[صالح:] یوه ورځ زه کور ته راغلم او واورېدل چې پلار مې پرون زما د راغوښتلو لپاره کس لېږلی و. کله چې ما هغه وموند، هغه وویل: «پرون دلته یو سړی و چې غوښتل مې تاسو سره یې آشنا کړم. دغه د غرمې شاوخوا وخت و؛ زه دلته ناست وم او د دروازې په لاره یو سړی مې واوریده.»

[Ṣāliḥ:] One day I came home and heard that my father had sent for me the day before. When I found him, he said, “There was someone here yesterday I wanted you to meet. It was around noon; I was sitting here and I heard a man at the door.

ایک عجیب کشش محسوس ہوئی، میں اٹھا اور دروازہ کھولا۔ دروازے پر ایک دھوپ سے جلے ہوئے آدمی کھڑے تھے، جنہوں نے پوستین کا چوغہ پہنا ہوا تھا اور سر پر ایک پھٹا پرانا کپڑا لپیٹا ہوا تھا۔ چوغے کے نیچے ان کے جسم پر قمیص نہیں تھی، اور ان کے پاس نہ چمڑے کی مشکیزہ تھی اور نہ عصا۔ میں نے انہیں اندر آنے کی دعوت دی تو وہ ڈیوڑھی میں داخل ہو گئے۔ 18۔1

Somehow I felt drawn to him. I got up and opened the door. Standing there was a sunburned man wearing a cloak of fur and a ragged piece of cloth on his head. He had no shirt on under the cloak, and he wasn’t carrying a leather water bottle or a staff. I invited him in and he came into the anteroom. 18.1

"تا له کوم ځای راځې؟" ما وپوښتل.

“‘Where are you coming from?’ I asked.

«مشرق سے،» اس نے کہا، «اور میں ساحل کی طرف جا رہا ہوں۔ اگر آپ نہ ہوتے تو میں شہر میں نہ آتا، لیکن میں آپ کا احترام کرنا چاہتا تھا۔» «کیا تم ایسے لباس میں سفر کرتے ہو؟» «ہاں۔» پھر اس نے مجھ سے پوچھا: «دنیا سے بے رغبتی سے تم کیا سمجھتے ہو؟» «کسی چیز کو یقینی نہ سمجھنا،» میں نے حیرت سے جواب دیا۔

“‘From the east,’ he said, ‘and I’m heading for the coast. If not for you, I wouldn’t have come into the city, but I wanted to pay my respects.’ “‘Do you travel dressed like that?’ “‘I do.’ Then he asked me: ‘What do you understand by renunciation of the world?’ “‘Not taking anything for granted,’ I answered, surprised.

بیا مې په خپل زړه کې وویل: «ما سره د ورکولو لپاره نه سرې زر دي نه سپین زر.» نو زه کور ته ننوتم، څلور ډوډۍ مې پیدا کړې او بهر مې راووړې.

“Then I thought to myself, ‘I have no silver or gold to give him.’ So I went into the house, found four loaves of bread, and brought them out.

«من نه لرم سپین زر او نه سره زر، مګر دا هغه څه دي چې زه یې خورم.» «آیا به دې تا خوشحاله کړي که زه دا واخلم؟» «هو،» ما وویل. نو هغه دا واخیستل، د خپل لاس لاندې یې کېښودل او وې ویل: «زه فکر کوم اوس به زما لپاره د الرقه تر رسېدو کافي خوراک وي. خداي دې پامان!» زه د هغه په لور ګورم تر دې چې هغه له کوره ووت. وروسته پلار زما د هغه سړي خبرې ډېرې کولې.

“‘I have no silver or gold,’ I told him, ‘but this is what I eat.’ “‘Would it make you happy if I took them?’ “‘Yes,’ I said. So he took them and put them under his arm and said, ‘I think now I’ll have enough food to get me TO al-Raqqah. Good-bye!’ “I couldn’t stop staring at him until he left the house.” Afterward my father spoke of him often.

[ابن صافری:] جب ہم جوان تھے تو عطار کی مسجد میں عبادت اور ریاضت کیا کرتے تھے۔ ہم میں سے کچھ کھجور کے ریشوں سے بُنائی کرتے، کچھ تکلے بناتے، اور یوں ہی۔ گروہ کا ایک ہٹا کٹا نوجوان ہمیں یہ واقعہ سنایا کرتا تھا۔ "ہم دجیل کے کنارے مچھلیاں پکڑا کرتے تھے،" اس نے کہا۔ "ایک دن، جب اندھیرا ہونے لگا، ایک پھٹے پرانے کپڑوں والا آدمی وہاں سے گزرا۔ میں اس کے پیچھے بھاگا مگر پکڑ نہ سکا۔ تب میں نے اسے آواز دے کر بلایا۔ 18۔"2

[Ibn Sāfirī:] When we were young, we used to pray and practice austerities at the Perfumer’s Mosque. Some of us would weave palm fibers, others would make spindles, and so on. One member of the group was a strapping young man who told us this story. “We used to fish around Dujayl,” he said. “One day, as it was getting dark, a man dressed in rags walked by. I ran after him but couldn’t catch him. So I called him over. 18.2

"هیے تاسو!" ما وویل. "ایا تاسو له بدیلانو څخه یاست؟"108

“‘Hey you!’ I said. ‘Are you one of the Substitutes?’108

«هاں۔» «تم کہاں جا رہے ہو؟» «شام۔» «تم کہاں سے آ رہے ہو؟» «احمد بن حنبل کے پاس سے۔» «وہاں تم کیا کر رہے تھے؟» «ان سے ایک سوال پوچھ رہا تھا»، اس نے کہا۔ «احمد ہم میں سے ہیں، لیکن ہم میں سے کسی سے بھی زیادہ علم رکھتے ہیں۔» مغرب کی نماز کا وقت ہو چکا تھا، سو ہم نے وہ ادا کی اور پھر عشاء کی نماز پڑھی۔ جب وہ فارغ ہوا تو میں نے کہا: «یہ مچھلی کچھ کھا لو؛ ہم اسے خود پکڑتے ہیں۔»109

“‘Yes.’ “‘Where are you going?’ “‘Syria.’ “‘Where are you coming from?’ “‘Aḥmad ibn Ḥanbal’s.’ “‘What were you doing there?’ “‘Asking him a question,’ he said. ‘Aḥmad is one of us, but he knows more than any of us.’ “It was time to pray the sunset prayer, so we did, and then prayed the evening prayer. When he finished, I said, ‘Have some of this fish; we catch it ourselves.’109

"ما نه خوړو،" هغه ځواب ورکړ، او بیا داسې ورک شو لکه ځمکه چې ورې ونېولی وای. [المروذي:] یوه ورځ یو زاهد زموږ ته راغی، او ما هغه د احمد لیدو ته یووړ. هغه د خشنو پوستکو یوه ژوندۍ جامه اغوستې وه او سر یې د یوې تکې ټوټې څخه تړلی و، او د سختې یخنۍ سره سره یې پښې لنډې وې. ابن حنبل ورته سلام واچاوه او هغه ځواب ورکړ: "ډېر لرې راغلی یم، خو یوازې غواړم چې سلام وکړم. زه ʿعبادان ته ځم، او که هلته څخه بېرته راستون شوم، غوښتنه لرم چې بیا راشم او تاسو وویني." 18.3

“‘We don’t eat,’ he replied, and then vanished as if the earth had swallowed him up.” [Al-Marrūdhī:] One day a renunciant approached us, and I took him in to see Aḥmad. He was wearing a ragged cloak of fur and a scrap of cloth on his head, and wore no shoes despite the bitter cold. Ibn Ḥanbal greeted him and he replied, “I’ve come a long way, but all I want to do is pay my respects. I’m heading for ʿAbbādān, and if I return from there, I’d like to come and see you again.” 18.3

"که بیرته راشې نو،" ابن حنبل وویل.

“If you return, then,” said Ibn Ḥanbal.

سړی پاڅید او هغه احمد ته، چې کېناستی و، خداحافظ ووایه۔

The man rose and said good-bye to Aḥmad who was sitting down.

دا یوازې ځل و چې ما یو څوک وليد چې احمد له ولاړيدو مخکې پورته شو او ولاړ.

It was the only time I ever saw anyone get up and leave before Aḥmad had stood up.

"هغه د بدلونکو څخه یو ښکاري، ایا نه؟" احمد وویل؛ یا "هغه ماته د بدلونکو یادونه کوي." بیا هغه ځینې خواړه راوړل—څلور ډوډۍ چې ویشل شوې او د تخمیر شوي غلو خمیرې سره ډکې شوې وې—هغه ته یې وړاندې کړې. "که زما سره نور هیڅ ورکولو شتون وای، نو زه به یې ورکړی وای،" هغه وویل. [اسماعیل الدیلمي:] زه د احمد بن حنبل سره وم چې یو چا دروازه وټکوله. زه بهر لاړم چې وګورم دا چا دی، او یو ځوان مې وموند چې یو پاره شوی ویښتو پوښاک یې اغوستی و. 18.4

“He looks like one of the Substitutes, doesn’t he?” said Aḥmad; or perhaps, “He makes me think of the Substitutes.” Then he brought some food—four loaves split and filled with fermented grain paste110—out to him. “If I had anything more to give you,” he said, “I would.” [Ismāʿīl al-Daylamī:] I was at Aḥmad ibn Ḥanbal’s when someone knocked on the door. I went out to see who it was and found a young man wearing a ragged hair shirt. 18.4

«تاسو څه غواړئ؟» ما پوښتنه وکړه.

“What do you want?” I asked.

«زه احمد بن حنبل غواړم»، ده وویل.

“I want Aḥmad ibn Ḥanbal,” he said.

کله چې ما احمد ته ووې چې یو ځوان سړی چې په زړ او ټوټه شوې ويښتانو جامه کې دی ستاسو غوښتنه کوي، هغه بهر ووت او هغه ته يې سلام وړاندې کړ.

When I told Aḥmad that there was a young man in a ragged hair shirt asking for him, he went out and greeted him.

«احمد»، سړي وویل، «ما ته ووایه چې د دنیا څخه زهد کول څه معنا لري.» ما وویل: «ما له سفیان څخه اوریدلي دي چې د الزهري څخه نقل کوي، چې د دنیا څخه زهد کول دا دي چې څوک د هیڅ شي په اړه ډاډ ونه کړي.» ځوان وویل: «نور هم ووایه.» دی په لمر کې ولاړ و، سره لدې چې د هغه په مخ کې سیوری هم شتون درلود.

“Aḥmad,” the man said, “tell me what renunciation of the world means.” “I heard Sufyān report, citing al-Zuhrī, that renunciation of the world means not taking anything for granted.” “Tell me more,” said the young man, who was standing in the sun even though there was a patch of shade directly in front of him.

«دا داسې معنا لري چې هیڅکله ډاډ نه وي چې که تاسو د لمر څخه ووځئ نو د سیوری تر رسیدو به ژوندي پاتې شئ.» سړی بیرته د تګ لپاره وګرځید، خو احمد وویل: «ودریږه!» هغه کورته ننووت او یو کوچنی بوخچه یې په لاس کې راووړه او ورته یې وغځوله.

“It means never being sure that if you leave the sun you’ll live long enough to reach the shade.” The man turned to leave, but Aḥmad said, “Wait!” He went into the house and came back holding out a little bundle.

«زه په دې باور نه لرم چې د سیوري ته رسیدو لپاره به ژوندی پاتې شم،» سړي وویل. «زه به ولې هغه ته ورسیږم؟» بیا هغه وګرځید او لاړ.

“I don’t count on living long enough to reach the shade,” said the man. “What would I need that for?” Then he turned and walked away.

[احمد:] یو سهار وختی زه بهر ته ووتلم او یو سړی مې ولیدی چې مخ یې په یوه کالي پټ و. هغه ماته یو ټوټه کاغذ راکړ. کله چې رڼا دومره زیاته شوه چې د لیدلو وړ وه، ما هغه کاغذ وویست او په هغه کې لیکل شوی شی مې ولوست: ۱۸.5

[Aḥmad:] Early one morning I went out and came across a man with a cloth over his face. He handed me a slip of paper. When the light had grown strong enough to see by, I took it out and read what was written on it: 18.5

د هر خوښۍ سره، دنیا یو غم راوړي، هم د غریب کلې کور ته او هم د شتمن دروازې ته؛ او هغه کسان چې علم زده کوي، زده نه کوي ترڅو پوه شي، بلکه د دې لپاره چې فخر وکړي او په بیهوده بحث سره خپل ملګري ځوروي.111

For each delight, the world brings a grief To the pauper’s hut and the rich man’s gate; While those who study Seek not to learn, But to vaunt, and vex their peers with vain debate.111

ما فکر کاوه چې دا کاغذ ما ته د محمد بن یحیی الذهلي له خوا ورکړل شوی و. وروسته مې محمد ومونده او د دې په اړه مې ترې وپوښتل، هغه وویل: «ما نه تا لیدلی او نه مې تا ته کاغذ ورکړی.» همدا وخت مې پوه شو چې دا شعر یوه نصیحت و.

I thought it must have been Muḥammad ibn Yaḥyā l-Dhuhlī who had handed me the paper. Later, though, I found Muḥammad and asked him about it, and he said, “I never saw you and I never gave you a piece of paper.” It was then that I realized that the poem had been an admonition.