begrip en deze lesstof moeten de nieuwe kritische archeologische wetenschap over Palestina omvatten, alsook een nieuw kritisch begrip van de oude geschiedenis en herinneringen van dit land.

Decolonising history and reclaiming and preserving the ancient heritage and material culture of Palestine and the Palestinians is vital. There is an urgent need to teach the ancient history of Palestine and the indigenous Palestinians (Muslims, Christians, Samaritans and Jews), including the production of new and critical Palestinian textbooks for schools, colleges and universities, as well as for the millions of exiled Palestinian refugees. This understanding and teaching should encompass the new critical archaeology scholarship of Palestine and the new critical understanding of the ancient history and memories of the land.