دا هغه شیان دي چې اسلام د ټولو مسلمانانو ګډه ملکیت ګرځولي دي، داسې چې افراد ته اجازه ده چې له هغو ګټه پورته کړي، خو دا منع ده چې هغه د ځان په ملکیت کې ونیسي.
This is defined as the commodities which Islam has made the property of Muslims as a whole, such that individuals are allowed to utilise them, but are forbidden from owning them as their own property.
دې توکو درې اصلي ډلې لري:
These commodities come under three main categories :
الف) د ټولنې هغه عامه ګټې چې پرته له هغو د ټولنې ورځنی ژوند په سمه توګه نشي چلېدلی. په دې کټګورۍ کې داسې شیان راځي لکه د اوبو یا تیلو زېرمې. محمد ﷺ وفرمایل: «خلک په دریو شیانو کې شریک دي: اوبه، ځمکې ځای او اور.»
a) The utilities of the community without which the everyday life of the community cannot properly function. Under this category comes things like water or oil reserves. Muhammad (saw) said, “The people are partners in three things : water, pastures and fire.”.
تاہم، حکم صرف ان تین چیزوں تک محدود نہیں، بلکہ اس میں ہر وہ چیز شامل ہے جو پورے معاشرے کی مشترکہ ضرورت ہو۔ ایسی مقاصد کے لیے استعمال ہونے والی تمام مشینری بھی اسی طرح عوامی ملکیت سمجھی جاتی ہے، جیسے عوامی استعمال کے لیے پانی نکالنے کی مشینیں، صارفین تک پانی پہنچانے والی پائپ لائنیں، یا پن بجلی گھر اور ان کے بجلی کے کھمبے اور تقسیم کی تاریں وغیرہ۔
However, the order is not restricted to these three things, but it includes everything that is a common need for the whole community. All machinery used for such purposes is similarly regarded as public property, like that required for drawing water for public use, the pipes for transporting water to consumers, or hydro-electric power stations and their pylons and distribution cables etc.
ب) هغه توکي چې د خپل ماهیت له مخې د فرد ملکیت کیدای نشي، لکه سمندرونه، سیندونه، عامه باغونه، مسجدونه او عامه لاري. د الله رسول ﷺ فرمایلي دي: «څوک چې لومړی منا ته ورسیږي، هغه ته د هغه ځای حق دی.»
b) Commodities that by their nature cannot be an individuals property like the seas, rivers, public parks, mosques and public highways. The Messenger of Allah (saw) said, “Whoever reaches Mina first has the right to it.”.
دا کټګورۍ ریل ګاډي او نور د عامه ترانسپورټ وسایل، یا د عامه سړکونو ترڅنګ د فاضله اوبو کانالونه شامل دي؛ دا نشي کېدای چې د کوم فرد ملکیت وي، ځکه دوی د ټولنې (عامه خلکو) ملکیت دي۔
This category includes trains and other forms of public transportation, or sewerage drains along the public roads; they cannot be an individuals property for they belong to the public.
c) طبیعی غیر محدود معدنیات۔ ان میں وہ بہت سی معدنیات شامل ہیں، جیسے نمک، مگنیشیم یا تانبا، جو مقدار میں بہت زیادہ ہیں۔ یہ تمام مسلمانوں کی ملکیت ہیں اور ان چیزوں پر فرد یا کسی ادارے کی انفرادی یا اجتماعی ملکیت حرام ہے۔ ان معدنیات کی کان کنی، تیاری، ذخیرہ اندوزی یا تقسیم کسی فرد یا کمپنی کو خصوصی طور پر نہیں دی جاتی۔ ضروری ہے کہ یہ سب مسلمانوں کی مشترکہ ملکیت رہیں۔ ریاست، جو مسلمانوں کی نمائندہ ہے، خود انہیں نکالے یا ان کے جمع کرنے کا ٹھیکہ دے، اور تمام آمدنی بیت المال (ریاستی خزانے) میں جمع کی جائے۔ شرعی حکم کے لحاظ سے ان معدنیات میں کوئی فرق نہیں، خواہ وہ نمک اور سرمے (اینٹیمنی سلفائیڈ) کی طرح کھلی کانوں میں ہوں، یا سونے، چاندی، لوہے، یورینیم وغیرہ کی طرح گہرائی میں زمین کے نیچے چھپی ہوں اور نکالنا مشکل ہو۔ اس کی شرعی دلیل ابیض بن حمّال المزنی کی روایت ہے کہ انہوں نے رسول اللہ ﷺ سے درخواست کی کہ انہیں معرب میں کچھ زمین عطا فرما دیں، تو آپ ﷺ نے انہیں عطا فرما دی۔ جب وہ واپس لوٹے تو رسول اللہ ﷺ سے پوچھا گیا: "اے اللہ کے رسول! کیا آپ جانتے ہیں کہ آپ نے انہیں کیا دیا ہے؟ آپ نے انہیں وہ پانی دیا ہے جو بے حساب ہے۔" راوی کہتے ہیں: "آپ ﷺ نے وہ ان سے واپس لے لیا۔"
c) Natural uncounted minerals. These include the many minerals, such as salt, magnesium or copper, which are vast in quantity. They are the property of all Muslims and individual or corporate possession of these things is forbidden. The mining, manufacture, storage or distribution of these minerals is not given to individuals or companies on an exclusive basis. It is necessary that they remain the common property of all Muslims. The State as the representative of the Muslims should itself mine them or sub-contract their collection, and all revenues should be kept in the Bait al-Mal (the State treasury). There is no difference, as regards the law, between the minerals whether they are in open mines like salt and antimony sulphide (mascara) or if they are deeply hidden underground and difficult to mine, like gold, silver, iron, uranium etc. The Shari’ah reason for this derives from the narration of Abaydh ibn Hamman al-Mazni that he requested the Messenger of Allah (saw) to allot him certain property in the Ma’reb, which he (saw) gave to him. When he turned back, the Messenger of Allah (saw) was asked, “O Messenger of Allah, do you know what you have given him? You allotted to him unaccounted water.” The narrator said, “He (saw) took it back from him.”.
جواهرو او زیورونو، لکه د سرو زرو یا نقرو د زیورونو په شان د معدنیاتو لږ مقدار، فرد ته د ساتلو اجازه ده۔ د مثال په توګه، د الله رسول ﷺ بلال بن الحارث المزني ته د حجاز د قبلیه معدنیات ورکړل۔ بلال د الله رسول ﷺ څخه وغوښتل چې دا معدن ده ته ورکړي، نو هغه ﷺ داسې وکړل او هغه یې مالک وګرځاوه۔
As regards small amounts of minerals like ornaments of gold or silver, it is allowed for individuals to own them. As an example, the Messenger of Allah (saw) allotted Bilal ibn al-Haris al-Mazni the minerals of Qabaliyh in al-Hijaz. Bilal had asked the Messenger of Allah (saw) to allot it to him therefore he (saw) did so and made him the owner..