محمد بن فُضيل: ما أحمد بن حنبل پر تنقيد کے څه خبرې وکړې، څو زما ژبه درد شروع کړ او بند نه شوه. يوه شپه په خوب کې مې يوه غږ واورېد چې ويل يې: «دا ستا د هغه نېک سړي په اړه د ويلو له امله دی»، او دا خبره يې ځل په ځل تکرار کوله.

[Muḥammad ibn Fuḍayl:] I made some remarks critical of Aḥmad ibn Ḥanbal after which my tongue started to hurt and wouldn’t stop. One night I heard a voice in my sleep saying, “It’s because of what you said about that good man,” over and over.

کله چې ویښ شوم، نو تر هغه چې درد لاړ، ما د خدای په وړاندې توبه وایسته۔ 96۔1

When I woke up, I expressed contrition to God until the pain went away. 96.1

[محمد بن فُضَیل:] یوں ہوا کہ ایک بار میں احمد بن حنبل پر تنقید کر رہا تھا تو میری زبان میں درد ہونے لگا۔ پریشان ہو کر میں سو گیا تو ایک آواز سنی جو کہہ رہی تھی: "تمہاری زبان اس لیے دکھ رہی ہے کہ تم نے اُس نیک شخص کے بارے میں ایسی بات کہی۔" 96۔2

[Muḥammad ibn Fuḍayl:] Once as I was criticizing Aḥmad ibn Ḥanbal my tongue started to hurt. Upset, I went to bed, and heard a voice saying, “Your tongue hurts because of what you said about that good man.” 96.2

کله چې ویښ شوم، نو ومې ویل: "زه د خدای څخه بخښنه غواړم!" او "دا کار به بیرته نه کوم!" تر دې چې درد له لاسه ورک شو.

When I woke up, I said, “I seek God’s forgiveness!” and “I won’t do it again!” until the pain went away.

[مصعب بن محمد بن وہب:] جب متوکل خلیفہ نہیں بنا تھا، میں اس کا استاد تھا۔ جب وہ خلیفہ بنا تو اس نے مجھے اپنے خاص لوگوں کے حصے میں ایک کمرہ دیا۔ جب بھی اسے دین کے بارے میں کوئی سوال ہوتا، وہ مجھے بلا بھیجتا۔ اس کی خاص مجلسوں میں میں اس کے پاس کھڑا رہتا۔ جب بھی اسے کسی بھی وجہ سے میری ضرورت ہوتی، وہ مجھے بلاتا اور میں اپنی معمول کی جگہ پر آ کھڑا ہوتا۔ جب وہ تنہا رہنا چاہتا، اس کے سوا وہ مجھے دن رات اپنے پہلو میں رکھتا۔ 96۔3

[Misʿar ibn Muḥammad ibn Wahb:] Before al-Mutawakkil became caliph, I was his tutor. When he became caliph, he gave me a room in the section reserved for his intimates. Whenever he had a question about religion he would send for me. During his intimate audiences, I would stand next to him. Whenever he needed me for any reason, he would summon me and I would take up my usual post. He kept me by his side day and night except when he wanted to be alone. 96.3

یوه ورځ، د "السکون" په نوم یوې تالار کې د نږدې خلکو سره ناسته کولو وروسته، هغه د یوې بلې کوټې ته لاړ چې ده لرله. د هغې کوټې چت، دیوالونه او فرش د شیشې ټایلونو څخه جوړ وو. اوبه کیدای شوې چې ورننوځي او د کوټې د سر په پورتنۍ برخه، فرش په اوږدو، او دیوالونو لاندې په هر لوري بهیدلای شي، او هغه څوک چې په کوټه کې ناست و داسې ښکاریده لکه چې په اوبو کې ناست وي. کوټه د قبطي ټوکرو او د ټیري ارغواني رنګ بالښتونو او ګدیو سره سمبال وه. المتوکل د فتح بن خاقان او عبیدالله بن خاقان سره د خپل ښي خوا ته، او بغا الکبیر او وصیف د کی خوا ته ناست و. زه د کوټې په کونج کې د هغه ښي خوا ته ولاړ وم، او یو خدمتګار د دروازې په خوله کې د هغې د چوکاټ په لاسه ولاړ و. ناڅاپه المتوکل په زوره وخندل او ټول خاموش شول.

One day, after holding an intimate audience in the hall called The Serene, he moved into another room he had where the ceiling, walls, and floor were made of glass tiles. Water could be piped in and sent flowing in any direction across the top of the room, along the floor, and down the walls, and anyone sitting inside looked as if he were sitting underwater. The room was fitted out with Coptic textiles and pillows and cushions of Tyrian purple. Al-Mutawakkil was sitting with al-Fatḥ ibn Khāqān and ʿUbayd Allāh ibn Khāqān on his right and Bughā the Elder and Waṣīf on his left. I was standing in the corner of the room to his right and a servant stood in the doorway with his hand on the jamb. Suddenly al-Mutawakkil laughed out loud and everyone fell silent.

«تا پوښتنه ونه کړه چې ولې مې وخندل؟» هغه وویل.

“Aren’t you going to ask me why I laughed?” he said.

امیرالمؤمنین ولې وخندل؟ هغوی پوښتنه وکړه. "الله دې هغه خندان وساتي!" (یو کس وویل) "زه یوه ورځ ته په یاد کوم چې زه د الواثق سره حاضر وم. هغه د خپلو نږدې خلکو یوه غونډه په هغه تالار کې ترسره کړې وه چې موږ مخکې پکې ناست وو، او زه د هغه په څنګ ولاړ وم. ناڅاپه هغه پاڅید او هغه کوټې ته ولاړ چیرې چې اوس موږ ناست یو، او هغه ځای کې کښېناست چیرې چې زه اوس ناست یم. ما وغوښتل چې هغه پسې ننوځم، خو ماته مخنیوی وشو، نو ما هغه ځای کې دریدلی وم چیرې چې نوکر اوس ولاړ دی. ابن ابي دؤاد هغه ځای کې ناست و چیرې چې اوس فتح دی، محمد بن عبدالملک بن الزیات هغه ځای کې ناست و چیرې چې عبیدالله دی، اسحاق بن ابراهیم هغه ځای کې ناست و چیرې چې بغا دی، او نجاح هغه ځای کې ناست و چیرې چې اوس وصیف دی." 96.4

“Why did the Commander of the Faithful laugh?” they asked. “May God keep him smiling!” “I remembered one day when I was attending al-Wāthiq. He had been holding an intimate audience in the hall where we were sitting before, and I was standing next to him. Suddenly he rose and went into the room where we are now, and sat where I’m sitting. I tried to follow him in but I was stopped, so I stood where the servant is standing now. Ibn Abī Duʾād was sitting where Fatḥ is now, Muḥammad ibn ʿAbd al- Malik ibn al-Zayyāt was sitting where ʿUbayd Allāh is, Isḥāq ibn Ibrāhīm was sitting where Bughā is, and Najāḥ was sitting where Waṣīf is now. 96.4

وروسته الواثق وویل: «ما فکر وکړ چې ما د قرآن د مخلوق کیدو عقیده د ټولو خلکو څخه منلې غوښتې ده. ما وليدل چې ځینې خلک دا عقیده څومره ژر ومنله، او نور یې څومره ټینګ مقاومت کوي. د مقاومت کوونکو سره ما وهلې، سر پرې کولو، ټکولو او بندي کولو هڅه وکړه، خو هیڅ اغیز یې نه لري. یوازې دا نه، بلکې هغه کسان چې زما اطاعت یې کړی، دا یې د دې لپاره کړي چې زما څخه یو څه غواړي، نو سمدستي د انعام په امید زما عقیده یې ومنله. په بل لوری، مخالفین یوازې د تقوا او ضمیر په وجه دریږي، او دا احساس دوی ته ساتنه ورکوي، حتی کله چې وژل کیږي، وهل کیږي یا زندان ته اچول کیږي. دا ټول خبرې ما ته فکر ورکړ، او اوس زه شکمن شوی یم چې آیا هغه څه چې کوو سم دي. ایا واقعاً خلک د دې موضوع له امله محاکمه او شکنجه کول سم دي؟ زه په دې نقطه رسیدلی یم چې د تفتیش (محاکمې) کار ودروم او مناظره هم پریږدم، او غوښتنه لرم چې څو اعلان کوونکي واستوم چې زما دا پریکړه اعلان کړي او د خپل منځي جګړې ته پای ورکړي.» لومړی ځواب ابن ابي دؤاد ورکړ. هغه وویل: «احتیاط وکړه، ای د مؤمنانو امیره! ته یو دود بیا ژوندی کړی او د دین یوه برخه دې بیا رامنځته کړې، نو مخکې له دې چې هغه لغوه او ختم کړې، ژور فکر وکړه. ستا مخکنیو هم د دې په څیر څه نه دي ترلاسه کړي. الله دې تاسو ته د اسلام او حقیقي دین د خدمت په بدل کې ښه اجر راکړي!» 96.5

“Then al-Wāthiq said: ‘I’ve been thinking about how I’ve demanded everyone’s assent to the doctrine that the Qurʾan is created. I’ve noticed how quickly some people adopted the belief and how stubbornly the others are resisting it. With the ones who resist, I’ve tried flogging, beheading, beating, and imprisonment, but none of it seems to have any effect. Not only that: the ones who’ve obeyed me did so because they wanted something from me, and so adopted my creed immediately hoping for a reward. The dissenters, on the other hand, have no motive except pious scruple, which sustains them even when they’re killed or beaten or thrown in jail. All of this started me thinking, and I’m beginning to doubt whether what we’re doing is right. Should we really be putting people on trial and torturing them over this? I’ve reached the point where I’m ready to stop the Inquisition and give up Disputation altogether, and I’m ready to send out some heralds to announce my decision and put a stop to all this fighting among ourselves.’ “The first to respond was Ibn Abī Duʾād. He said: ‘Have a care, Commander of the Faithful! You’ve revived a precedent and restored an element of the faith, so think twice before you annul it and kill it off. Try as they did, your predecessors never achieved as much as you have. May God reward you as generously as he awards any of His allies on behalf of Islam and true religion!’ 96.5

ځینې نور خاموش ناست وو، سرونه یې د فکر په حال کې ټیټ کړي وو، یوه شیبه همداسې پاتې شول. بیا ابن ابی دؤاد، چې ویره یې وه چې الواثق به داسې څه ووایي چې د هغه خبرو ته ټکر ورکړي او هغه کار به له منځه یوسي چې هغه د خپل عقیدې د خپرولو لپاره کړی و، بیا یو ځل له ځانه پیل وکړ او وویل:

“The others sat silently, their heads bowed in thought, for a time. Then Ibn Abī Duʾād, who was afraid that al-Wāthiq would say something to contradict him and undo the work he had done to promote his creed, again took the initiative and said:

هغه عقیده چې موږ یې غوره کړې ده او خلکو ته یې د منلو بلنه ورکوو، هماغه ده چې خدای د خپلو پیغمبرانو او استازو لپاره وټاکله، او د هغې د خپرولو لپاره یې محمد ﷺ ولېږه.

‘The creed that we’ve adopted and that we’re asking people to espouse is the one God chose for His prophets and emissaries and the one he sent Muḥammad to propagate.

ـــ یې ځکه وایم چې خلک د منلو لپاره ډیر ړوند شوي دي.‘‘ «نو ښه،» وویل الواثق، «زه غواړم چې ته د صداقت قسم وخوړې.» ابن ابي دؤاد په چټکۍ سره د خدای څخه وغوښتل چې که خلیفه په دې خبره ریښتیا نه وي چې قرآن مخلوق دی، نو هغه په دې نړۍ کې د فالج په ناروغۍ اخته کړي، د آخرت له عذابونو نه به خو هیڅ هم ونه ویل شي. محمد بن عبدالملک الزیات د خدای څخه وغوښتل چې که خلیفه په دې خبره ریښتیا نه وي چې قرآن مخلوق دی، نو هغه ته په دې نړۍ کې د اوسپنې میخونه د لاسونو څخه تیر کړي، د آخرت له عذابونو نه به خو هیڅ هم ونه ویل شي. اسحاق بن ابراهیم د خدای څخه وغوښتل چې که خلیفه په دې خبره ریښتیا نه وي چې قرآن مخلوق دی، نو هغه په دې نړۍ کې داسې بد بوی ولري چې ملګری او خپلوان ترې وتښتي، د آخرت له عذابونو نه به خو هیڅ هم ونه ویل شي. او نجاح د خدای څخه وغوښتل چې که خلیفه په دې خبره ریښتیا نه وي چې قرآن مخلوق دی، نو هغه د ترټولو کوچنۍ زندان کوټې کې بند کړي او وژني.

It’s just that people have become too blind to accept it.’ “‘Well then,’ said al-Wāthiq, ‘I want you to swear an oath of good faith.’ “Ibn Abī Duʾād promptly called on God to strike him down with paralysis in this world, not to mention the torments of the next, if the caliph was wrong about the Qurʾan being created. Muḥammad ibn ʿAbd al-Malik al-Zayyāt called on God to drive iron spikes through his hands in this world, not to mention the torments of the next, if the caliph was wrong about the Qurʾan being created. Isḥāq ibn Ibrāhīm called on God to make him stink so badly in this world that his friends and relatives would flee from him, not to mention the torments of the next, if the caliph was wrong about the Qurʾan being created. And Najāḥ called on God to kill him by confining him in the smallest of prison cells if the caliph was wrong about the Qurʾan being created.

په دې وخت کې ایتاخ راننوځید او دوی هغه ته وویل چې خپل قسم وخوري. هغه خدای ته دعا وکړه چې که خلیفه په دې خبره کې ناسم وي چې قرآن مخلوق دی، نو هغه په سمندر کې ډوب کړي. په پای کې الواثق پخپله خدای ته دعا وکړه چې که هغه په دې خبره کې ناسم وي چې قرآن مخلوق دی، نو هغه ته اور ولګوي.

“While this was going on, Ītākh came in and they challenged him to come up with his own oath. He called on God to drown him in the sea if the caliph was wrong about the Qurʾan being created. Finally, al-Wāthiq himself called on God to set him on fire if he was wrong about the Qurʾan being created.

او اوس زه خاندم ځکه چې هغه ټول شیان چې دوی وړاندیز کړي وو، ټول رښتیا شول.

“And now I’m laughing because every one of the things they proposed came true.

ابن ابی دؤاد په فالج اخته شو، لکه څنګه چې ما په خپلو سترګو وليدل. ما پخپله ابن الزیات په یوه مسي غوایۍ کې واچاوه او د هغه په لاسونو کې فولادي میخونه ووهل. د خپلې وروستۍ ناروغۍ په وخت کې اسحاق بن ابراهیم داسې بد بوی لرونکی خولۍ خپرولې چې ټول له هغه څخه لرې شول.

Ibn Abī Duʾād was stricken with paralysis, as I saw with my own eyes. I myself put Ibn al-Zayyāt into a brazen bull and drove steel spikes through his hands. During his final illness, Isḥāq ibn Ibrāhīm gave off a stinking sweat that drove everyone away.

بیست ځلې په ورځ به یې د هغه د جامې چوغه بدله کوله او زوړه یې په دجلې کې اچاوه، ځکه چې د مړې ځناور بوی یې درلود او دومره ناوړه بوی یې درلود چې بیا کارول یې ناممکن و. د نجاح لپاره ما یو داسې کوټه جوړه کړه چې یو ذراع په دوه ذراعه وه، او هغه مې تر مرګه پکې بند وساتی. ایتاخ د زما په امر د اسحاق بن ابراهیم لخوا اعدام شو: کله چې هغه له حج څخه راستون شو، په زنځیرونو تړل شو او په اوبو کې وغورځول شو. ۹۶6

Twenty times a day they changed the gown he was wearing and threw the old one into the Tigris because it smelled like carrion and stank too much to be used again. For Najāḥ, I built a cell one cubit by two and kept him there until he died. Ītākh was executed by Isḥāq ibn Ibrāhīm at my command: when he returned from the pilgrimage he was weighed down with chains and dropped in the water. 96.6

اوس د الواثق په اړه. هغه د ښځو او جنسي اړیکو سخته مینه درلوده. یوه ورځ هغه د ډاکټر میخائیل ته پیغام ولیږه، چې د هغه د لیدو لپاره راوغوښتل شو او هغه یې په یوه آفتابي کوټه کې وموند چې د ریشمو چادر لاندې پروت و. 96.7

“Now about al-Wāthiq. He had a great love for women and sex. One day he sent for Mikhāʾīl the physician, who was called in to see him and found him in a sunroom lying under a silken sheet. 96.7

«میخائیل»، الواثق نے کہا، «مجھے تمہارے ذریعے ایک شہوت انگیز دوا چاہیے۔» «امیرُ المؤمنین»، طبیب نے کہا، «میں جسم پر زور ڈالنے کو پسند نہیں کرتا۔ بہت زیادہ جماع جسم کو تھکا دیتا ہے، خاص طور پر جب آدمی کو اس کے لیے زبردستی کرنی پڑے۔»

“‘Mikhāʾīl,’ said al-Wāthiq, ‘I need you to get me an aphrodisiac.’ “‘Commander of the Faithful,’ said the physician, ‘I don’t approve of putting stress on the body. Too much sex wears the body down, especially if a man has to force it.

ان بدن ته احترام وکړه او ساته، ځکه چې دا یوازینی بدن دی چې تا لري!‘‘ «نه،» ویې ویل الواثق، «زه باید یو څه ولرم.» هغه چادر پورته کړ، او د هغه د پښو په منځ کې یوه کنیز نښته وه چې میخائیل وروسته داسې تشریح کړه چې ډېره ښکلې او ښې جوړښت لرونکې وه. «څوک کولی شي د داسې یوه څخه ځان وساتي؟» «ښه، که ته باید دا ولرې، نو هغه څه چې ته ورته اړتیا لرې د زمري غوښه ده. څلور سوه ګرامه ورته تیار کړه او اووه ځلې یې په زوړې شرابو سرکه کې وجوشوه. کله چې ته د څښلو لپاره کېنې، نو ورته ووایه چې درې درهمه وزن کړي. د یو درهم اندازه د شرابو سره د پرله‌پسې درې شپو لپاره واخله، نو هغه پایلې به ترلاسه کړې چې غواړې. خو احتیاط وکړه چې ډېر نه واخلې. په هرصورت، زما د ټاکل شوې اندازې څخه زیات مه کوه.» د ډېرو ورځو لپاره الواثق دې موضوع ته پام ونه کړ، خو یوه ورځ کله چې ناست و او څښل، د هغه تجویز یې په یاد شو.

Respect the body God has given you and take care of it, since it’s the only one you have!’ “‘No,’ said al-Wāthiq, ‘I must have something.’ He lifted up the sheet and clamped there between his legs was a concubine whom Mikhāʾīl later described as extraordinarily beautiful and shapely. ‘Who could resist someone like this?’ “‘Well then, if you must have it, then what you need is lion meat. Have them prepare four hundred grams and boil it seven times in aged wine vinegar. When you sit down to drink, have them weigh out three dirhams’ worth. Take one dirham’s worth with wine for three nights running and you’ll get the results you want. But be careful not to take too much. Whatever you do, don’t exceed the dosage I’ve prescribed.’ “For several days al-Wāthiq neglected to pursue the matter, but then one day as he was sitting and drinking he remembered the prescription.

«د شیر غوښه همدا اوس راوړئ!» هغه چیغه کړه.

“‘Bring me lion meat right away!’ he cried.

یوه زمری له ګډۍ څخه راویستل شوه او په ځای کې ذبح شوه، او غوښه په اور وړل شوه. د هغه د امر له مخې، بیا دا غوښه په سرکو کې وچوله شوه، په ټوټو وشړل شوه، او وچه شوه. هغه پیل وکړ چې له دې څخه یوه برخه د شرابو سره د ملګرتیا په توګه واخلي.

“A lion was brought up out of the pit and slaughtered on the spot, and the meat put on the grill. At his orders, it was then boiled in vinegar, cut into strips, and dried. He began taking some of it as an accompaniment to wine.

کله وروسته هغه د ګیډې په اوبه جمع کیدو (ډراپسي) اخته شو. طبیبان راوغوښتل شول او دې ته یې موافقه وکړه چې یوازینی درملنه دا ده: یو پرانیستی سر لرونکی تنور وبلېږي، د زیتون د ټاټوبو په واسطه داسې ډک شي چې سکاره شي، بیا سکاره لرې کړل شي، تنور وګرځول شي، او د شنو شبدرو (کلوور) څخه ډک شي، او الواثق دې په دې کې درې ساعته کښېني. که هغه اوبه وغواړي، دې ورته ونه ورکول شي. درې ساعته بشپړ تېرېدو وروسته، هغه باید لېرې وویستل شي او په هغه ډول چې دوی ټاکلی دی، سم کښېنول شي. د هوا په لګېدو سخت درد احساسولای شي، خو که هغه بېرته تنور ته د ځای پرځای کېدو وغواړي، نو بیا باید هغه د دوو ساعتونو لپاره همداسې پرېښودل شي. په دې وخت کې د ګیډې اوبه باید د پیشاب په ډول بهر شي. که دوه ساعته تېرې شوې نه وي او هغه اوبه وڅښي یا بېرته تنور ته ولاړ شي، نو هغه به مړ شي. 96.8

“After some time he began to suffer from a dropsy of the belly. The physicians were summoned and agreed that the only remedy was to light an open-topped oven, stoke it with olive branches until it was full of coals, then sweep out the coals, turn it over, fill it with green clover, and have al-Wāthiq sit inside it for three hours.527 If he asked for water he was not to have it. After three full hours had passed, he was to be taken out and made to sit upright in the manner they prescribed. He was likely to feel severe pain if exposed to a breeze, but if he asked to be put back into the oven he must instead be kept as he was for two hours. At that point, the water in his belly should come out as urine. If he were to take water or go back into the oven before the two hours had passed, he would expire. 96.8

تنور په ترتیب سره بل شو، ځغاسته شو، خالي شو، بیرته اړول شو او د شنو اسپرغو (شبدرو) څخه ډک شو، او الواثق لوڅ شو او په دننه کې واچول شو. هغه چیغې وهلې شروع کړې: «زه سوځم! ماته اوبه راوړئ!» خو هلته داسې کسان ټاکل شوي وو چې د هغه ته د اوبو ورکولو مخه ونیسي، او دې ته پام وکړي چې هغه د هغه ځای څخه ونه وځي چېرته چې هغه اچول شوی و، یا حرکت ونه کړي.

“The oven was accordingly lit, stoked, emptied, turned over, and filled with clover, and al-Wāthiq was stripped and put inside. He began shouting, ‘I’m burning up! Bring me water!’ “But there were people there assigned to prevent anyone from giving him water, and to stop him from getting out of the place where he’d been put, or moving around.

حتی کله چې ټول بدن یې د پوکو (ډډو) له امله راووت او د بدن ځینې برخې د ترهګو تر ټولو لوی ترکمو په اندازه پوړې شوې، بیا هم هغه په همدې حالت کې تر هغه وخته پاتې شو چې درې ساعته تېرې شوې. وروسته بیا هغه بهر ویستل شو. هغه نږدې وو چې په اور وسوځي، او هغه کسان چې هغه یې لیدلی، فکر یې کاوه چې هغه وسوځېدلی دی. ډاکټرانو هغه په کښېناستې حالت کې کېښود. هر کله چې یوه نرۍ باد راتلله، دا هغه ته درد ورکاوه، او هغه به د غوایي غوندې ږغ وهلو.

Even after his whole body broke out in blisters and parts of it swelled up as big as the largest melon, he was kept where he was until the three hours had passed. Then he was taken out. He was nearly burned to death—and those who saw him thought he had been. The doctors put him into a seated position. Whenever there was a breeze, it hurt him, and he would bellow like a bull.

«ماما! ما را دوباره په تنور کې واچوئ! که تاسو دا ونه کړئ، زه به مړ شم!» ده به دا ویل. ده ته په درد کې ولیدل شو او د هغه چیغې یې واورېدې، نو د هغه خپلوان او د کورنۍ ښځې راټولې شوې او په ټینګار یې ورڅخه غوښتنه وکړه چې بیا یې په تنور کې واچوي، په دې امید چې ښايي دې ته یو څه آرام راشي. نو دوی هغه بیا په تنور کې کېښود. لکه څنګه چې هغه ګرمي ولیده، نو چیغې یې بند شوې، او د بدن پوړې یې وچې شوې او ښکته شوې. کله چې د تنور دننه سړه شوه، هغه بهر راوایستل شو. دا ځل هغه داسې سوی و لکه ډبرې سکاره.

“‘Put me back in the oven!’ he would say. ‘If you don’t I’ll die!’ “Seeing him in agony, and hearing his cries, his intimates and the women of his family gathered and begged them to put him back in the oven in the hope that it would give him some relief. So they put him back inside. As soon as he felt the heat, he stopped shouting, and the swellings on his body burst and subsided. After the inside of the oven had cooled, he was taken out. This time he had been burnt black as coal.

یو ساعت کې نه وروسته هغه مړ شو.

Within an hour he died.

«نو» وویل المتوکل، «زه په دې خندا کوم چې خدای د دوی هر یو دعا قبوله کړه او هغه عذاب یې ورباندې راولېږه چې دوی پخپله په ځان راوغوښت.» [لیکوال:] ما د دې کیسې یوه بله روایت هم اوریدلی دی. 96.9

“So,” said al-Mutawakkil, “I’m laughing because God answered the prayers of every one of them by inflicting the punishment he had called down on himself.” [The author:] I’ve also heard a different telling of the story. 96.9

[المروزي:] ابھی المتوکل خلیفہ بنا ہی تھا کہ عبدالعزیز بن یحییٰ المکی اس کے سامنے حاضر ہوا اور کہنے لگا: "امیرالمؤمنین، جب الواثق نے احمد بن نصر کو قتل کیا تو ایک عجیب واقعہ پیش آیا:

[Al-Marwazī:] No sooner had al-Mutawakkil become caliph than ʿAbd al-ʿAzīz ibn Yaḥyā l-Makkī appeared before him and said, “Commander of the Faithful, something extraordinary happened when al-Wāthiq executed Aḥmad ibn Naṣr:

احمد کا سر قرآن کی تلاوت کرتا رہا یہاں تک کہ دفن ہو گیا!" المتوکل کو یہ خبر ناگوار گزری، خاص طور پر اس بات کی وجہ سے جو اس سے اس کے بھائی کے بارے میں ظاہر ہوتی تھی۔ جب محمد بن عبدالملک بن الزیات آیا تو المتوکل نے اسے بتایا کہ وہ احمد بن نصر کے بارے میں پریشان ہے۔

Aḥmad’s head continued reciting the Qurʾan until it was buried!” Al-Mutawakkil found this news upsetting, especially because of what it implied for his brother. When Muḥammad ibn ʿAbd al-Malik ibn al-Zayyāt appeared, al- Mutawakkil told him he was upset about Aḥmad ibn Naṣr.

ماشاءالله، محمد وویل: «خدای دې ماته ژوندی وسوځوي که احمد بن نصر کافر نه وی مړ شوی.» بیا حرثمه راڅرگند شو او متوکل هم همدا خبره وکړه.

“May God burn me alive,” said Muḥammad, “if Aḥmad ibn Naṣr didn’t die an Ingrate.” Then Harthamah appeared and al-Mutawakkil said the same thing.

«هارثمه وویل: "خدای دې ما ټوټه ټوټه کړي، که احمد بن نصر کافر نه وي." بیا ابن ابي دؤاد راڅرګند شو او المتوکل هم همدغه خبره وکړه.»

“May God chop me into pieces,” said Harthamah, “if Aḥmad ibn Naṣr didn’t die an Ingrate.” Then Ibn Abī Duʾād appeared and al-Mutawakkil said the same thing.

“ابن ابي دؤاد وویل: خدای دې ما ته فالج ورکړي که احمد بن نصر کافر نه وي مړ شوی.” وروسته المتوکل وویل: “الزیات زما په حکم وسوځول شو. هرثمه وتښتید او ځینو عربانو ونیولو چې د دوی د تره زوی یې وژلی و، نو هغه یې ټوټې ټوټې کړ. او ابن ابي دؤاد په خپل پوستکي کې بند شو.”[یعنی د خپلو درد او خواري له امله ژوند ته نه په دې دنیا کې ځای پیدا کوي.] [مؤلف:] ابن ابي دؤاد د المعتصم او الواثق تر مهاله د قاضي القضاة په توګه کار وکړ او دواړو خلیفه ته یې ډېر ځله دا وړاندیز وکړ چې خلک د قرآن د مخلوق والي په اړه وازمویي.

“May God strike me with paralysis,” said Ibn Abī Duʾād, “if Aḥmad ibn Naṣr didn’t die an Ingrate.” Later al-Mutawakkil was to say, “Al-Zayyāt ended up burned to death at my command. Harthamah fled and was captured by some Arabs who blamed him for killing their cousin and chopped him to pieces.528 And Ibn Abī Duʾad was imprisoned in his own skin.” [The author:] Ibn Abī Duʾād served as chief judge under al-Muʿtaṣim and al- Wāthiq and urged both caliphs to try people regarding the createdness of the Qurʾan.

په پایله کې، خدای هغه ته فلج ورکړ.

As a result, God struck him with paralysis.

[المکی:] زه د ابن ابی دؤاد لیدو ته ولاړم وروسته له هغه چې هغه فالج شو۔ 9610

[Al-Makkī:] I went to see Ibn Abī Duʾād after he had his stroke. 96.10

”زه ستا د حال پوښتلو لپاره نه یم راغلی،” ما وویل، “بلکه د خدای شکر کوم چې تا د خپل ځان په پوټکي کې بند کړی.” [ابو یوسف یعقوب:] ما خوب ولید چې زه او زما تره د عیسیٰ کانال په غاړه روان وو، او یوه ښځه مې واورېده چې وایي: “ایا تا نه دی پوه شوی چې نن شپه څه پېښ شو؟ خدای ابن ابي دؤاد اخیستی.” 96.11

“I didn’t come to check on you,” I said, “but to thank God for imprisoning you in your own skin.” [Abū Yūsuf Yaʿqūb:] I dreamed that my uncle and I were walking along the ʿĪsā Canal and heard a woman say, “Don’t you know what happened tonight? God has taken Ibn Abī Duʾād.” 96.11

«هغه څنګه مړ شو؟» ما وپوښتل.

“How did he die?” I asked.

«هغه خدای ته غوسه راوړه، او خدای خپل غضب له اوو اسمانونو څخه ښکته راولېږه.» زما یو ملګری راته وویل چې هغه د سفیان بن وکیع په ځای کې وو د هغه سهار چې په بغداد او نورو ځایونو کې اورونه لیدل شوي وو.

“He made God angry, and God sent his anger down from seven heavens high.” One of my associates told me that he was at Sufyān ibn Wakīʿ’s place the morning after fires had been sighted in Baghdad and elsewhere.

سفیان نے پوچھا: "کیا تم جانتے ہو کہ میں نے گزشتہ رات کیا خواب دیکھا؟ میں نے دیکھا کہ جہنم نے ایک آہ بھری اور شعلہ بلند ہوا،" یا اسی مفہوم کے الفاظ۔ "میں نے پوچھا کہ کیا ہو رہا ہے تو کسی نے کہا: 'وہ ابن ابی دؤاد کو وصول کرنے کی تیاری کر رہے ہیں۔'" [خالد بن خداش:] میں نے خواب میں ایک آواز سنی کہ کوئی کہہ رہا تھا: "ابن ابی دؤاد اور شعیب کو جانوروں میں بدل دیا گیا ہے، ابن سماعہ کو فالج ہو گیا ہے، اور فلاں شخص"، اس نے یہ نہیں بتایا کہ وہ کون ہے، "اپنے ہی خون میں گھٹ کر مر گیا ہے۔" 96۔12

Sufyān asked, “Do you know what I dreamed last night? I dreamed that Hell gave a sigh and a flame rose up,” or words to that effect. “I asked what was happening and someone said, ‘They’re preparing to receive Ibn Abī Duʾād.’” [Khālid ibn Khidāsh:] I dreamed I heard a voice say, “Ibn Abī Duʾād and Shuʿayb have been transformed into animals, Ibn Samāʿah has suffered a stroke, and So-and- So”—he didn’t say who—“has choked on his own blood.” 96.12

[مصنف:] یہاں جس شعیب کا ذکر ہے وہ ابن سہل قاضی ہیں؛ وہ جہم کے پیروکاروں میں سے تھے۔ ابن ابی دؤاد کو فالج ہوا، اس کی جائیداد ضبط کر لی گئی، اور سن 240 [854–855ء] میں وہ ذلت کی حالت میں ہلاک ہو گیا۔

[The author:] The Shuʿayb mentioned here is Ibn Sahl, the judge; he was a follower of Jahm. Ibn Abī Duʾād suffered a stroke, had his property confiscated, and in the year 240 [854–55] perished in disgrace.

څوک چې د خدای د ځمکې پر واکمنو د سپکاوي په نیت اعتراض کوي، هغه ته به په دې نړۍ کې سخته ذلت او رسوایي ورسیږي، پرته له هغه شرم او سپکاوي څخه چې په آخرت کې ورته انتظار کیږي. ﷺ 96.13

[The Prophet:] Anyone who challenges God’s authorities on earth with the intention of demeaning them will suffer crushing humiliation in this world, apart from the shame and disgrace that await him in the next. 96.13

[المؤلف:] د "خدای د زمکې پر مخ واکمنان" څخه مراد کتاب او د پیغمبر ﷺ سنت دی۔

[The author:] “God’s authorities on earth” means the Book and the sunnah of the Prophet.

[نبی ﷺ:] «په ځمکه کې د خدای حجتونه» معنا لري د هغه د کتاب او د هغه د پیغمبر ﷺ د سنت. 96.14

[The Prophet:] “God’s authorities on earth” means His Book and the sunnah of His Prophet. 96.14

[الطوسی:] هغه ورځ چې احمد بن حنبل ته کوړې ووهل شوې، خالد بن خداش زما پلار ته ولیکل چې دې خبر ته د احمد سره څه شوي دي، یو سړی مسجد ته ننوت ترڅو د شکر لمونځ وکړي، خو ځمکه د هغه لاندې ووېشله او هغه تر سینې پورې ځمکې ته ولوېد. کله چې هغه د مرستې لپاره چیغې وهلې، یو شمیر خلک راغلل او هغه یې بهر راوایست. ۹۶.15

[Al-Ṭūsī:] The day Aḥmad ibn Ḥanbal was flogged, Khālid ibn Khidāsh wrote to my father to let him know that when the news came of what had been done to Aḥmad, a certain man went into a mosque to offer a prayer of thanksgiving but the earth gave way under him and he sunk chest-deep into the ground. When he cried out for help some people came and pulled him out. 96.15

[خالد بن خداش:] یو سړی د احمد بن حنبل د کوړې وهلو پر وخت خوشحاله و، خو هغه ځای چې ولاړ و ناڅاپه لاندې ځمکه ورسره ولوېده۔ 9616

[Khālid ibn Khidāsh:] A certain man was rejoicing over the flogging of Aḥmad ibn Ḥanbal when the ground he was standing on suddenly gave way. 96.16

[الْنَجّاد:] یو مشر چې موږ ته یې درس ورکاوه او له موږ سره یې حدیث زده کاوه، ماته وویل چې هغه یو ځل د احمد بن حنبل د قبر زیارت ته تللی و۔ 9617

[Al-Najjād:] An elder who used to tutor us and study Hadith with us told me that he once went to visit the grave of Aḥmad ibn Ḥanbal. 96.17

«هغه وویل، «په هغه وخت کې د دې په شاوخوا کې یوازې یو څو نور قبرونه وو. ځینې خلک د ساچمې ډزې کولو لپاره په نږدې ځای کې راټول شوي وو. یو تن له ځانه پوښتنه وکړه چې د احمد قبر کوم دی.»

“There were only a few other graves around it at the time,” he said. “Some people had gathered nearby to shoot pellets. One of them asked which was Aḥmad’s grave.

ويو چې دا ته یې په ګوته کړ، هغه یې په ده ساچمه وغورځوله. زه هغه پیژنم، او یو څه وخت وروسته مې هغه ولید. د هغه لاس وچ شوی و.» [عمران بن موسی:] زه ابوالعروق ته لاړم، هغه شرطه چې احمد یې درې وهلی وو، یوازې د دې لپاره چې هغه وګورم. پینځه څلوېښت ورځې هغه یوازې د سپي په څیر غږیدلی شو. 96.18

When it was pointed out to him, he shot a pellet at it. I knew him, and I saw him some time later. His hand had shriveled up.” [ʿImrān ibn Mūsā:] I went to visit Abū l-ʿUrūq, the lictor who had flogged Aḥmad, just to get a look at him. For forty-five days, he could only bark like a dog. 96.18