عبد الله: ما د ابو زرعه څخه واورېدل چې احمد بن حنبل یو میلیون حدیثونه پېژندل۔ 8۔1

[ʿAbd Allāh:] I heard Abū Zurʿah say that Aḥmad ibn Ḥanbal knew a million Hadith reports. 8.1

«تاسو دا څنګه پوهیږئ؟» هغه څخه پوښتنه وشوه.

“How would you know?” he was asked.

هغه او زه یو بل ته دغه احادیث ولوستل، او مختلف موضوعات مو په پام کې راوړل.49

“He and I recited them to each other, and we went through the different topics.”49

[صالح:] زما پلار راته وویل چې یو سړی د ابن علیۀ دروازې ته د هشیم د حدیثونو کتابونه راوړل. ۸2

[Ṣāliḥ:] My father told me that a man once came to Ibn ʿUlayyah’s door with Hushaym’s Hadith books. 8.2

هغه د روایتونو لوستل پیل کړل، او زه به د هرې یوې سلسله د راویانو بیانوله. المُعَیطي هم حدیثونه یادول، او کله چې هغه راغی، ما له هغه وغوښتل چې دا کار پخپله واخلي، خو هغه نه منله.50

“He started reading the reports out to me, and I would say the chain of transmitters for each one. Al-Muʿayṭī also used to memorize Hadith, and when he arrived I asked him to take over, but he wouldn’t.”50

زما پلار وویل، «زه حتی د داسې روایتونو په اړه پوهیدم چې هغه مې د هشیم څخه په مستقیم ډول نه وو اورېدلي.» [احمد:] هرڅه چې ما د هشیم څخه تر هغه وخته پورې اورېدلي وو چې هغه ژوندی و، ما ټول ياد کړي وو. ۸.3

My father said, “I even knew of reports [transmitted by Hushaym] that I had never heard directly from him.” [Aḥmad:] I memorized everything I heard from Hushaym while he was still alive. 8.3

[ابن ابی حاتم:] سعید بن عمرو البرذعی نے ایک بار ابو زرعہ سے پوچھا کہ کس کو زیادہ حفظ تھا، ان کو یا احمد بن حنبل کو۔ 8. Correction to the above: the translation must be in Pashto, not Urdu. [ابن ابي حاتم:] سعيد بن عمرو البرذعي يو ځل له ابو زرعه څخه وپوښتل چې حفظ کې کوم يو زيات و، هغه يا احمد بن حنبل. 8.4

[Ibn Abī Ḥātim:] Saʿīd ibn ʿAmr al-Bardhaʿī once asked Abū Zurʿah who had memorized more, he or Aḥmad ibn Ḥanbal. 8.4

ـ «احمد بن حنبل، یقیناً.» ـ «تاسو دا څنګه پوهیږئ؟» ـ «کله چې ما د هغه یادداشتونه کتل،» ابو زرعه وویل، «ما وموند چې د هر ډلې (کراسې) په سر کې هغه د هغو راویانو نومونه نه لیکي چې له هغو څخه روایتونه یې اورېدلي وو. پر ځای یې، د هرې ډلې لپاره هغه د راویانو نومونه په زړه کې ساتي. زه هيڅکله دا کار نشم کولای.» [التستري:] ابو زرعه څخه وپوښتل شو چې د مشرو راویانو څوک ترټولو ښه حافظه لري. ۸.5

“Aḥmad ibn Ḥanbal, of course.” “How do you know that?” “When I looked at his papers,” said Abū Zurʿah, “I saw that at the front of each quire,51 he didn’t list the names of the transmitters he heard reports from. Instead, for every quire, he knew the names of the transmitters by heart. I could never do that.” [Al-Tustarī:] Abū Zurʿah was asked which of the senior transmitters had the best memory. 8.5

"احمد بن حنبل،" هغه وویل. "هغه ورځ چې هغه مړ شو، د هغه پاتې شوي کاغذونو شمېر اټکل شو. دا دولس نیم بارونه شول. د بهرنیو مخونو په هیڅ یو کې هغه نه و لیکلی 'د فلانکي حدیث'، یا په دننني مخونو په هیڅ یو کې 'فلانکي موږ ته روایت کړ.' دا ټول هغه په زړه کې ساتلي وو." [ابو زرعه:] زه احمد بن حنبل ته لاړم او هغه ته مې وویل چې د سفیان حدیث راته پیدا کړي. هغه د سفیان په نوم ټول دفترونه راوويستل، یوازې سفیان، پرته له دې چې حتی یوه روایت هم "فلانکي روایت کړی" په نښه شوی وي. ما فکر وکړ چې ټول له یو تن څخه روایت شوي دي. مګر کله چې ما ځینې ټاکلي او هغه ته مې د بیا لوستلو لپاره ورکړل، هغه به د هر حدیث لپاره ویل، "وکیع،" یا "یحیی،" یا چا چې وای، "موږ ته روایت کړ..." زه حیران شوم. ډیر ځله ما هم داسې څه کولو هڅه کړې ده، مګر هیڅکله مې نه ده کړی شوی. 8.6

“Aḥmad ibn Ḥanbal,” he said. “The day he died, they made an estimate of the number of papers he left behind. It came to twelve and a half loads.52 Nowhere on any of the outside pages had he written ‘the Hadith of So-and-So,’ or ‘So-and-So reported to us’ on any of the inside pages. All of that he knew by heart.” [Abū Zurʿah:] I went to see Aḥmad ibn Ḥanbal and asked him to find Sufyān’s Hadith for me. He brought out quires all labeled Sufyān, just Sufyān, without marking a single report as “Transmitted by So-and-So.” I thought they must all have been transmitted by the same person. But when I picked some out for him to read back, he would say for each Hadith, “Wakīʿ,” or “Yaḥyā,” or whoever, “reported to us …” I was amazed. More than once I’ve tried to do something like that, but I’ve never been able to. 8.6

[احمد:] زه به وکیع ته ننداره ورکولم چې د سفیان ثوري احادیث له حافظې څخه ووایي. کله چې وکیع د شپې وروستی لمونځ پای ته رسوه، نو مسجد پرېښود او کور ته روان شو. زه به هغه ته ننداره ورکولم، او هغه به ډیری وخت نهه یا لس احادیث ویل، چې زه به یې ژر حفظ کړل. کله چې هغه لاړ، نو د حدیثو علماء به له ما غوښتل چې دا احادیث ورته املا کړم، او زه به یې املا کولم۔ 87

[Aḥmad:] I used to challenge Wakīʿ to recite al-Thawrī’s Hadith reports from memory. Whenever Wakiʿ finished the last prayer of the night, he would leave the mosque and head for home. I would challenge him and he would often reply by citing nine or ten reports, which I would then memorize. After he left, the Hadith scholars would ask me to dictate the reports to them, and I would. 8.7

[ابن سعید:] کله چې وکیع د حدیث له حلقې نه د مازدیګر د لمانځه لپاره وتلو، احمد بن حنبل به هم له هغه سره ځی او د دروازې په خوا کې به ولاړ و، پداسې حال کې چې وکیع د روایتونو په اړه له هغه پوښتنې کوله. یوه شپه وکیع په دروازه کې ودریده، لاسونه یې د دروازې په چوکاټ ایښي وو، او وې ویل: «زه به تا د سفیان د حدیث په اړه ازمویم۔» ۸۔8

[Ibn Saʿīd:] Whenever Wakīʿ would leave the Hadith-circle to pray the evening prayer, Aḥmad ibn Ḥanbal would go with him and stand by the door while Wakīʿ kept quizzing him about reports. One night, Wakīʿ stopped in the doorway with his hands on the jamb and said, “I’m going to test you on the Hadith of Sufyān.” 8.8

«ادامه بده» ویلې ابن حنبل.

“Go ahead,” said Ibn Ḥanbal.

"آیا تا حال دا حدیث یاد کړی دی چې سفیان د سلمه بن کهیل څخه روایت کوي؟" وکیع دا حدیث وویلی او پوښتنه یې وکړه.

“Have you memorized what Sufyān transmitted citing Salamah ibn Kuhayl … ?” asked Wakīʿ, reciting the Hadith.

«هو، احمد وویل۔ «موږ یحیی ته اورېدلي دي» او راوی یې ذکر کړ۔

“Yes,” said Aḥmad. “We heard Yaḥyā report,” giving the transmitter.

"سلمه په فلان شی کې څه وایي؟" "موږ عبدالرحمن ته اورېدلي دي چې روایت یې کاوه،" وویل احمد.

“What about Salamah on such-and-such?” “We heard ʿAbd al-Raḥmān report,” said Aḥmad.

"سفیان په فلانه باب کې د سلمه څخه څه وايي؟" "موږ دا ستا څخه اورېدلې ده." او همداسې دوی خبرې کولې تر دې چې د سلمه ټولې روایات پوره شول. بیا احمد وپوښتل: "ایا تا د سلمه روایت د … په اړه پیژني؟" او حدیث یې ذکر کړ.

“What about Sufyān from Salamah on such and-such?” “We heard that from you.” And so they continued until they had covered all of the reports transmitted by Salamah. Then Aḥmad asked: “Do you know Salamah’s report about … ?” giving the Hadith.

نه، وکیع وویل.

“No,” said Wakīʿ.

احمد بيا د روايتونو په اړه يو په پسې بل پوښتنې پيل کړې. هر ځل وکيع حيران پاتې شو. احمد د نورو لويو راويانو روايتونه يو په يو وڅېړل.

Aḥmad then began asking about one report after another. Each time, Wakīʿ was stumped. Aḥmad went through the reports of the other major transmitters one by one.

هغه لاهم هلته ولاړ و چې نوکره انجلۍ راڅرګنده شوه او وې ویل: "د سهار ستوري" – یا "زهره" – "راختلی دی!" [احمد:] وکیع داسې روایات بیانول چې ټول یوه ورته سلسله لرل، گویا هغه دا ټول په همدې ډول ازبرکړي وو. زه به شپې لس یا پنځلس له دغو روایاتو ځان ته ازبرول.53 8.9

He was still standing there when the servant girl appeared and said, “The morning star”—or “Venus”—“is up!” [Aḥmad:] Wakīʿ used to recite reports that all had the same chain of transmitters, as if he had memorized them all that way. At night I used to commit ten or fifteen of them to memory.53 8.9

[عبد الله:] زما پلار به ماته ویل: "د وکیع د ټولګې له کتابونو کوم یو هم واخله او ماته ووایه چې کوم حدیث څه وایي، زه به تا ته د راویانو سلسله ووایم."

[ʿAbd Allāh:] My father used to tell me, “Take any of the books of Wakīʿ’s collection and tell me what any report says and I’ll tell you the chain of transmitters.

"یا ماته ماته کړه چې زما ته سلسله ووایه، زه به تاته ووایم چې روایت څه وایي.“54 8.10

Or tell me the chain and I’ll tell you what the report says.”54 8.10