[صالح:] یو لنډ وخت وروسته چې زما پلار له سامراء څخه بیرته راستون شو، هغه ما وغوښت او وې ویل: "صالحه، زه غواړم چې دغه وظیفه پریږدې. نور مه یې اخله، او بل چا ته هم مه یې لیږده. دا یوازې زما له امله ده چې تا ته دا لاسته راځي. کله چې زه مړ شوم نو هغه وکړه چې ښه ګڼې." [75]1

[Ṣāliḥ:] A short while after my father came back from Samarra, he summoned me and said, “Ṣālīh, I want you to give up that stipend. Stop accepting it and don’t transfer it to anyone else, either. It’s only because of me that you get it at all. When I’m gone you can do as you think best.” 75.1

زه هیڅ نه وایم.

I said nothing.

”تہ څه شی دی؟“ ما وویل: ”زه نه غواړم چې ستا په مخ کې یو څه ووایم او بیا ستا په شا کې بل کار وکړم، نو زه به له تا سره دروغ ونه وایم او نه به هغه څه درته ووایم چې ته یې غواړې. دلته هیچا زما څخه ډیر تکی نه لري او هیچا ته زما څخه ښه عذر نه دی چې هغه پیسې واخلي. کله چې زه تا ته شکایت کولم، ته به ویل: ‚ستا قسمت زما له قسمت سره تړلی دی. کاش خدای دا بار له ما څخه لرې کړی!‘ اوس داسې ښکاري چې هغه نی ستا خوښه پوره کړې ده.“ ”نو ته به دا پیسې نه ردوې؟“ ”نه.“ ”ووځه، ولاړ شه!“ هغه وویل.

“What’s wrong?” I said: “I don’t like to tell you one thing to your face and then do something else behind your back, so I’m not going to lie to you or tell you what you want to hear. No one here has more dependents than I do and no one has a better excuse to take that money. When I would come complaining to you, you’d say, ‘Your fate is bound up with mine. I wish God would remove that burden from me!’ Now it seems He’s granted your wish.” “So you’re not going to turn down the money?” “No.” “Get out, damn you!” he said.

له هغې وروسته هغه یو چا ته امر وکړ چې زما د کور او د هغه د کور ترمنځ دروازه بنده کړي.

After that he had someone block up the door between our houses.

کله چې زما د ورور عبدالله سره مخامخ شوم، هغه راڅخه پوښتنه وکړه چې څه پېښ شوي دي، او ما هغه ته ټول حال وویل۔ 752

When I ran into my brother ʿAbd Allāh, he asked me what was going on and I told him. 75.2

«ما باید هغه ته څه ووایم؟» هغه ماته وپوښتل.

“What should I say to him?” he asked me.

«دا ستا پورې پورې دی.» زما پلار هغه ته هماغه غوښتنه وکړه څه چې ما ته یې کړې وه. عبدالله هم وویل چې هغه به د وظیفې څخه انکار ونه کړي، او زما پلار په هغه باندې هم قهر شو.

“That’s up to you.” My father made the same request of him as he had made of me. ʿAbd Allāh also said he wouldn’t turn down the stipend, and our father got angry at him too.

بعد ۀ هغه مو د هغه تره ولید، چې پوښتنه یې وکړه چې موږ ولې په دې اړه کومه خبره کړې ده. "که چیرې هغه یو شی اخیستی وای، نو هغه به څنګه پوه شوای؟" بیا د هغه تره د هغه سره د لیدو لپاره لاړ. "ابو عبد الله،" هغه وویل، "زه د دې پیسو هیڅ یوه برخه نه اخلم." "د خدای شکر!" زما پلار وویل.

Later we saw his uncle, who asked why we had said anything about it at all. “If you took something, how would he know?” His uncle then went to see him. “Abū ʿAbd Allāh,” he said, “I’m not taking any of that money.” “Thank God!” said my father.

هغه بیا زموږ سره خبرې کول بند کړې، زموږ د کورونو تر منځ ټول دروازې یې وتړلې، او ویې ویل چې زموږ له کورونو هیڅ شی د هغه کور ته نه باید ورسیږي. مخکې له دې چې موږ د واکمن څخه وظیفه اخیستل پیل کړو، هغه به زموږ سره خواړه خوړل. ډیری وختونه به موږ هغه ته یو څه لیږل او هغه به د هغې یوه برخه خوړله.

With that he stopped talking to us, shut up all the doors between our houses, and said that nothing should come from our homes into his. Before we began accepting stipends from the ruler, he used to eat with us. Often we would send him something and he would eat part of it.

دوه میاشتی وروسته زموږ ټاکل شوې پیسې زموږ دروازې ته راورسیدې، او لومړی هغه چې راغی او ونډه یې وغوښته، د هغه تره و. 75.3

Two months later we received our designated payment, delivered to our door, and the first to arrive and claim a share was his uncle. 75.3

کله چې زما پلار د هغه څه پوهه شو چې روان وو، هغه د هغې دروازې ته راغی چې بنده شوې وه، او د هغه سوړاخ له لارې يې خبرې وکړې چې هلکانو جوړ کړی وو.

When he learned what was going on, my father came to the door that had been blocked up and spoke through a hole that the boys had made.

«ما لپاره صالح ته زنګ ووهه!» ده وویل.

“Call Ṣāliḥ for me!” he said.

Ma دا پیغام یو چا راته راوړی دی.

Someone brought me the message.

«زه نه راځم»، ما وویل.

“I’m not coming,” I said.

زما پلار بل پیغام ولیږه چې پوښتنه وکړي چې ولې نه.

My father sent another message to ask why not.

ما وویل: "ډېر خلک دي چې د دې وظیفې پر بنسټ ژوند کوي. زه یوازې نه یم، خو زه تر ټولو زیات حق لرم. که تاسو ما د ملامتۍ لپاره له ټولو خلکو څخه غوره کړی یې، زه به نه راځم." لږ وروسته د هغه تره ټولو خلک د لمانځه لپاره راوبلل. زما پلار له کور څخه راووت او ورته ووایه چې د هغه تره مسجد ته تللی دی. زه هم هلته ولاړم، خو ودرېدم او داسې ځای ته ولاړم چې هغوی څه وايي اورېدلی شم. لمونځ چې ختم شو، زما پلار خپل تره ته مخ واړاوه او وې ويل: "ای د الله دښمنه! ته زما په مخ دروغ وویل، په داسې حال کې چې نور خلک له دې پیسو څخه ډېر اړتیا لري. ته وایې چې له دې څخه به هېڅ نه اخلې، بیا یې هم واخیستل، په داسې حال کې چې ستا دوه سوه درهم عاید راوړونکی ملکیت شته، او ته غوښتې چې د عامه لاري په نیولو سره نور هم ترلاسه کړې! کله چې د قیامت ورځ راشي، زه ویریږم چې تا به په غاړه کې د اووو ټوټو ځمکې تړلې ومومو!"4

“There are plenty of people who depend on this stipend,” I said. “I’m not the only one, but I am the most entitled. If you’ve chosen me of all people for a scolding, I’m not coming.” A bit later his uncle called everyone to prayer. My father came out of the house and was told that his uncle had gone out to the mosque. I went there too, but stopped and waited in a spot where I could hear what they were saying. As soon as the prayer was over, my father turned to his uncle and said, “You enemy of God! You lied to my face even though other people need the money more than you. You said you wouldn’t take any of it and then you did—even though you’ve got a property that pays you two hundred dirhams and you were hoping to make more by taking over a public road! When the Day of Resurrection comes, I’m afraid we’ll find you with seven tracts of land tied around your neck!”453 75.4

نو هغه له هغه سره خبرې کول بند کړې. هغه زموږ په جومات کې لمونځ هم پرېښود او د بل چا په جومات کې د لمانځه لپاره ووت.

With that he stopped speaking to him. He also stopped praying in our mosque and started going out to pray in someone else’s mosque.

[العُکبری:] په ۲۳۶ هجري [۸۵۰–۸۵۱ ع] کې زه د احمد بن حنبل په لټه کې ووځم، ترڅو له هغه څخه یو شی وپوښتم. ما د هغه غوښتنه وکړه، خو ماته وویل شول چې هغه د لمانځه لپاره بهر تللی دی. نو ما د کوڅې د دروازې په خوا کېناست، ترڅو وګورم چې راشي. کله چې هغه راښکاره شو، زه ودرېدم، سلام مې ورکړ او هغه ماته سلام بېرته ورکړ. هغه کوڅې ته ولاړ، او زه د کوڅې تر پای پورې د هغه تر څنګ روان شوم، چېرته چې یوه خلاصه دروازه وه. هغه دروازه پرانیستله او دننه شو، او ویې ویل: «اوس لاړ شه، او خدای دې له خپګان وساتي!» ۷۵5

[Al-ʿUkbarī:] In 236 [850–51] I went looking for Aḥmad ibn Ḥanbal so I could ask him about something. I asked for him and they told me he had gone out to pray, so I sat down to wait by the alley gate. When he appeared, I rose and greeted him and he returned the greeting. He went down the alley and I walked beside him all the way to the end, where there was an open door. He pushed it open and went in, saying, “Go away now, and may God spare you!” 75.5

ما چې وګرځیدم، وم، ولیدل چې دروازه یوې جومات ته خلاصیده، چېرته چې یو مشر چې ږیره یې رنګ شوې وه، ولاړ و او جماعت یې په لمانځه مشري کوله. ما کښېناست او انتظار مې وکړ تر دې چې هغه سلام واړاوه. کله چې یو سړی ووتی، ما ترې وپوښتل چې دا مشر څوک دی.

As I turned, I saw that the gate opened onto a mosque where an elder with a dyed beard was standing and leading the congregation in prayer. I sat and waited until he spoke the parting salutation. When someone came out, I asked him who the elder was.

"دا اسحاق دی، د احمد بن حنبل تره،" هغه وویل.

“That’s Isḥāq, Aḥmad ibn Ḥanbal’s uncle,” he said.

"ایحمد ولې د هغه شا کې لمونځ نه کوي؟" "هغه له هغه سره خبرې نه کوي، نه له خپلو زامنو سره، ځکه چې دوی د چارواکو څخه وظیفه اخلي." [صالح:] یوه وخت کله چې زما پلار له موږ سره خبرې نه کولې، هغه پوه شو چې موږ ته بله پیسې لیږل شوې دي. زما پلار د دروازې له پرانستې سوري ته راغی او وې ویل، "صالح! ومومه چې کومه برخه د حسن او ام علي لپاره ده او هغه فوران ته یوسه.

“Why won’t Aḥmad pray behind him?” “He won’t talk to him, or to his own sons, because they accept a stipend from the authorities.” [Ṣāliḥ:] At some point when my father wasn’t speaking to us, he found out that we’d been sent another sum.454 My father came to the opening in the door and said, “Ṣāliḥ! Find out which parts are for Ḥasan and Umm ʿAlī455 and take them to Fūrān.

ــه ووایه چې هغه ځای ته لاړ شي چېرې چې پیسې ترلاسه شوې وې، او هغه صدقه کړي.“ ۷۵.6

Tell him to go to wherever the money came from and give it away as alms.” 75.6

«فوران به څنګه پوه شي چې دا له کومه راغلي؟» «یوازې هغه وکړه چې زه درته وایم.» نو ما دواړه برخې فوران ته ولیږلې.

“How would Fūrān know where it came from?” “Just do as I say.” So I sent the two portions to Fūrān.

اسې حال کې، زما پلار، کله چې هغه واورېدل چې موږ پیسې منلې دي، نه ډوډۍ خوړلو سره بستر ته لاړ. ما یو میاشت هغه ونه لیدو. بیا هلکانو دروازه پرانستله او دننه لاړل. خو هغه بیا هم نه غوښتل چې دوی زما له کور هیڅ څه راولي. په پای کې ما هغ ته پیغام ولیږه چې: "دا کار ډېر اوږد شو، او زه تا ته ډېر تنګ شوی یم." بیا زه دننه لاړم. هغه له ماسره خبرې ونکړې. ما ځان ښکته کړ او هغه مې غېږ کې ونیو.

Meanwhile, my father, after he heard that we had accepted the money, went to bed without eating. I didn’t see him for a month. Then the boys opened the door and went in. But he still wouldn’t let them bring in anything from my house. Finally I sent him a message saying: “This has gone on long enough, and I miss you.” Then I went in. He wouldn’t speak to me. I bent down and embraced him.

«پلار،» ما وپوښتل، «ولې دا کار په ځان باندې کوې؟» «زویه، دا یو داسې شی دی چې زه یې نه شم کولی مخه ونیسم.» له هغې وروسته موږ یوه موده هیڅ نه منله. بیا موږ ته یو بل شی ورکړل شو او موږ هغه واخیست. کله چې پلار پوه شو، نو د میاشتو لپاره یې له موږ سره خبرې بندې کړې.

“Dad,” I asked, “why are you doing this to yourself?” “It’s something I can’t help, son.” After that we didn’t accept anything for a while. Then we were granted something more and we took it. When my father found out he stopped talking to us for months.

بالاخره فورقان نے اس سے بات کی اور میں اندر چلا گیا۔ 75۔ Note: the instructions asked for Pashto, but "Fūrān" here is a name (al-Furqan, a Qur'anic/Islamic term). The Pashto translation should be: بالاخره فرقان ده هغه سره خبرې وکړې او زه دننه لاړ شوم۔ 75۔7

Finally Fūrān had a word with him and I went in. 75.7

«یہ صالح ہے»، فورانؔ نے کہا۔ «یاد رکھو کہ تم اس کی کتنی پروا کرتے ہو۔» «صالحؔ دنیا میں میرے نزدیک سب سے عزیز شخص تھا»، میرے والد نے کہا۔ «میں صرف یہ چاہتا تھا کہ اسے وہی ملے جو میں اپنے لیے چاہتا ہوں۔ اس میں برائی کیا ہے؟» «ابّا»، میں نے کہا، «کیا آپ نے کبھی کوئی ایسا شخص دیکھا ہے جو وہ سب برداشت کر سکے جو آپ اپنے آپ پر ڈالتے ہیں؟» «تو اب تم مجھ سے بحث کر رہے ہو؟» پھر انہوں نے یحییٰ بن خاقانؔ کو خط لکھا اور مطالبہ کیا کہ وہ وظیفہ دینا بند کر دے اور اس کا کبھی ذکر نہ کرے۔ یہ پیغام یحییٰ تک پہنچتے ہی دیر نہ ہوئی کہ داروغۂ خفیہ نے اسے لے کر اس کی نقل المتوکلؔ کو بھیج دی۔

“It’s Ṣāliḥ,” said Fūrān. “Remember how much you care for him.” “Ṣāliḥ was the dearest person in the world to me,” said my father. “All I wanted was for him to have what I wanted for myself. What’s wrong with that?” “Dad,” I said, “have you ever met anyone who could survive what you put yourself through?” “So now you’re arguing with me?” Then he wrote to Yaḥyā ibn Khāqān demanding that he stop paying the stipend and never mention it again. No sooner had the message reached Yaḥyā than the chief of intelligence took it and sent a copy to al-Mutawakkil.

د خلیفې وپوښتل: «د احمد د زامنو لپاره څو میاشتې پاتې دي؟»

“How many months are due to Aḥmad’s sons?” the caliph asked.

"لس." "څلویښت زره درهمونه—د خزانې مکمل سکې—سمدستي ورته ولیږل شي، پرته لدې چې احمد ته ووایی." یحییٰ دفتر مامور ته وویل: "زه صالح ته لیک لیکم او هغه ته به خبر ورکړم."

“Ten.” “Have forty thousand dirhams—whole coins from the treasury—sent to them immediately without telling Aḥmad.” “I’ll write to Ṣāliḥ and let him know,” said Yaḥyā to the official.

کله چې د یحیی لیک مې ترلاسه کړ، نو ما خپل پلار ته خبر ولیږه.

When I received Yaḥyā’s letter, I sent word to my father.

د پيغام رسوونکي روايت کړی: «احمد يوه شيبه خاموش ناست و ځمکې ته يې کتل. بيا يې سر پورته کړ او وې ويل: "که زه يو شی غواړم، خو خدای بل شی حکم کوي، نو زما لپاره له دې نه زیات څه کول ممکن نه دي."» [البوشنجي:] يو چا د المتوکل څخه نقل کړی چې وې ويل: «احمد زموږ دې ته اجازه نه راکوي چې د هغه د کورنۍ پاملرنه وکړو.» دا ځکه چې هغه د احمد اولادونو، لمسيانو او تره ته ډيرې پيسې لېږلې وې، چې دوی هغه وانيستلې او هغه ته يې خبر نه ورکړ. کله چې احمد پوه شو چې څه پېښ شوي دي، نو هغوی يې ملامت کړل او وې ويل چې پيسې بېرته وسپاري. «تاسو څنګه هغه اخيستلی شو، په داسې حال کې چې سرحد بې دفاعه دی او هيڅوک هغه غنيمتونه نه وېشي، چې د مسلمانانو هغو کسانو ته ورکړل شي چې حق لري؟» 456 75.8

The one who delivered the message reported: “Aḥmad sat silently for a while staring at the ground. Then he raised his head and said, ‘If I want one thing but God decrees another, there’s nothing more I can do.’” [Al-Būshanjī:] Someone quoted al-Mutawakkil as saying, “Aḥmad won’t let us take care of his family.” This was because he had sent vast sums to Aḥmad’s children, grandchildren, and uncle, who had taken it without telling him. When Aḥmad realized what had happened, he reproached them and told them to return the money. “How could you take it when the frontier is undefended and no one is distributing the spoils to the Muslims who deserve a share?”456 75.8

ټول خلکو زاریه وکړه چې دوی لا دمخه خپل پور ورکوونکو ته پیسې ورکړې دي۔

Everyone pleaded that they had already paid the money to their creditors.

پس المتوکل یو بل مال ولیږلو، او حکم یې وکړ چې دا د هغه له خبرتیا پرته د هغه زامنو ته ورکړل شي. دوی بیا هم دا قبول کړ. کله چې احمد دا خبر شو، نو هغه دوی راوغوښتل او ویې ویل: «په لومړي مال کې تاسو ویل چې دا تاسو لا مخکې خرڅ کړی یا خپلو پورونو ته مو ورکړی دی. خو دا دوهم مال تاسو کولی شئ بیرته واستوئ.» 75.9

Then al-Mutawakkil sent another sum, ordering that it be given to his sons without his knowing about it. Again, they accepted it. When Aḥmad found out, he summoned them and said, “With the first amount, you claimed that you had spent it already or used it to pay your debts. This one, though, you can still send back.” 75.9

ما په خپلو سترګو ولیدل چې هغه د خپل کور هغه دروازه بنده کړه چې د هغه د زوی صالح کور سره یوځای کیده. ما دا هم ولیدل چې هغه د هغه جومات څخه ډډه کوله چې د هغه د کور سره نښتی و، چې موذن یې د هغه تره و او امام یې ابن عُمیر و. دا د پیسو په سبب و چې هغه له دوی سره خبرې کولې بندې کړې. ما ولیدل چې هغه د کوڅې له لارې تر پای پورې تللی، بیا له کوڅې څخه لویې لارې ته راوتلی، او بیا بله کوڅه یې ونیوله چې هلته د سدرې په نوم یو جومات و، چې د جمعې د لمانځه لپاره کافي لوی و.

I myself saw him block off the door that joined his house to his son Ṣāliḥ’s. I also saw him stay away from the mosque that adjoined his house, where the prayer caller was his uncle and the prayer leader was Ibn ʿUmayr. It was because of the money that he stopped talking to them. I saw him walk all the way through the alley, into the lane, onto the main thoroughfare, and then down another lane where there was a mosque called the Sidrah Mosque, big enough for Friday prayers.

کله چې احمد د متوکل په دوره کې سامراء ته راوړل شو، نو هغه یې د ماڼۍ ته بوتلو ترڅو د خلیفې د ماشومانو المعتز، المنتصر او المؤیّد ته، چې ولیعهدان وو، حدیث ووایي. احمد د ناروغۍ ډډه وکړه، او کله چې د یوې روایت په اړه پوښتنه کیدله، ويل یې: «زه نه یادوم، او زما کتابونه دلته نه دي.» په پای کې متوکل ځان ونیوه او احمد یې خوشې کړ، او داسې یو حکم یې لاسلیک کړ: «موږ دلته احمد د هغه هر شي څخه معاف کوو چې هغه یې نه خوښوي.» 75.10

When Aḥmad was sent to Samarra during the reign of al-Mutawakkil, they took him to the palace to recite Hadith for caliph’s children al-Muʿtazz, al-Muntaṣir, and al- Muʾayyad, his heirs apparent. Aḥmad responded by feigning illness and, if asked about a report, saying, “I don’t remember, and I don’t have my books here.” In the end al- Mutawakkil relented and let him go, signing an order that read as follows: “We herewith excuse Aḥmad from doing anything he detests.” 75.10

یوں ایک موقع پر احمد کو المتوکل کی مہر والی کھجوروں کا تحفہ ملا، مگر انہوں نے ان کا ذائقہ چکھنے سے انکار کر دیا۔ اپنی وضاحت میں، روایت کے مطابق، انہوں نے فرمایا: "امیر المؤمنین نے مجھے اس چیز سے معاف رکھا ہے جو مجھے ناپسند ہے۔" جب بھی ان کے گھر کوئی چیز بھیجی جاتی، وہ یہی بات کہتے، اور یہ ان کا معمول بن گیا۔

On one occasion Aḥmad received a gift of dates bearing al-Mutawakkil’s seal but refused to taste them. To explain himself, he reportedly said, “The Commander of the Faithful has excused me from doing anything I detest.” He said the same thing whenever anything was sent to his house, and that became his custom.

[عبداللہ:] کله چې زه ناروغ وم، زما پلار زما د احوال پوښتنې لپاره راغی۔ 7511

[ʿAbd Allāh:] When I was ill, my father came to check on me. 75.11

«پلار،» ما وویل، «زموږ سره لا هم د المتوکل څخه ورکړل شوي پیسې پاتې دي. که زه هغه د حج لپاره وکاروم؟» هغه وویل، «تا باید وکړي.»

“Dad,” I said, “we still have some of the money al-Mutawakkil gave us. What if I used it to make the pilgrimage?” “You should,” he said.

«که تاسو یې خرڅولو ته راضي نه یاست، نو ولې مو هغه ونه اخیست؟» ما وپوښتل. «زه دا حرام نه ګڼم، زویه،» هغه ځواب ورکړ. «خو زه ترجیح ورکوم چې ځان ورڅخه وساتم.»

“But if you don’t mind spending it,” I asked, “why didn’t you take it?” “I don’t consider it forbidden, son,” he answered. “But I’d rather abstain.”