د منکرینو د راپیدا کیدو څخه مخکې، د قرآن د خدای کلام او غیر مخلوق کیدو په اړه د پلرنۍ عقیدې په اړه عمومي توافق موجود و۔ کله چې منکرینو د قرآن د مخلوق کیدو عقیده خپله کړه، نو هغوی دا عقیده پټه ساتله۔ په دې ډول دا اصل د الرشید تر واکمنۍ پورې نه و ماتېدونکی پاتې شو۔ 66۔1

Before the rise of the Secessionists, there was general agreement on the ancestral principle that the Qurʾan is the speech of God and not created.332 Even when the Secessionists adopted the belief that the Qurʾan is created, they kept it a secret. Thus the principle remained inviolate down through the reign of al-Rashīd.333 66.1

[محمد بن نوح:]334 مې واورېدل چې هارون الرشيد، امیرالمؤمنین وویل: «زه اورم چې بشر المریسي وایي چې قرآن مخلوق دی. که الله هغه زما په لاس کې راکړي، قسم په الله چې زه به هغه داسې په درد سره ووژنم لکه څنګه چې ما تر اوسه هیچا ته نه دی وژلی.» 66.2

[Muḥammad ibn Nūḥ:]334 I heard Hārūn al-Rashīd, the Commander of the Faithful, say, “I hear that Bishr al-Marīsī claims the Qurʾan is created. If God puts him in my hands, I swear I’ll kill him more painfully than I’ve ever killed anyone.” 66.2

[الدورقی:] میں نے محمد بن نوح کو المسعودی سے روایت کرتے ہوئے سنا، جو بغداد کا قاضی تھا: «میں سنتا ہوں کہ بشر المریسی کہتا ہے کہ قرآن مخلوق ہے۔ اگر خدا اسے میرے ہاتھوں میں ڈال دے تو میں قسم کھاتا ہوں کہ میں اسے اس سے بھی زیادہ اذیت کے ساتھ قتل کروں گا جتنا میں نے کبھی کسی کو قتل کیا ہے۔» 66۔3

[Al-Dawraqī:] I heard Muḥammad ibn Nūḥ report, citing al-Masʿūdī, judge in Baghdad: “I hear that Bishr al-Marīsī claims the Qurʾan is created. If God puts him in my hands, I swear I’ll kill him more painfully than I’ve ever killed anyone.” 66.3

بشر اسې درې شوې دوه ویشت کاله پټ پاتې شو. کله چې هارون مړ شو، هغه بیرته ښکاره شو او خپل ناسم عقیده یې تبلیغ پیل کړ. دغسې سره د تفتیش (محاکمې) پیل وشو.

Bishr thus remained in hiding for twenty years. When Hārūn died, he reappeared and began advocating his misguided belief. That’s how the Inquisition started.

[المؤلف:] حتى بعد أن توفي الرشيد وتولى الأمين الخلافة، بقي الموقف الرسمي على حاله. لكن لما تولى المأمون الحكم، تسلل إلى صحبته عدد من المنشقين وأقنعوه بتبني القول بأن القرآن مخلوق. وخشية من أولئك المشايخ الذين كانوا لا يزالون أحياءً، تردد المأمون في أن يدعو الناس إلى الإقرار بهذه العقيدة الجديدة. ومع ذلك عزم في النهاية على فرضها على الأمة.335 66.4

[The author:] Even after al-Rashīd died and al-Amīn became caliph, the official position remained the same. But when al-Maʾmūn came to power, a number of Secessionists insinuated themselves into his company and persuaded him to adopt the view that the Qurʾan is created. Fearful of those elders who were still alive, al-Maʾmūn hesitated to call for assent to the new creed. Eventually, though, he resolved to impose it on the community.335 66.4

[ابن اَکثم:]336 المأمون یوماً وویلې چې که یزید بن هارون نه وای، زه به اعلان کړی وای چې قرآن مخلوق دی. له حاضرینو یوه تن وپوښتل چې ایا یزید په رښتیا هم داسې سړی دی چې د اندېښنې وړ وي؟ 66.5

[Ibn Aktham:]336 Al-Maʾmūn once remarked that if not for Yazīd ibn Hārūn, he would proclaim that the Qurʾan is created. One of those present asked whether Yazīd was really someone to worry about. 66.5

«احمق!» خلیفہ نے کہا۔ «اگر میں کوئی بات کہوں اور وہ اس کی مخالفت کرے تو کیا ہوگا؟ لوگوں کو فریق بننا پڑے گا۔ اور اگر کوئی چیز ہے جس سے میں نفرت کرتا ہوں تو وہ جھگڑا ہے۔» آدمی نے کہا: «مجھے جا کر خود دیکھنے دیں۔»

“Fool!” said the caliph. “What if I make a statement and he condemns it? People will have to choose sides. And if there’s one thing I hate, it’s conflict.” “Let me go and see for myself,” said the man.

"تاسو مخته لاړ شئ،" ويې ويل المأمون.

“You go ahead,” said al-Maʾmūn.

سړی واسط ته سفر وکړ، هلته یې یزید په خپل جومات کې وموند او د هغه سره کښېناست.

So the man traveled to Wāsiṭ, where he found Yazīd in his mosque and sat down with him.

یزید، سړي وویل: "خلیفه تاسو ته سلام وایي او غواړي چې تاسو پوه شئ چې هغه اعلان کول غواړي چې قرآن مخلوق دی." یزید وویل: "ته دروغ وایې. خلیفه هیڅکله هم خلکو ته داسې موقف د منلو لپاره نه پریسي چې دوی یې نه پوهیږي او نه یې منې. که غواړې چې په خپله وګورې، کله چې د درس حلقه راټوله شي بیا راشه. کله چې ټول خلک حاضر شي، هغه څه چې ماته یې وایې هغوی ته هم ووایه." بل ورځ سړي د خلکو د راټولیدو انتظار وکړ او بیا یې وویل: "خدای تاسو راضي وي، یزیده! خلیفه تاسو ته سلام وایي او غواړي چې تاسو پوه شئ چې هغه اعلان کول غواړي چې قرآن مخلوق دی. ته څه وایې پر دې؟" یزید وویل: "ته دروغ وایې. خلیفه هیڅکله هم خلکو ته داسې موقف د منلو لپاره نه پریسي چې دوی یې نه پوهیږي او نه یې منې، او هیڅوک هم پخوا په هغه باور نه درلودی." نو سړی بیرته خلیفه ته راغی او ورته وویل: "ته سم وې! دا هغه څه دي چې پیښ شول،" او کیسه یې ورته وکړه.

“Yazīd,” said the man, “the caliph sends his regards and wants you to know that he intends to declare that the Qurʾan is created.” “You’re lying,” said Yazīd. “The caliph would never force people to take a position they don’t understand or accept. If you want to see for yourself, come back when the study circle gathers. When everyone’s here, you can tell them what you told me.” The next day the man waited for the people to gather and then said, “God be pleased with you, Yazīd! The caliph sends his regards and wants you to know that he intends to declare that the Qurʾan is created. What do you have to say about that?” “You’re lying,” said Yazīd. “The caliph would never force people to take a position they don’t understand or accept, and that no one has ever believed in before.” So the man came back and said to the caliph, “You were right! Here’s what happened,” and told the story.

«اوس وینی؟» وویل المأمون. «هغه تاسو ښه ولوبولئ.»

“Now do you see?” said al-Maʾmūn. “He played you perfectly.”