د احمد د ملګرو، او هغو عالمانو او نیکو سړو شمېر چې د هغه د وفات او زموږ د زمانې ترمنځ تېرو کلونو کې د هغه لاره تعقیب کړې، دومره زیات دی چې شمېرل ېې ناشونی دي. دلته یوازې مشهور کسان یادوم، چې په نهو نسلونو ترتیب شوي دي. الله توفیق راکړي!542 100.1

The number of Aḥmad’s associates, and of those learned scholars and good men who, during the years that have elapsed between his death and our own time, have followed his path is too large to count. Here I will mention only the most prominent, arranged in nine generations. May God ensure success!542 100.1

احمد بن محمد بن الحجاج، ابوبکر المروذي. یو پرهېزګار او صالح سړی و. هغه د احمد خدمت ته ځان وقف کړی و، او احمد به هغه د خپلو کارونو لپاره لېږلو. احمد به ورته ویل: «ته څه چې وایې، هغه داسې دی لکه چې زه یې ویلی وای.» احمد د المروذي سره ځانګړی درناوی کاوه او هغه څه به یې خوړل چې هغه ورته ورکول.543

Aḥmad ibn Muḥammad ibn al-Ḥajjāj, Abū Bakr al-Marrūdhī. A scrupulous and righteous man. He was devoted to serving Aḥmad, who would send him out on errands. Aḥmad used to tell him: “Anything you say counts as if I said it myself.” He treated al-Marrūdhī with special consideration and would eat what he gave him.543

بعد له سامرا څخه راستنیدو وروسته، هغه ډیر وخت ویل: «الله دې المروذي ته اجر ورکړي!» دا المروذي و چې احمد د مرګ وروسته د هغه سترګې بندې کړې او هغه يې غسل ورکړ. هغه د هغه ډیرې روایتونه او د فقهي مسایلو په اړه خبرې هم روايت کړې. (100)3

After he returned from Samarra, he would often say, “God reward al-Marrūdhī!” It was al-Marrūdhī who closed Aḥmad’s eyes and washed him after he died. He also transmitted many of his reports and discussions of legal issues. 100.3

جب ابوبکر المروذی سرحد ته روان شو، نو خلک د سامرا تر ځایه د هغه سره روان شول. هغه په تکرار دوی ته ویل چې بېرته ستنېږئ، خو دوی ونه منل. د دې خلکو شمېر پنځوس زره اټکل شوی و، پرته له هغو خلکو چې سامرا ته له رسېدو مخکې بېرته راګرځېدل.

When Abū Bakr al-Marrūdhī left for the frontier, a crowd of people marched with him as far as Samarra. He kept telling them to turn back but they wouldn’t. The size of the crowd was estimated at fifty thousand, not counting the ones who turned back before reaching Samarra.

ده چا یو چا ته وویل: «د خدای شکر وباسه چې دومره خلک تا خوښوي.» هغه په ژړا شو او وې ویل: «زه نه، بلکې احمد بن حنبل دی چې خلک یې خوښوي.» [العباس بن نصر:] زه د مروزي قبر ته د لمانځه لپاره ورغلم او هلته ځينې زوړ سړي وليدل. يو له هغوی يوه بل ته وويل: «فلانی تېره شپه دلته ويده شو او وېرېدلی راويښ شو. ما ترې وپوښتل چې څه پېښ شوي دي، هغه وويل: ”ما خوب کې احمد بن حنبل وليد چې سپور تللی و. ما ترې وپوښتل چې موږ چېرته ځو، هغه وويل: ”د طوبى ونې ته، د ابوبکر مروزي سره د يوځای کېدو لپاره.“» مروزي د ۲۷۵ هجري کال د جمادی الاولی په شپږمه [د ۸۸۸ زېږدیز کال د سپتمبر ۱۶] وفات شو او د احمد د قبر ترڅنګ خښ شو. د جنازې لمونځ يې حارون بن عباس الهاشمي وکړ.

“Be grateful to God,” someone said to him, “that so many people admire you.” He burst into tears then said, “It’s not me they admire, it’s Aḥmad ibn Ḥanbal.” [Al-ʿAbbās ibn Naṣr:] I went to pray at al-Marrūdhī’s grave and saw some old men there. One of them was telling another, “So-and-So slept here last night and woke up scared. I asked him what happened, and he said, ‘I dreamed I saw Aḥmad ibn Ḥanbal riding along. I asked him where we were going, and he said, “To the Tree of Ṭūbā to catch up with Abū Bakr al-Marrūdhī.”’” Al-Marrūdhī died the sixth of Jumādā I 275 [September 16, 888] and was buried near Aḥmad’s grave. His funeral prayer was led by Hārūn ibn al-ʿAbbās al-Hāshimī.

ابراہیم بن اسحاق الحربی۔ ۱۹۸ھ [۸۱۳–۸۱۴ء] میں پیدا ہوئے۔ ابو نعیم الفضل بن دُکین، عفان بن مسلم، عبداللہ بن صالح العجلی، موسیٰ بن اسماعیل التبوذکی، مسدد اور دیگر بہت سے محدثین سے روایات سنیں۔ وہ علم کے ہر شعبے میں نمونہ تھے، اچھے مرتب تھے، اور عبادت گزار زاہد تھے، جنہوں نے احمد (بن حنبل) سے فقہی مسائل پر کچھ عمدہ مباحث نقل کیے۔ [100]7

Ibrāhīm ibn Isḥāq al-Ḥarbī. Born in 198 [813–14], heard reports from Abū Nuʿaym al-Faḍl ibn Dukayn, ʿAffān ibn Muslim, ʿAbd Allāh ibn Ṣāliḥ al-ʿIjlī, Mūsā ibn Ismāʿīl al-Tabūdhakī, Musaddad, and many others. He was an exemplar in all fields of learning, a good compiler, and a worshipful renunciant who transmitted from Aḥmad some good discussions of legal problems. 100.7

دارقطنی وویل: «ابراهیم الحربی د زهد، علم او تقوا په برخه کې د احمد بن حنبل سره برابر و۔» [الأشیاب:] یو سړي ابراهیم الحربی ته وویل: «تاسو دا ټول کتابونه څنګه راټول کړل؟» 100۔8

Al-Dāraquṭnī said, “Ibrāhīm al-Ḥarbī was on a par with Aḥmad ibn Ḥanbal in renunciation, learning, and scrupulosity.” [Al-Ashyab:] A man once said to Ibrāhīm al-Ḥarbī, “How did you manage to collect all these books?” 100.8

«په وینه او زحمت!» ابراهیم په غوسه ځواب ورکړ. «په وینه او زحمت!» [عبدالله:] پلار به می ماته ویل: «ابراهیم الحربي ته ورشه او هغه ته ووایه چې د میراث د ویشلو کتاب دې درته املا کړي.» ۱۰۰9

“With blood and toil!” Ibrāhīm replied angrily. “Blood and toil!” [ʿAbd Allāh:] My father used to tell me, “Go to Ibrāhīm al-Ḥarbī and have him dictate the Book of Dividing Inheritances for you.” 100.9

عبدالله بن احمد بن زید: ابو علی الحسین بن قحم یوه ځل ما ته د ابراهیم الحربی د یادونې پر مهال وویل: «په خدای قسم، ابو محمده، ته به داسې بل هیڅوک نه ویني، لږ تر لږه په دې دنیا کې نه. ما د هر ډول علم او توان لرونکي خلک لیدلي دي او له هغوی سره مې زده کړه کړې ده، خو داسې څوک مې نه دی لیدلی چې په ټولو برخو کې دې هغه په لاسته راوړنو کې ځای ونیسي.» ۱۰۰.10

[ʿAbd Allāh ibn Aḥmad ibn Zayd:] Abū ʿAlī l-Ḥusayn ibn Qahm once said to me, at the mention of Ibrāhim al-Ḥarbī, “By God, Abū Muḥammad, you’ll never see another like him, at least not in this world. I’ve met people of learning and ability in every field, and studied with them, but never saw anyone as accomplished in all of them as he was.” 100.10

[ابن درستویہ:] ابراہیم الحربی اور احمد بن یحییٰ ثعلب ایک بار ملے، تو ثعلب نے ابراہیم سے کہا: "کب یہ جائز ہے کہ دوسرے علماء سے ملاقات کے بغیر گزارا کیا جائے؟" 100۔11

[Ibn Durustuwayh:] Ibrāhīm al-Ḥarbī and Aḥmad ibn Yaḥyā Thaʿlab once met, and Thaʿlab said to Ibrāhīm, “When is it all right to do without meeting other scholars?” 100.11

«کله چې څوک وایی څه ویلی دي،» ابراهیم ځواب ورکړ، «او کومو مواضعو ملاتړ کړی دی.» ابراهیم الحربي په ۲۸۵ هجري کال [۸۹۸–۸۹۹ م] کې په بغداد کې وفات شو. یوسف بن یعقوب القاضي د هغه جنازه ولوسته، او ډیر خلک د جنازې په مراسمو کې شامل شول. هغه په خپل کور کې خاورو ته وسپارل شو، او د هغه قبر تر ننه پیژندل کیږي او د برکت لپاره زیارت کیږي.

“When one knows what they’ve said,” answered Ibrāhīm, “and what positions they’ve supported.” Ibrāhīm al-Ḥarbī died in Baghdad in 285 [898–99]. Yūsuf ibn Yaʿqūb al-Qāḍī prayed over him, and a great number of people attended the funeral. He was buried in his house, and his grave is known today and visited for blessings.

محنّا بن یحییٰ الشامی۔ یزید بن ہارون اور عبدالرزاق سے حدیث روایت کرتا ہے۔ احمد کے بڑے ساتھیوں میں سے ایک تھا۔ احمد اس کی عزت کرتے تھے اور ایک پرانے شاگرد کے طور پر اسے وہ مقام دیتے تھے جو اس کا حق تھا۔ وہ اپنے بے شمار سوالات سے انہیں تھکا دیتا تھا، مگر احمد صبر کے ساتھ اسے برداشت کرتے تھے۔ الدارقطنی نے اسے ثقہ اور معتبر راوی کہا ہے۔ 100۔18

Muhannaʾ ibn Yaḥyā l-Shāmī. Related Hadith citing Yazīd ibn Hārūn and ʿAbd al- Razzāq. A major figure among Aḥmad’s associates. Aḥmad respected him and gave him the consideration due him as a student of long standing. He would tire him out with his incessant questions, but Aḥmad would bear it patiently. Al-Dāraquṭnī called him a trustworthy and upstanding authority. 100.18

احمد بن محمد بن هارون ابو بکر الخلال۔ انہوں نے اپنے آپ کو امام احمد بن حنبل سے منقول علم جمع کرنے کے لیے وقف کر دیا۔ اس مقصد کے لیے سفر کرتے ہوئے، انہوں نے احمد کی تعلیمات کو کم واسطوں اور زیادہ واسطوں دونوں کے ذریعے ریکارڈ کیا،[544] اور کئی کتابیں مرتب کیں، جن میں ان کی تقریباً دو سو کراسوں پر مشتمل "الجامع" بھی شامل ہے۔ احمد کے دیگر ساتھیوں میں سے کسی نے بھی اتنے بڑے پیمانے پر یہ کام انجام نہیں دیا۔ ان کا درس کا حلقہ مسجد المہدی میں تھا۔ وہ ربیع الاول 311 ہجری کی تیسری تاریخ کو جمعے کی نماز سے پہلے فوت ہوئے [20 جون 923ء]۔[100]22

Aḥmad ibn Muḥammad ibn Hārūn Abū Bakr al-Khallāl. Dedicated himself to collecting the knowledge transmitted by Aḥmad ibn Ḥanbal. Traveling for that purpose, he documented Aḥmad’s teachings both with few intermediaries and with many intermediaries,544 and compiled a number of works, including his Compendium in some two hundred quires. None of Aḥmad’s other associates accomplished anything on that scale. His study circle was in the mosque of al-Mahdī. He died before the Friday prayer on the third of Rabīʿ I 311 [June 20, 923]. 100.22

ابومحمد الحسن بن علی بن خلف البَرْبَهاری۔ علم اور زہد دونوں کے جامع تھے۔ مَرُّوذی اور سہل التُّسْتَری کے ساتھیوں میں سے تھے۔ اُنہوں نے اپنے والد کے چھوڑے ہوئے ستر ہزار درہم اس شبہے کی بنا پر ترک کر دیے کہ ان کے حلال ہونے میں شک تھا۔ بدعتیوں کے خلاف سخت مؤقف رکھتے تھے، اور آخرکار بدعتی حکام کو ان کے خلاف کرنے میں کامیاب ہو گئے۔ وہ محوّل دروازے کے پاس جہاں رہتے تھے، وہاں سے مشرقی جانب منتقل ہو گئے، جہاں تُوزُون کی بہن نے انہیں اپنے گھر میں چھپا لیا۔ ایک مہینہ وہاں رہنے کے بعد اُن کا انتقال ایک اندرونی خون بہنے کی بیماری سے ہوا۔ اُس خاتون نے اپنے خادم کو بھیجا کہ کوئی ایسا شخص تلاش کرے جو میت کو غسل دے، پھر اُس نے تمام دروازے بند کر دیے تاکہ کسی کو معلوم نہ ہو کہ لاش وہاں موجود ہے۔ غسل دینے والا آیا، میت کو غسل دیا، اور اکیلے ہی اس کے اوپر کھڑا ہو کر نماز پڑھنے لگا۔ اچانک خاتون نے نظر اٹھائی تو دیکھا کہ گھر سبز اور سفید لباس پہنے ہوئے مردوں سے بھر گیا ہے۔ اُس نے خادم کو بلا کر پوچھا: "کیا تم نے انہیں اندر آنے دیا؟"23

Al-Ḥasan ibn ʿAlī ibn Khalaf, Abū Muḥammad al-Barbahārī. Combined learning and renunciation. Was an associate of al-Marrūdhī and Sahl al-Tustarī. He renounced seventy thousand dirhams left him by his father on account of misgivings he had about its permissibility. He was severe in his denunciations of innovators, who eventually managed to turn the authorities against him. He moved from Muḥawwal Gate, where he had been staying, to the East Side, where Tūzūn’s sister hid him in her house. After he had been there a month, he died of a hemorrhage.545 The woman sent her servant to find someone to wash his corpse, then locked all the doors so no one would know the body was there. The corpse-washer arrived, washed the corpse, and stood praying alone over the body. Suddenly the woman looked up and saw that the house was full of men dressed in green and white. Summoning the servant, she asked, “Did you let them in?” 100.23

عبدالعزیز بن جعفر بن احمد، ابوبکر، د الخلال شاګرد. د محمد بن عثمان بن ابی شیبہ، موسیٰ بن هارون، قاسم المطرز، او ابوالقاسم البغوی او نورو ډیرو کسانو څخه حدیثونه روایت کړي. د ډیرو لویو او ښه ترتیب شوو تالیفاتو مؤلف دی. په شوال 363 هـ [جون–جولای 974 ع] کې وفات شو. 100.35

ʿAbd al-ʿAzīz ibn Jaʿfar ibn Aḥmad, Abū Bakr, the Disciple of al-Khallāl. Recited Hadith citing Muḥammad ibn ʿUthmān ibn Abī Shaybah, Mūsā ibn Hārūn, Qāsim al- Muṭarriz, and Abū l-Qāsim al-Baghawī, among many others. He is the author of several large and well-executed compilations. He died in Shawwāl 363 [June–July 974]. 100.35

[ابو یعلیٰ:] میں نے سنا ہے کہ اپنی آخری بیماری کے دوران عبدالعزیز بن جعفر نے کہا: "میں جمعہ تک تمہارے ساتھ رہوں گا۔" اس کے گرد موجود لوگ اس کی جلد صحت یابی کی خواہش کرنے لگے، مگر اس نے جواب دیا: "میں نے ابوبکر الخلال کو کہتے سنا کہ اس نے ابوبکر المروذی کو کہتے سنا کہ احمد بن حنبل ستattر (78) سال زندہ رہے، جمعہ کے دن فوت ہوئے اور نمازِ جنازہ کے بعد دفن کیے گئے۔ ابوبکر المروذی خود بھی ستattر (78) سال زندہ رہے، جمعہ کے دن فوت ہوئے اور نمازِ جنازہ کے بعد دفن کیے گئے۔ اور ابوبکر الخلال بھی ستattر (78) سال زندہ رہے، جمعہ کے دن فوت ہوئے اور نمازِ جنازہ کے بعد دفن کیے گئے۔ اب میں بھی ستattر (78) کا ہوں، اور میں جمعہ تک تمہارے ساتھ رہوں گا۔" جب جمعہ آیا تو وہ فوت ہو گیا۔ اسے نمازِ جنازہ کے بعد دفن کیا گیا۔

[Abū Yaʿlā:] I have heard that during his final illness, ʿAbd al-ʿAzīz ibn Jaʿfar said, “I’ll be here with you until Friday.” Those around him wished him a speedy recovery, but he replied: “I heard Abū Bakr al-Khallāl say that he heard Abū Bakr al-Marrūdhī say, ‘Aḥmad ibn Ḥanbal lived seventy-eight years, died on a Friday, and was buried after the ritual prayer.’ Abū Bakr al-Marrūdhī himself lived seventy-eight years, died on a Friday, and was buried after the ritual prayer. And Abū Bakr al-Khallāl lived seventy-eight years, died on a Friday, and was buried after the ritual prayer. Now I’m seventy-eight, and I’ll be here with you until Friday.” When Friday came he died. He was buried after the ritual prayer.

عبید اللہ بن محمد بن محمد بن حمدان، ابو عبد اللہ ابن بطہ العکبری۔ انہوں نے بغوی، ابن صاعد اور دیگر بہت سے لوگوں سے روایات سنیں۔ وہ حدیث کی تلاش میں بہت سفر کرتے رہے۔ انہیں علم اور تقویٰ کا وافر حصہ عطا ہوا تھا۔ 10037

ʿUbayd Allāh ibn Muḥammad ibn Muḥammad ibn Ḥamdān, Abū ʿAbd Allāh ibn Baṭṭah al-ʿUkbarī. Heard reports from al-Baghawī, Ibn Ṣāʿid, and many others. He traveled extensively in search of Hadith. He was gifted with a generous share of learning and piety. 100.37

[الولؤی:] د ابوعبدالله ابن بطه له سفره بیرته راستانیدو وروسته، څلویښت کاله په کور کې پاتې شو، په دې موده کې هیڅکله هم په بازار کې ونه لیدل شو، او نه داسې ولیدل شو چې روژه یې ماته کړې وي، مګر د قربانۍ د اختر او د روژې د ماتې په اختر کې. هغه په پرله‌پسې ډول نورو خلکو ته د نیکو کارونو ترسره کولو تلقین کاوه. کله چې به هغه ته د چا په اړه کوم بد خبر ورکړل شو، نو هغه به د بیا بیانولو دمخه کیسه بدله کړه.

محمد بن علي بن الفتح، ابو طالب العشاري۔ یو ډیر روایت کوونکی او د ډېر مذهبي احساس خاوند سړی۔ 100۔43

Muḥammad ibn ʿAlī ibn al-Fatḥ, Abū Ṭālib al-ʿUshārī. A prolific transmitter and a man of abundant religious feeling. 100.43

زه له خپل استاد عبدالوهاب الحافظ څخه واورېدم چې ويې ويل: «ابوطالب العشاري يوه ورځ د يوې داسې ناورین ورځې پر مهال بهر ووت چې هېڅوک په امن کې نه وو. يوه ترک هغه ته مخ شو او ورته يې وويل: "ته ما ته څه راکولای شې؟" هغه وويل: "هېڅ نه."»

I heard my teacher ʿAbd al-Wahhāb al-Ḥāfiẓ say, “Abū Ṭālib al-ʿUshārī once went out on a day of unrest when no one was safe. He was accosted by a Turk who asked him, ‘What have you got to give me?’ “‘Nothing,’ he said.

ترک لاړ، مګر ابو طالب هغه بېرته راوغوښت. ويې ويل: «زه بايد تا ته ووايم چې زموږ سوداګريزه پانګه صداقت دی. زما سره دوه درهمه دي، دا واخله!» ترک نه يوازې هغه ته تاوان ونه رساوه، بلکې د هغه کور ځای يې ومومه او د هغه د صداقت په قدر کې د ټول ګاونډ ساتنه يې په غاړه واخيسته۔

“The Turk walked off but Abū Ṭālib called him back. ‘I have to tell you,’ he said, ‘that our stock in trade is being honest. I have two dirhams—take them!’ “The Turk not only left him unmolested but found out where he lived and extended protection to the whole neighborhood in appreciation of his honesty.”

قاضی ابویعلی محمد بن حسین بن محمد بن خلف بن الفراء۔ انہوں نے بہت سی احادیث سنیں اور ابوعبداللہ بن حامد کے پاس فقہی استدلال کا علم حاصل کیا۔ ان کی طرف اپنے زمانے میں احمد کے مسلک کا علم منتقل ہوا۔ انہوں نے اصولِ فقہ اور فروعی احکام پر متعدد کتابیں تصنیف کیں۔ ان کے بہت سے شاگرد تھے۔ وہ پرہیزگار اور دیانت دار آدمی تھے، اور قانونی معاملات میں باریک بین تھے۔ انہوں نے قاضی کے منصب پر خدمات انجام دیں اور مسجدِ منصور میں اس منبر پر بیٹھ کر حدیث املا کرواتے تھے جس پر پہلے ابن حنبل کے بیٹے عبداللہ بیٹھا کرتے تھے۔ ان کی مجلسوں میں بڑا ہجوم ہوتا تھا، اور تین آدمی — ابومحمد بن جابر، ابومنصور بن الانباری اور ابوعلی البردانی — ان کے مُبلِّغ (تکرار کرنے والے) کے طور پر کام کرتے تھے۔ ان کی وفات رمضان 458 ہجری کی انیسویں تاریخ کو اتوار کی رات دونوں نمازوں کے درمیان ہوئی، اور پیر کے دن دفن کیے گئے۔ ان کے جنازے میں اس قدر لوگ شریک ہوئے کہ ان میں سے بہت سے گرمی کی شدت سے بے ہوش ہو گئے اور انہیں روزہ افطار کرنا پڑا۔ 100۔44

The judge Abū Yaʿlā Muḥammad ibn al-Ḥusayn ibn Muḥammad ibn Khalaf ibn al- Farrāʾ. Heard much Hadith, and studied legal reasoning with Abū ʿAbd Allāh ibn Ḥāmid. To him passed the knowledge of Aḥmad’s way in his generation. He authored numerous compilations on the principles of jurisprudence and on particular applications of the law. He had many students. He was a man of propriety and integrity, and discerning in matters of law. He served as a judge and dictated Hadith in the mosque of al-Manṣūr from the chair formerly occupied by Ibn Ḥanbal’s son ʿAbd Allāh. Vast crowds attended his sessions, and three men—Abū Muḥammad ibn Jābir, Abū Manṣūr ibn al-Anbāri, and Abū ʿAlī l-Baradānī—worked as his repeaters.548 He died on Sunday night between the two night prayers and was buried on Monday, the nineteenth of Ramadan 458 [August 14, 1066]. So many people attended his funeral that a good number succumbed to the heat and had to break their fast. 100.44

ابو جعفر عبدالخالق بن عیسیٰ الهاشمی۔ ابو القاسم بن بشران، ابو محمد الخلال، ابو اسحاق البرمکی، العشاری، ابن المذہب اور دوسرے لوگوں سے بہت حدیث سنی، اور قاضی ابو یعلیٰ سے فقہ کی تعلیم حاصل کی۔ وہ فقیہ اور مصنف تھے، اور پرہیزگار اور نفس پر قابو رکھنے والے آدمی تھے۔ قاضی ابو یعلیٰ نے ان کی تصدیق کی، اور ابو عبداللہ الدامغانی کے لیے گواہ اور نوٹری کے طور پر خدمت کی، لیکن وفات سے پہلے یہ کام چھوڑ دیا۔ انہوں نے بصرہ دروازے کے قریب سبزی فروشوں کی گلی کی مسجد میں اور منصور کی مسجد میں درس دیا، پھر مشرقی جانب منتقل ہوگئے، جہاں انہوں نے خلیفہ کے محل کے سامنے ایک مسجد میں درس دیا۔ سن ۶۶ھ میں معلّیٰ نہر کے سیلاب کے بعد وہ ارچ وے دروازے کی طرف منتقل ہوئے، اور الرصافہ میں دیوان گلی میں رہائش اختیار کی، اور وہاں کی مسجد کے ساتھ ساتھ مسجد المہدی میں بھی درس دیا۔ انہوں نے ایسی مجالس بھی منعقد کیں جن میں نظری بحثیں ہوتی تھیں۔ 10046

Abū Jaʿfar ʿAbd al-Khāliq ibn ʿĪsā l-Hāshimī. Heard much Hadith from Abū l-Qāsim ibn Bishrān, Abū Muḥammad al-Khallāl, Abū Isḥāq al-Barmakī, al-ʿUshārī, Ibn al- Mudhhib, and others, and studied jurisprudence with Judge Abū Yaʿlā. He was a jurisprudent and compiler, and a pious and self-restrained man. He was certified by Judge Abū Yaʿlā and served Abū ʿAbd Allāh al-Dāmaghānī as a notary-witness but stopped before he died. He taught at a mosque in the Ragdealer’s Alley near the Basra Gate and at the mosque of al-Manṣūr, then moved to the East Side, where he taught at a mosque across from the caliphal palace. In ’66, after the flooding of the Muʿallā Canal, he moved to the Archway Gate, settling in Dīwān Street in al-Ruṣāfah and teaching in the mosque there as well as the mosque of al-Mahdī. He also convened sessions where speculative discussions took place. 100.46

جب قاضی ابو یعلیٰ اپنی موت کے بستر پر تھے تو انہوں نے عبدالخالق سے کہا کہ میرا جسدِ مبارک غسل دیں۔ بعد میں جب خلیفہ القائم بامر اللہ اپنی موت کے بستر پر تھے تو انہوں نے بھی یہی درخواست کی۔ عبدالخالق نے ان کی درخواست پوری کی، لیکن محل سے کچھ بھی نہیں لیا۔ انہیں بتایا گیا کہ خلیفہ نے ان کے لیے متعدد بخششیں چھوڑی ہیں، مگر انہوں نے کچھ بھی لینے سے انکار کر دیا۔ آخرکار انہیں خلیفہ کی قمیص پیش کی گئی اور کہا گیا کہ وہ اس سے برکت حاصل کر سکتے ہیں۔ اس کے جواب میں انہوں نے اپنا ازار لیا، اس سے جسم کو خشک کیا اور کہا: «اب مجھے خلیفہ کی برکت حاصل ہو گئی۔» پھر المقتدی نے انہیں فوراً حاضر کیا تاکہ وہ وہیں بیعت کریں۔ عبدالخالق نے تنہا بیعت کی۔ 549 100.47

When Judge Abū Yaʿlā was on his deathbed he asked ʿAbd al-Khāliq to wash his corpse. Later, when the Caliph al-Qāʾim bi-Amr Allāh was on his deathbed, he made the same request. ʿAbd al-Khāliq did as he was asked but took nothing from the palace. He was told that the caliph had made him numerous bequests, but he refused to take anything. Finally they offered him the caliph’s shirt, saying he could gain a blessing from it. In response, he took his own waist-cloth, dried the body with it, and said, “Now I’ve got the caliph’s blessing.” He was then summoned by al-Muqtadī to offer the oath of allegiance on the spot. ʿAbd al-Khāliq tendered his oath alone.549 100.47

محمد بن ابي طاهر بن عبد الباقي بن محمد بن عبد الله بن محمد بن عبد الرحمن بن الربيع بن ثابت بن وهب بن مشجعة بن الحارث بن عبد الله بن كعب بن مالك الانصاري (هو احد الثلاثة الذين خُلِّفوا)۔ ۵۵۲ ولد في صفر سنة ۴۲۲ه [جون–جولائی ۱۰۵۰ء] في الكرخ۔ وكان يقول: «لما ولدت احضر ابي منجماً، واحضرت امي منجماً آخر، فأخذا طالعي واتفقا على ان أعيش اثنتين وخمسين سنة، ولكنني ها أنا ذا في عقدي العاشر!» ۱۰۰60

Muḥammad ibn Abī Ṭāhir ibn ʿAbd al-Bāqī ibn Muḥammad ibn ʿAbd Allāh ibn Muḥammad ibn ʿAbd al-Raḥmān ibn al-Rabīʿ ibn Thābit ibn Wahb ibn Mashjaʿah ibn al-Ḥārith ibn ʿAbd Allāh ibn Kaʿb ibn Mālik al-Anṣārī (one of the three Helpers who stayed behind).552 Born in Safar of ’42 [June–July 1050] in al-Karkh. He used to say, “When I was born my father brought in one astrologer and my mother brought in another. They took my horoscope and agreed that I would live for fifty-two years. But here I am in my tenth decade!” 100.60

هغه وروستی کس دی چې له ابو اسحاق البرمکي، ابو الطیب الطبري، ابو طالب العشاري، ابو الحسن الباقلاني، ابو محمد الجوهري او نورو څخه حدیث روایت کړی دی. هغه به ویل: «ما اوه کلنۍ کې قرآن ياد کړ، او د علم هیڅ څانګه نه ده چې ما هغه په بشپړه توګه یا په یوه برخه کې مطالعه نه وي کړې. زه نه فکر کوم چې ما د ژوند یوه ساعت هم د بوختیاوو او تفریحاتو په نیت ضایع کړی وي.» هغه د ریاضیاتو او د میراث د محاسبې په تسلط کې بې ساری و. کله چې زه د هغه په لیدو لاړم، هغه ۹۳ کلن و، او د هغه له هیڅ یوې وړتیا څخه کمزوری نه وه. هغه د ۵۳۵ هجري کال د رجب د میاشتې په دوهمه (د ۱۱۴۱ زیږدیز کال د فبروري ۱۱ او ۱۲ نیټې) د چهارشنبې په ورځ د غرمې دمخه مړ شو، او د بشر الحافي سره نږدې خاورو ته وسپارل شو. د خپل ژوند وروستۍ درې ورځې یې په بې وقفې توګه د قرآن کریم په تلاوت تېرې کړې.

He is the last to have transmitted Hadith citing Abū Isḥāq al-Barmakī, Abū l- Ṭayyib al-Ṭabarī, Abū Ṭālib al-ʿUshārī, Abū l-Ḥasan al-Bāqillānī, Abū Muḥammad al- Jawharī, and others. He used to say, “I memorized the Qurʾan at the age of seven, and there’s no branch of learning I haven’t studied, either completely or in part. I don’t think I’ve wasted a single hour of my life with distractions or diversions.” He was unique in his mastery of mathematics and inheritance calculation. I went to see him when he was ninety-three, and he hadn’t lost any of his faculties. He died before noon on Wednesday, the second of Rajab 535 [February 11–12, 1141], and was buried near Bishr al-Ḥāfī. He spent the last three days of his life tirelessly reciting the Qurʾan.

ابوالبرکات عبدالوهاب بن المبارک الانماطی۔ میں نے جتنے حدیث کے استاد دیکھے ہیں، ان میں سے وہ سب سے زیادہ روایات سننے والے اور سب سے زیادہ نقل کرنے والے تھے، حالانکہ وہ ان کو زبانی یاد رکھتے تھے۔ میرا کوئی ایسا استاد نہیں تھا جو ہماری قراءت کی اصلاح اتنے صبر کے ساتھ کرتا ہو، یا جو اپنی معمول کی خوش مزاجی اور گرمجوشی سے کیے گئے استقبال کے باوجود اتنی آسانی سے آبدیدہ ہو جاتا ہو۔ ان کی ولادت رجب ۴۶۲ھ [اپریل–مئی ۱۰۷۰ء] میں ہوئی اور وفات محرم ۵۳۸ھ میں ہوئی۔

Abū l-Barakāt ʿAbd al-Wahhāb ibn al-Mubārak al-Anmāṭī . Of all the Hadith teachers I have seen, he had heard the most reports and copied the most despite knowing them by heart. I never had a teacher who corrected our reading more patiently, or one more likely to be moved to tears despite his customary cheerfulness and the warm welcome he extended. He was born in Rajab ’62 [April–May 1070] and died in Muḥarram 538

[د ۱۱۴۳ز کال جولای–اګست]. هغه په الشونيزیه کې خاورو ته سپارل شوی دی۔ ۱۰۰۔63

[July–August 1143]. He is buried in al-Shūnīziyyah. 100.63

ابوبکر احمد بن محمد بن احمد الدینوری۔ ابوالخطاب الکلوذانی سے فقہ پڑھی اور اس میں کمال حاصل کیا۔ مناظرے میں بھی وہ اپنے ہم عصروں سے آگے تھا، یہاں تک کہ اسعد المیہنی نے اس کے بارے میں کہا: "ابوبکر الدینوری نے کبھی کوئی ایسی دلیل نہیں دیکھی جس میں سوراخ نہ کر سکے۔" جب بھی صالحین کا ذکر ہوتا تو وہ رو پڑتا اور کہتا: "اہلِ علم کو خدا کے ہاں ایک مقام حاصل ہے، اور شاید ..."[553] میں اپنے استاد ابوالحسن الزاغونی کی وفات کے بعد اس کے درسوں میں شریک ہونے لگا اور تقریباً چار سال تک اس کے ساتھ رہا۔ اس نے ایک بار مجھے [کتاب] پڑھ کر سنائی: 100۔64

Abū Bakr Aḥmad ibn Muḥammad ibn Aḥmad al-Dīnawarī. Studied jurisprudence with Abū l-Khaṭṭāb al-Kalwadhānī and excelled in it. He also outdid his fellows in disputation to the point that Asʿad al-Mīhanī said of him, “Abū Bakr al-Dīnawarī never saw an argument he couldn’t poke a hole in.” Whenever the righteous were mentioned, he would break down and weep, saying “Learned men have some standing with God, and perhaps …”553 I began attending his lectures after the death of my teacher Abū l-Ḥasan al-Zāghūnī and continued with him for some four years. He once recited to me: 100.64

د یو عالم لپاره شپږ شیان اړین دي.

The things a scholar needs are six.

دا د نظم په شکل د دوی یوه لیست دی۔

Here’s a list of them in rhyme.

ذکاوت، هڅه، پخوالی عمر، بېوزلي

Brains, drive, ripe age, poverty.

د ده د استاد مرستې او وخت۔554

His teacher’s help, and time.554

ابو حکیم ابراهیم بن دینار النهروانی۔ ابو الخطاب الکلوذانی اور دیگر اساتذہ سے ملاقات کی۔ فقہ کی تحصیل کی، مناظرہ میں مشغول رہے، اور بہت سی حدیث سنی۔

Abū Ḥakīm Ibrāhīm ibn Dīnār al-Nahrawānī. Met Abū l-Khaṭṭāb al-Kalwādhānī and other teachers. Studied jurisprudence, engaged in disputation, and heard much Hadith.

هغه د میراث په حساب کولو کې ډېر ماهر و. هغه یو عالم و چې خپل زده شوي علم یې په عمل کې راوست. هغه د روژې او عبادت پابند و، او ډېر عاجز و، د دې پر ځای چې څوک ورته پام وکړي، هغه نه پام کېدل ترجیح ورکوله. د هغه حوصله او ځان ته د ښکته کتلو عادت مثال شو؛ په حقیقت کې ما په دې برخه کې د هغه په څېر څوک نه دی لیدلی. هغه د ۵۵۶ هجري کال د جمادی الثانیه د میاشتې د شلمې دریمې ورځې، سه شنبې ورځ مړ شو ([June 19–20, 1161])، او د چهارشنبې سهار د بشر الحافي سره نږدې خاورو ته وسپارل شو. 100.71

He was deft at calculating inheritances. He was a learned man who put what he knew into effect. He was given to fasting and worship, and he was extremely humble, preferring to be ignored. His forbearance and self-deprecation became proverbial; indeed I never saw anyone like him in that respect. He died Tuesday, the twenty-third of Jumādā II 556 [June 19–20, 1161], and was buried on Wednesday morning near Bishr al-Ḥāfī. 100.71

که موږ د هر نسل ټول شخصیتونه یاد کړي وای، یا د یادو شویو کسانو بشپړ ژوندلیکونه لیکلي وای، کتاب به خورا اوږد شوی وای. له همدې امله موږ یوازې د هر نسل تر ټولو مشهور شخصیتونه یادولي دي، او د هغو د ډول کسان په یو څو خبرو بیان کړي دي. موږ د خدای شکر کوو او له هغه څخه مرسته غواړو.72

If we had mentioned all the figures in each generation, or written complete biographies of the men we have listed, the book would have grown much longer. We have therefore confined ourself to mentioning only the most prominent figures in each generation and saying a few words about the sort of people they were. We give God our thanks and to Him direct our pleas for help. 100.72

دا کتاب دلته پای ته رسیږي. موږ تل د خدای ستاینه کوو، او له هغه غواړو چې د محمد، هغه بې سواده نبي او د خپلې مخلوقاتو غوره، باندې او د هغه د کورنۍ او اصحابو باندې خپل برکت او سلامتیا ونازوي.

Here ends the book. We give praise to God always, and ask Him to bless and save Muḥammad, the unlettered557 Prophet and the best of His creation, and his family and Companions.