کله چې المأمون مړ شو، احمد بیا بغداد ته راوستل شو او هلته بند کړ شو.

When al-Maʾmūn died, Aḥmad was brought back to Baghdad and imprisoned there.

بیا هغه د المعتصم لخوا وازمویل شو. په هغه وخت کې قاضي القضاة احمد بن ابي دؤاد وو، چې خلیفې ته يې قانع کړی وو چې د خلکو عقیده وازمویي چې ایا قرآن مخلوق دی.353 69.1

Then he was tried by al-Muʿtaṣim. The chief judge at the time was Aḥmad ibn Abī Duʾād, who had persuaded the caliph to test people’s belief that the Qurʾan is created.353 69.1

المروذی وویل:2

Al-Marrūdhī said: 69.2

کله چې احمد بن حنبل زندان ته واچول شو، جیلر راغی او له هغه یې پوښتنه وکړه چې آیا هغه حدیث صحیح دی چې د ظالمانو او د هغوی د خدمت کوونکو په اړه دی؟354 احمد ورته وویل چې دا حدیث صحیح دی.

When Aḥmad ibn Ḥanbal was put in prison, the jailer came and asked him whether the Hadith about tyrants and those who serve them was authentic.354 Aḥmad told him it was.

زندان‌بان وپوښتل: ایا زه هم هغه څوک یم چې دوی ته خدمت کوي؟

“Am I one of those who serve them?” asked the jailer.

"جو خدمت کرتے ہیں وہ وہ لوگ ہیں جو آپ کے بال کاٹتے ہیں، آپ کے کپڑے دھوتے ہیں، آپ کا کھانا تیار کرتے ہیں، اور آپ کے ساتھ کاروبار کرتے ہیں۔ آپ وہ ہیں جو ظالموں میں سے ایک ہیں۔" [احمد:] رمضان کے مہینے میں، سنہ 219 ہجری [ستمبر یا اکتوبر 834ء] میں مجھے اسحاق بن ابراہیم کے گھر منتقل کیا گیا۔ ہر روز وہ دو آدمی بھیجتے تھے—ایک کا نام احمد بن رباح تھا، اور دوسرے کا ابو شعیب الحجام—تاکہ وہ مجھ سے مناظرہ کریں۔ جب وہ جانے کے لیے تیار ہوتے تو وہ ایک بیڑی منگواتے اور اسے ان بیڑیوں میں شامل کر دیتے جو میرے پاؤں میں پہلے ہی پڑی ہوئی تھیں۔ آخرکار میرے پاؤں میں چار بیڑیاں پڑ گئیں۔355 69.3

“Those who serve are the ones who cut your hair, wash your clothes, prepare your food, and do business with you. What you are is one of the tyrants.” [Aḥmad:] In Ramadan of ’19 [September or October 834] I was moved to Isḥāq ibn Ibrāhīm’s house. Every day they sent over two men—Aḥmad ibn Rabāḥ, one was called, and the other was Abū Shuʿayb al-Ḥajjām—to debate with me. When they were ready to leave they would call for a fetter and add it to the fetters that I already had on me. I ended up with four fetters on my legs.355 69.3

د دریم ورځ یو له هغو دوو څخه راغی او له ما سره یې بحث پیل کړ. په یوه وخت کې ما وپوښتل: «تاسو د خدای د علم په اړه څه وایاست؟»356

On the third day one of the two came and started debating with me. At one point I asked, “What do you say about God’s knowledge?”356

د خدای علم مخلوق دی، هغه ځواب ورکړ.

“God’s knowledge is created,” he replied.

“تا کافر یی!” دلته یو سړی هم حاضر و چې د اسحاق بن ابراهیم له خوا راغلی و. کله چې دا خبره واورېده، وې ویل: "ته د امیر المؤمنین د استازي سره خبرې کوې!" ما ځواب ورکړ: "هر څوک چې وي، بیا هم کافر دی." په څلورمه شپه، یعنې المعتصم، بغا چې الشیخ په نوم یاد کېده، د اسحاق له کوره د راوستلو لپاره ولېږلم. د تلو په لاره کې ما اسحاق ته بوتلم، هغه وویل: "په خدای، احمده، دا ستا د ژوند پوښتنه ده. هغه به تا وژلی نه وي او بس دومره به وي: هغه قسم خوړلی چې که تا د هغه غوښتنه ونه منله، نو به دې دومره وهي چې بې هوښه شې او بیا به داسې ځای ته واچوي چې هېڅکله به لمر ونه وینې. اوس ګوره: ایا خدای نه وایي «مونږ دا قرآن عربي ګرځولی دی»؟ هغه څنګه کولی شي چې دا ګرځولی وي پرته له دې چې پیدا یې کړي؟" 69.4

“You’re an unbeliever!” Present also was a man sent by Isḥāq ibn Ibrāhīm. When he heard me, he said, “You’re talking to the emissary of the Commander of the Faithful!” “Whoever he is,” I replied, “he’s still an unbeliever.” On the fourth night, he—that is, al-Muʿtaṣim—sent Bughā, called the Elder, to fetch me from Isḥāq’s. On the way out, I was taken to see Isḥāq, who said, “By God, Aḥmad, it’s your life we’re talking about here. He won’t behead you and be done with it: he’s sworn that if you don’t do as he asks he’ll flog you senseless and then throw you where you’ll never see the sun. Now look here: doesn’t God say «We have made it an Arabic Qurʾan?»357 How could He make it without creating it?” 69.4

ما د قرآن کریم له یوې بلې آیت سره ځواب ورکړ: «هغه دوی داسې کړل لکه د څارویو د خوړلو شوې پاڼې.»358 بیا ما وپوښتل چې «هغه دوی کړل» څه معنا لري، آیا د دې معنا دا ده چې «هغه دوی پیدا کړل»؟ هغه ونه توانید چې ځواب ورکړي، نو چوپ شو. په پای کې هغه وویل: «بوځئ یې!» کله چې موږ هغه ځای ته ورسیدو چې ورته د «باب البستان» (د باغ دروازه) وایي، نو ما یې له ځایه وایستلم.359 بیا یې یو سپاره څاروی راوست او ما یې پرې کېناولم، ترڅنګ د زنځیرونو سره. زما سره هېڅوک نه و چې ما ونیسي، او یو څو ځله نږدې وو چې د زنځیرونو د وزن له امله ولوېږم. دوی ما د المعتصم د ماڼۍ دننه ته یووړ، یعنې دننه، ما یوه کوټه ته واچاوه او دروازه یې وتړله. ما غوښتل چې د لمانځه لپاره ځان پاک کړم، خو نیمه شپه وه او په کوټه کې هېڅ څراغ نه و. مګر کله چې ما لاس وغځاوه، نږدې یو لوښی اوبه او یوه لوښۍ ومومدې. نو ما وضو وکړه او لمونځ مې وکړ. ﷺ 69.5

I answered with a different verse: «He made them like stubble cropped by cattle.»358 Then I asked him whether “made them” meant “created them.” He didn’t know how to answer me so he said nothing. Finally he said, “Take him away!” When we got to the place called the Orchard Gate, they took me out.359 Then they brought a riding animal and put me on it, fetters and all. There was no one with me to hold me up, and more than once I nearly fell over with the weight of the fetters. They took me inside—inside al-Muʿtaṣim’s palace, that is—put me in a room, and locked the door. I wanted to clean myself off for prayer, but it was the middle of the night and there was no lamp in the room. But when I stuck out my hand I found a pitcher of water and a basin nearby. So I did my ablutions and prayed. 69.5

د بل سهار، ما د خپلې پتلون نڼۍ (ډوري) راویستله او د هغې په مرسته مې زنځیرونه سره وتړل ترڅو یې پورته کړم، او پتلون مې په یوه اړخ ځوړ پاتې شو.

The next morning, I pulled the drawstring out of my trousers and used it to tie the fetters together so I could lift them, leaving my trousers hanging down on one side.

بیا د المعتصم استازی راغی، زما لاس یې ونیو، او ماته یې وویل چې راسه.

Then al-Muʿtaṣim’s messenger came, took me by the arm, and told me to come along.

زه د زنځیرونو سره د تړل شوي رسۍ په ساتلو سره د المعتصم په مخ کې حاضر شوم. هغه د ابن ابي دؤاد او د خپلو ملګرو د یوې ډلې سره کیناستی و۔ 696

So I appeared before al-Muʿtaṣim holding up my fetters with the cord. He was sitting there with Ibn Abī Duʾād and a crowd of his associates. 69.6

ابراهیم بن محمد: احمد بن حنبل خلیفه ته راوستل شو.

[Ibrāhīm ibn Muḥammad:] Aḥmad ibn Ḥanbal was brought before the caliph.

احمد بن ابی داؤد او ابوعبدالرحمن، د شافعی شاګرد، هم هلته وو. احمد ته د خلیفه په مخ کې ناست ځای ورکړل شو. دوی هغه د ډارولو لپاره خبرې کړې وې، او دوی یوازې دوه سړي سر پرې کړي وو. ابوعبدالرحمن ته په کتلو سره، ابن حنبل وپوښتل: "ایا ستا په نظر د شافعی څخه د خپلو موزو یا بوټونو باندې د لاسونو تېرولو په اړه کومې روایتونه پیژنې؟"[360] 69.7

Aḥmad ibn Abī Duʾād and Abū ʿAbd al-Raḥmān, the disciple of al-Shāfiʿī, were there too. Aḥmad was given a seat in front of the caliph. They had said things to frighten him, and they had just finished beheading two men. Upon seeing Abū ʿAbd al- Raḥmān, Ibn Ḥanbal asked, “Do you know any reports from al-Shāfiʿī on passing hands over one’s shoes?”360 69.7

”دا وګورئ!“ ابن ابی دؤاد وویل. ”مونږ دا سړی دلته د سرې کولو لپاره راوړی، او هغه د فقه په اړه خبرې کول غواړي!“ [البوشنجي:] المعتصم د رمضان د ۲۱۸ هجري کال کې د بیزنطي جبهې څخه بغداد ته راستون شو. همدا وخت و چې هغه احمد وازماوه او په خلکو کې یې د کوړو وهلو حکم وکړ۔ ۶۹8

“Look at that!” exclaimed Ibn Abī Duʾād. “We bring him here to behead him, and he wants to discuss jurisprudence!” [Al-Būshanjī:] Al-Muʿtaṣim returned to Baghdad from the Byzantine front in Ramadan of ’18. It was then that he tried Aḥmad and had him flogged in open court.361 69.8

[احمد:] کله چې زه المعتصم ته ورغلم، هغه ما ته بار بار ویل چې نږدې راشه.

[Aḥmad:] When I came before al-Muʿtaṣim, he kept telling me to come closer.

کله چې ما د هغه سره نږدې شو، هغه ماته وویل چې کښېن، او زه کښېناستم، د زنځیرونو په بار سره ډیر ټینګ شوی وم.

When I got up close to him he told me to sit, and I did, weighed down by the fetters.

ځینې وخت وروسته مې وپوښتل چې ایا کولی شم خبرې وکړم۔ 362 699

After a time I asked if I might speak.362 69.9

«ادامه دے»، هغه وویل.

“Go ahead,” he said.

«پیغمبر ﷺ مونږ ته د څه کولو بلنه ورکړه؟» ما وپوښتل۔

“What did the Prophet call on us to do?” I asked.

ایک لمحے کی خاموشی کے بعد اس نے جواب دیا: "دا گواهي ورکول چې له الله پرته بل هیڅ معبود نشته۔" "ښه، زه هم گواهي ورکوم چې له الله پرته بل هیڅ معبود نشته۔" بیا مې خبرې ته دوام ورکړ: "ستا نیکه ابن عباس روایت کوي چې کله د قیس قبیلې استازي د پیغمبر ﷺ په لیدو راغلل، نو له هغه څخه یې د ایمان په اړه پوښتنه وکړه. هغه وفرمایل: 'ایا تاسو پوهیږئ چې ایمان څه شی دی؟' "'خدای او د هغه رسول ښه پوهیږي،' دوی وویل۔"

After a moment of silence, he replied: “To testify that there is no god but God.” “Well, I testify that there is no god but God.” Then I went on: “Your grandfather Ibn ʿAbbās reports that when the delegation from the tribe of Qays came to see the Prophet, they asked him about faith. He answered, ‘Do you know what faith is?’ “‘God and His Emissary know best,’ they said.

«دا پدې معنا ده چې شهادت ورکړې چې د الله پرته بل معبود نشته، او محمد ﷺ د هغه رسول دی. دا هم پدې معنا ده چې لمونځ وکړې، زکات ورکړې، او د غنیمت یوه پنځمه برخه ورکړې.»363

“‘It means testifying that there is no god but God, and Muḥammad is His Emissary. It means holding the ritual prayer, paying the alms tax, and giving up onefifth of your spoils.’”363

«که زما مخکښې کس تاسو زما لپاره نه وې پرېښي، زه به دا کار له تاسره نه کولم»، ويې ويل المعتصم. بيا عبدالرحمن بن اسحاق ته مخ واړاوه او ويې ويل: «ما تا ته نه وو ويلي چې د محنې (پوښتنې) کار ودروه؟» ما په زړه کې وويل: «الحمد لله! د مسلمانانو دردونه ختم شول!» 69.10

“If my predecessor hadn’t left you for me to deal with,” said al-Muʿtaṣim, “I wouldn’t be doing this to you.” Then, turning to ʿAbd al-Raḥmān ibn Isḥāq, he said, “Didn’t I ask you to stop the Inquisition?” “Thank God!” I thought to myself. “The Muslims’ suffering is over!” 69.10

بیا هغه بیا هغوی ته وویل: «له هغه سره بحث وکړئ! له هغه سره خبرې وکړئ!» او بیا یې عبدالرحمن ته وویل: «له هغه سره خبرې وکړه!» عبدالرحمن وپوښتل: «ته د قرآن په اړه څه وایې؟»

But then he said to them, “Debate with him. Talk to him!” and then again to ʿAbd al-Raḥmān: “Talk to him!” “What do you say about the Qurʾan?” asked ʿAbd al-Raḥmān.

«ما وایاست د خدای د علم په اړه؟» ما پوښتنه وکړه. هغه چوپ شو.

“What do you say about God’s knowledge?” I asked. He fell silent.

یو بل یو له نورو څخه خبرې کې ننوت. «خو ایا خدای ونه فرمایل: "خدای د ټولو شیانو پیدا کوونکی دی"؟

One of the others broke in. “But didn’t God say, «God is the creator of all things»?

او آیا قرآن هم یوه شی نه دی؟» ما وویل: «خدای هم یوه باد یادونه کړې ده چې «د خپل رب په حکم هر شی ویجاړوي»، خو دا یوازې هغه شیان ویجاړ کړل چې هغه یې غوښتل.»366

364 And isn’t the Qurʾan a thing?” “God also mentioned a wind,” I said, “that would «destroy everything at the behest of its Lord,»365 but it destroyed only what He wanted it to.”366

بیا یو بل وویل: «خدای ﷻ فرمایي: ﴿ما یأتیهم من ذکرٍ من ربّهم محدَثٍ﴾». نو نوی شی څرنګه پیدا کیدای شي پرته لدې چې پیدا شوی وي؟ ما ورته وویل: خدای ﷻ همدا رنګه فرمایي: ﴿ص۔ والقرآنِ ذي الذِّکر﴾. دا ذکر قرآن دی. په بل آیت کې «الذکر» د تعریف لپاره نشته. یو تن د عمران بن حصین حدیث راوړ چې خدای ﷻ ذکر پیدا کړی دی. ما وویل: دا غلط دی، ځکه زه د یو څه زیات سندونو له مخې پوهیږم چې ده ﷺ وفرمایل: «خدای ﷻ ذکر ولیکه.» بیا دوی د ابن مسعود حدیث سره استدلال وکړ: «خدای ﷻ د آیة الکرسي څخه لوی هیڅ شی نه دی پیدا کړی، نه جنت، نه دوزخ، نه اسمانان او نه ځمکه.» ما وویل: «پیدا کول» د جنت، دوزخ، اسمانانو او ځمکې لپاره کارول کیږي، خو د قرآن لپاره نه. یو تن د خباب حدیث راوړ: «ای ته! هرڅومره چې هلې‌ځلې وکړې چې خدای ﷻ ته نږدې شې، د هغه له کلام څخه نږدې کوونکی شی به ونه مومې چې هغه ته ترې ډیر محبوب وي.»369

Then another one spoke up: “God says, «Whenever any new admonition comes to them from their Lord.»367 How can something be new without having been created?” I replied: “God also said, «Ṣād. By the Qurʾan, containing the admonition.»368 This admonition is the Qurʾan. In the other verse there’s no ‘the.’” One of them cited the Hadith of ʿImrān ibn Ḥuṣayn that God created the remembrance. “That’s wrong,” I said. “I have it on more than one source that he said, ‘God wrote the remembrance.’” Next they tried arguing with me using the Hadith of Ibn Masʿūd: “God has created nothing—not the Garden or the Fire or the heavens or the earth—greater than the Throne Verse.” I said: “The word ‘created’ applies to the Garden, the Fire, the heavens, and the earth, but not to the Qurʾan.” One of them cited the Hadith of Khabbāb: “You there! Try as you may to come nearer to God, you will find nothing dearer to Him by which to approach Him than His word.”369

«هو، ما وویل،» ومې ویل، «دا همداسې لیکلي.» ابن ابي دؤاد ماته په غضب وکتل.

“Yes,” I said, “that’s what it says.” Ibn Abī Duʾād glared at me.

او داسې کېده. یو به یو خبره کوله او زه به ترې رد ورکړ. بیا بل به خبرې کولې او زه به هغه هم رد کړ. هرکله چې د هغه له سړو څخه یو عاجز پاتې کېده، ابن ابي دؤاد به خبرې ته مداخله کوله: «ای د مؤمنانو امیره! په خدای قسم، دا سړی ګمراه دی، نورو ته هم ګمراهي ورکوي، او بدعت ایجادونکی زندیق دی!» 69.11

And so it went. One of them would say something, and I would rebut him. Then another would speak and I would rebut him too. Whenever one of his men was stymied, Ibn Abī Duʾād would interrupt: “Commander of the Faithful! By God, he’s misguided, and misleading, and a heretical innovator!” 69.11

مګر المعتصم تل ویل: "له هغه سره خبرې وکړه! له هغه سره بحث وکړه!" نو بیا به یو له دوی څه ویل او زه به ورته ځواب ورکړ. بیا به بل خبرې کړې او زه به هغه ته هم ځواب ورکړ. کله چې هیچا ته د ویلو لپاره څه پاتې نه شول، نو هغه یعنې المعتصم وویل: "راشه احمده! خبرې وکړه!" ما وویل: "امیرالمؤمنین، ماته داسې یو څه راکړئ چې زه پرې موافقه وکړم، یعنې د خدای د کتاب یا د هغه د رسول د سنت څخه." په دې وخت ابن ابي دؤاد چیغه کړه: "څه! ته یوازې د قرآن یا د هغه د رسول د سنت څخه تکرار کوې؟" ما وویل: "تاسو یوه تفسیر لرئ، او دا ستاسو کار دی، مګر دا د خلکو د بندي کولو یا د زنځیرونو اچولو لپاره دلیل نه شي کیدای." [البوشنجي:] زما د یوه ملګري روایت کړی دی چې ابن ابي دؤاد احمد ته مخه کړه او غوښتل یې چې له هغه سره بحث وکړي، مګر احمد هغه ته پام ونه کړ. په پای کې المعتصم له احمد څخه وپوښتل چې ولې له ابن ابي دؤاد سره خبرې نه کوي. 69.12

But al-Muʿtaṣim kept saying, “Talk to him! Debate him!” So again one of them would say something, and I would rebut him. Then another would speak and I would rebut him too. When none of them had anything left to say, he—meaning al-Muʿtaṣim—said, “Come on, Aḥmad! Speak up!” “Commander of the Faithful,” I replied, “give me something I can agree to— something from the Book of God or the sunnah of His Emissary.” At that, Ibn Abī Duʾād exclaimed, “What! You only repeat what’s in the Qurʾan or the sunnah of His Emissary?” “You have an interpretation,” I said, “and that’s your affair, but it’s nothing to lock people up for, or put them in chains.” [Al-Būshanjī:] One of my associates reported that Ibn Abī Duʾād confronted Aḥmad and tried to engage him in debate but Aḥmad ignored him. Eventually al- Muʿtaṣim asked Aḥmad why he wouldn’t address Ibn Abī Duʾād. 69.12

«زه یوازې د علم لرونکو خلکو سره خبرې کوم»، ویلي احمد.

“I speak only with men of learning,” said Aḥmad.

[احمد:] "امیرالمؤمنین،" ابن ابی دؤاد نے کہا، "اس کا آپ کے سامنے تسلیم ہونا میرے نزدیک ایک لاکھ دینار اور ایک لاکھ دینار سے بھی زیادہ قیمتی ہوگا،"370 اور اسی طرح ایک کے بعد ایک عدد بولتا چلا گیا۔ 69۔13

[Aḥmad:] “Commander of the Faithful,” said Ibn Abī Duʾād, “seeing him capitulate to you would mean more to me than a hundred thousand dinars, and another hundred thousand dinars,”370 and so on, throwing out one number after another. 69.13

"که هغه زما هغه خبره وکړي چې زه یې غواړم،" المعتصم وویل، "قسم دی، زه به هغه د خپلو لاسونو سره خلاص کړم. بیا به زه خپل لښکر هغه ته بوځم او د هغه تر شا به روان شم." بیا یې وویل: "احمده، زه ستا لپاره هغه څه غواړم چې ښه وي، ښکاره ده لکه څنګه چې ته زما زوی هارون وې. هلته راځه، اوس: ته ماته څه ویلای شې؟"371

“If he tells me what I want to hear,” said al-Muʿtaṣim, “I swear I’ll unchain him with my own hands. Then I’ll lead my troops to him and march along behind him.” Then he said, “Aḥmad, I want what’s best for you, the same as if you were my son Hārūn. Come on, now: What can you tell me?”371

«ما ته د خدای کتاب یا د هغه د پیغمبر سنت راکړه» ما وویل. کله چې مجلس اوږد شو، المعتصم بې‌صبره او بې‌آرامه شو. «لاړ شئ!» هغه علماوو ته وویل. بیا یې ماسره او عبدالرحمن بن اسحاق ته امر وکړ چې پاتې شو، ترڅو له موږ سره خبرې وکړي۔ 69.14

“Give me something from the Book of God,” I said, “or the sunnah of His Emissary.” As the session dragged on, al-Muʿtaṣim grew bored and restless. “Go!” he said to the scholars. Then he ordered ʿAbd al-Raḥmān ibn Isḥāq and me to stay behind so he could talk to me. 69.14

"راځه!" هغه وویل. "ولې نه پریږدې؟" بیا هغه وویل: "زه تا نه پیژنم. ایا ته هیڅکله دلته راغلی یې؟" "زه هغه پیژنم، ای د مؤمنانو امیره،" عبدالرحمن بن اسحاق وویل. "دېرش کاله راهیسې هغه وایي چې مسلمانان تاسو ته اطاعت پر غاړه لري او باید د جهاد په کې او د حج په سفر کې تاسو تعقیب کړي." "په خدای قسم،" المعتصم وویل، "دا یو عالم سړی دی، د پوهې خاوند! زه به بد نه ګڼم چې داسې یو سړی زما سره وي ترڅو د نورو مذهبونو خلکو سره بحث وکړي." بیا هغه ماته مخ واړاوه: "ایا تا صالح الرشیدي پیژندلی؟" "ما د هغه په اړه اورېدلي دي،" ما وویل.

“Come on!” he said. “Why don’t you give up?” Then he said, “I don’t recognize you. Have you never come here before?” “I know him, Commander of the Faithful,” said ʿAbd al-Raḥmān ibn Isḥāq. “For thirty years, he’s been saying that Muslims owe obedience to you and should follow you in the holy war and join you on the pilgrimage.” “By God,” said al-Muʿtaṣim, “he’s a man of learning—a man of understanding! I wouldn’t mind having someone like him with me to argue against people from other religions.” Then, turning to me, “Did you know Ṣāliḥ al-Rashīdī?” “I’ve heard of him,” I said.

«هغه زما استاد و، او هلته ناست و،» هغه وویل، په خونې کې یوې کونج ته په ګوته کوي. «ما له قرآن په اړه پوښتنه وکړه، هغه ما رد کړ، نو ما امر وکړ چې هغه پښو لاندې کړی او کش کړی شي. نو ای احمده: یوه خبره ومومه، هرڅه چې وي، چې په هغې باندې موږ سره موافق شې، زه به تا په خپلو لاسونو خلاص کړم.» «ما ته د خدای له کتاب څخه یوه خبره راکړه،» ما وویل، «یا د ده د رسول ﷺ سنت.» غونډه اوږده شوه. په پای کې المعتصم پورته شو او بیرته دننه لاړ، او زه بیرته هغه ځای ته واستول شوم چیرته چې دوی ما ساتلی و۔ 69.15

“He was my tutor, and he was sitting right there,” he said, pointing to a corner of the room. “I asked him about the Qurʾan and he contradicted me, so I had him trampled and dragged out. So Aḥmad: find something—anything—you can agree to, and I’ll unchain you with my own hands.” “Give me something from the Book of God,” I said, “or the sunnah of His Emissary.” The session dragged on. Finally al-Muʿtaṣim rose and went back inside, and I was sent back to the place where they had been keeping me. 69.15

د maghrib لمانځه وروسته، د ابن ابي دؤاد دوه ملګري راوليږل شول ترڅو شپه دلته تیره کړي او له ما سره بحث ته دوام ورکړي. دوی تر هغه وخته پاتې شول چې د روژې د ماتولو وخت راورسید. کله چې خواړه راوړل شول، دوی ما ته د خوړلو لپاره زور واچاوه، خو ما ونه خوړل. بیا، د شپې په یوه وخت کې، المعتصم ابن ابي دؤاد ته پیغام ولیږه.

After sunset prayers, two of Ibn Abī Duʾād’s associates were sent in to spend the night there and continue debating with me. They stayed until it was time to break the fast.372 When the meal arrived they pressed me to eat but I wouldn’t. Then, at some point during the night, al-Muʿtaṣim sent over Ibn Abī Duʾād.

امیرالمؤمنین غواړي چې پوه شي، ایا تاسو هیڅ څه ویلو لپاره لرئ. ما خپل معمول ځواب ورکړ.

“The Commander of the Faithful wants to know if you have anything to say.” I gave him my usual answer.

«تاسو پوهیږئ،» هغه وویل، «ستاسو نوم د اوو کسانو څخه و—یحییٰ بن معین او نور—مګر ما هغه ړنګ کړ.»373

“You know,” he said, “your name was one of the seven—Yaḥyā ibn Maʿīn and the rest—but I rubbed it out.”373

دا اوه کسان چې څومره وو؟ یحیی بن معین، ابو خیثمه، احمد الدورقی، القواریری، سعدویه، او په ځینو روایتونو کې خلف المخزومی.374

The seven were Yāḥyā ibn Maʿīn, Abū Khaythamah, Aḥmad al-Dawraqī, al- Qawārīrī, Saʿduwayh, and—in some accounts—Khalaf al-Makhzūmī.374

ابن أبي دؤاد وویل: "زه خفه شوم چې دوی تاسو نیولی یئ." بیا یې وویل: "د مؤمنانو امیر قسم خوړلی چې تاسو ته به ښه اوږده وهلي ورکړي او بیا به تاسو داسې ځای ته واچوي چې هلته به هیڅکله لمر ونه وینئ. خو هغه وایي که تاسو تسلیم شئ، نو هغه به پخپله راشي او تاسو به خلاص کړي." بیا هغه ولاړ.

Ibn Abī Duʾād continued: “I was sorry to see them arrest you.” Then he said, “The Commander of the Faithful has sworn to give you a good long beating and then throw you somewhere where you’ll never see the sun. But he also says that if you capitulate he’ll come and unchain you himself.” Then he left.

بله سهار، زما په دویمه ورځ هلته، د المعتصم استازی راغی، زما لاس یې ونیو او ما یې د هغه په وړاندې راوست. بیا المعتصم امر وکړ چې زه د بحث لپاره ورسره وخبرول شم. "ورسره خبرې وکړئ!" هغه وویل. 69.16

The next morning—on my second day there—al-Muʿtaṣim’s envoy came, took me by the arm, and brought me before him. Again al-Muʿtaṣim ordered them to debate me. “Talk to him!” he said. 69.16

دې ځل بیا بحث پیل شو. یو د دې خوا څخه خبرې کاوه او زه ورته ځواب ورکولم، او بل د هغې خوا څخه او زه هغه ته هم ځواب ورکولم. کله چې دوی د خدای په کتاب یا د هغه د رسول ﷺ په سنت کې نه شتون لرونکې کومه خبره یاده کوله، یا د پخوانیو مسلمانانو په یوه روایت کې راغلې وي، زه به ویل: "زه نه پوهیږم چې ستاسو مطلب څه دی." "امیر المؤمنین!" دوی به شکایت کاوه، "کله چې هغه په موږ باندې دلیل ولري، نو په خپل ځای ودریږي، مګر کله چې موږ خبره وکړو، نو وایي چې زه نه پوهیږم چې موږ څه وایو." "د دې سره بحث ته دوام ورکړئ!" المعتصم وویل۔

So the debate began again. One of them would speak from over here and I would answer him, and another from over there and I’d answer him too. Whenever they mentioned anything not in the Book of God or the sunnah of His Emissary, or in a report about the early Muslims, I would say, “I don’t know what you mean.” “Commander of the Faithful,” they would protest, “when he has an argument against us he stands his ground, but whenever we make a point he says he doesn’t know what we’re talking about.” “Keep debating him!” said al-Muʿtaṣim.

"ټول هغه څه چې زه یې تاسو ته ګورم، د یوه له هغوئ څخه ووئیل شو، دادي چې تاسو حدیثونه یادوئ او داسې ادعا کوئ چې د دوی معنا پوهیږئ." 69.17

“All I see you doing,” said one of them, “is citing Hadith and claiming to know what it means.” 69.17

«تاسو څه وایاست،» ما ترې وپوښتل، «د دې آیت په اړه: {په اولادونو کې الله تاسو ته حکم کوي چې د یوه نارینه برخه د دوو ښځو د برخې په اندازه ده}؟»375

“What do you say,” I asked him, “about the verse «Concerning your children, God enjoins you that a male shall receive a share equivalent to that of two females»?”375

"دا یوازې مؤمنانو لپاره دی،" هغه وویل.

“It applies only to believers,” he said.

ما د هغه څخه پوښتنه وکړه: «د وژونکو، غلامانو، یا یهودانو په اړه څه وایي؟» هغه چپ شو. زه د دې طریقې ته یوازې د یوې ځانګړې موخې لپاره متوسل شوی وم: دوی د قرآن کریم د ساده متن پر بنسټ بحث کاوه، په داسې حال کې چې ماته تورنه کوله چې بې ځایه حدیث راوړم.376

I asked him: “What about murderers, slaves, or Jews?” He fell silent. I had resorted to that tactic for one reason: they had been arguing on the basis of the plain text of the Qurʾan while accusing me of citing Hadith for no good reason.376

دوی تر نږدې غرمې پورې دغه بحث جاری وساتلو. کله چې المعتصم بالله ستړی شو، نو ټول خلک یې لیرې کړل، پرته له عبدالرحمن بن اسحاق څخه، چې زما سره بحث ته دوام ورکړ.

They kept at it until nearly noon. When al-Muʿtaṣim had had enough, he sent everyone away except for ʿAbd al-Raḥmān ibn Isḥāq, who continued to argue with me.

بالآخر المعتصم اٹھ کر اندر چلا گیا، اور مجھے اس جگہ واپس بھیج دیا گیا جہاں مجھے قید رکھا جا رہا تھا۔

Finally al-Muʿtaṣim rose and went back inside, and I was sent back to the place where they had been holding me.

[عبد الله:] الفتح بن شخرف نے اپنے ہاتھ سے مجھے لکھا کہ اس نے ابن حطیط سے سنا—جو خراسان کے ایک عالم تھے، جن کا پورا نام اس نے ذکر کیا—کہ احمد بن حنبل کو کوڑے مارے جانے سے پہلے، وہ اور محنت کا شکار ہونے والے ان کے کچھ ساتھی کسی گھر میں قید رکھے گئے تھے۔ 6918

[ʿAbd Allāh:] Al-Fatḥ ibn Shakhraf wrote to me in his own hand saying that he heard from Ibn Ḥuṭayṭ—a man of learning from Khurasan, whose name he gave in full —that before Aḥmad ibn Ḥanbal was flogged, he and some of his fellow victims of the Inquisition were kept in confinement in a house somewhere. 69.18

«شپه راغله»، احمد وویل، «او نور خلک ویده شول، خو زه نه شوم کولای چې د هغه څه په اړه فکر کول بند کړم چې زما سره به څه پیښ شي. بیا مې یو اوږد سړی ولید چې د ویدو کسانو ترمنځ زما په لور راروان و.»

“Night fell,” said Aḥmad, “and the others went to sleep, but I couldn’t stop thinking about what would happen to me. Then I saw a tall man picking his way around the sleepers toward me.

"تاسو احمد بن حنبل یاست؟" هغه پوښتنه وکړه.

“‘Are you Aḥmad ibn Ḥanbal?’ he asked.

ما هېڅ ونه ویل او هغه بیا پوښتنه وکړه. کله چې ما ځواب ونه کړ، هغه دریم ځل وپوښتل:

“I said nothing and he asked again. When I didn’t answer, he asked a third time:

"آیا تاسو احمد بن حنبل یاست؟" "هو." "یوازې صبر وکړه،" ده وفرمایل، "او جنت به ستا وي." "وروسته، کله چې د کوړو سوځیدنه راباندې ولګیده، زه د هغه خبره په یاد کړم چې هغه ماته ویلې وه." [احمد:] زه په یاد لرم چې ما په دریم شپه کې په خپل زړه کې فکر وکړ چې بل ورځ به یو څه پیښ شي. ما له هغو سړو څخه یو چې ماته ټاکل شوي وو وغوښتل چې ماته یوه ناوړه (رسۍ) پیدا کړي. هغه یوه رسۍ پیدا کړه او ما یې وکاروله چې خپلې زنځیرې پورته کړم. بیا ما د پتلون ازاربند بېرته په خپل ځای کې واچاوه ترڅو پتلون مې ولاړ وي، ترڅو که زما سره یو څه پیښ شي، پټه نه شم. 69.19

‘Are you Aḥmad ibn Ḥanbal?’ “‘Yes.’ “‘Only endure,’ he said, ‘and the Garden is yours.’ “Later, when I felt the burning of the whips, I remembered what he’d told me.” [Aḥmad:] I remember thinking to myself on the third night that something was bound to happen the next day. I asked one of the men who were assigned to me to find me a cord. He found one and I used it to pull up my chains. Then I put the drawstring back on my trousers to hold them up so I wouldn’t be exposed if something happened to me. 69.19

په دریم ورځ سهار المعتصم بیا زما د راوستلو امر وکړ. زه داسې حال کې دننه شوم چې تالار له خلکو ډک و. کله چې ورو ورو مخ ته لاړم، ما وليدل چې خلک په توره، خلک په کوړو، او نور هم وو، د لومړيو دوو ورځو په پرتله ډېر زيات. کله چې ده ته ورسېدم، هغه راته وويل چې کېنه. "له دې سړي سره بحث وکړئ،" هغه نورو ته وويل. "له هغه سره خبرې وکړئ!" 69.20

On the morning of the third day,377 al-Muʿtaṣim sent for me again. I entered the hall to find it packed with people. As I came slowly forward, I saw people with swords, people with whips, and so on—many more than on the first two days. When I reached him, he told me to sit down. “Debate him,” he told the others. “Talk to him!” 69.20

دوی زما سره بحث پیل کړ. یو خبرې کولې او زه ورته ځواب ورکولم، بیا بل خبرې کولې او زه هغه ته هم ځواب ورکولم. ډیر ژر زه بریالی شوم.378 د المعتصم څنګ ته ولاړ یو سړي زما په لور په ګوته کول پیل کړل. د مجلس څه وخت تېرېدو وروسته، المعتصم زه یوې خوا ته بوتلم ترڅو له دوی سره یوازې مشوره وکړي.

They began to argue with me. One would talk and I would answer him, and then another would talk and I’d answer him too. Soon I was winning.378 One of the men standing near al-Muʿtaṣim began pointing at me. After the session had gone on for a while, al-Muʿtaṣim had me led away to one side so he could confer with them alone.

بیا هغه دوی یوې خوا ته واستول او ما یې راوغوښت.

Then he sent them to the side and had me brought over.

«راځه، احمده!» هغه وویل. «هغه څه راته ووایه چې غواړم واورم، زه به دې په خپلو لاسونو سره خلاص کړم.» کله چې ما ورته خپل عادي ځواب ورکړ، هغه ما ته بد وویل، بیا یې وویل: «هغه وباسئ او لوڅ یې کړئ!» زه کشیدل شوم او لوڅ کړل شوم.379

“Come on, Aḥmad!” he said. “Tell me what I want to hear, and I’ll unchain you with my own hands.” When I gave him my usual answer, he cursed me, then said, “Drag him away and strip him!” I was dragged away and stripped.379

ایک وخت پہ مخکښ ما د پیغمبر ﷺ یو څو ویښتان ترلاسه کړي وو۔ کله چې اسحاق بن ابراهیم وليدل چې زما د قمیص په آستین کې يو شی ګنډل شوی دی، هغه یو سړی راولېږه چې پوښتنه وکړي چې دا څه شی دی۔ ما ورته وویل چې دا د پیغمبر ﷺ څو ویښتان دي۔ کله چې دوی زما قمیص راباسلو پیل وکړ، المعتصم دوی ته وویل چې ودریږئ، او دوی هغه زما څخه داسې وباسه چې ونه پاره شو۔ زه فکر کوم چې هغه د هغو ویښتانو له امله ځان ساتلی وو چې په دننه کې ګنډل شوي وو۔ 69۔21

Some time before, I had acquired some of the Prophet’s hair. Noticing that I had something knotted up in the sleeve of my shirt, Isḥāq ibn Ibrāhīm sent someone over to ask what it was. I told him it was some of the Prophet’s hair. When they started tearing my shirt off, al-Muʿtaṣim told them to stop and they pulled it off me without ripping it. I think he held back because of the hair that was knotted up inside. 69.21

چوکۍ باندې ناست، المعتصم د ستنو او کوړو غوښتنه وکړه. دوی ستنې راوویستې او ما یې لاسونه وغځول. زما له شا یو چا وویل: "د غاښونو ټوټې ونیسه او کش کړه." خو زه نه پوهیدم، نو پای ته مې دواړه لاسونه وچړول.22

Sitting down on a chair, al-Muʿtaṣim called for the posts and the whips. They brought out the posts and made me stretch out my arms. From behind me someone said, “Hold on to the tusks and pull,” but I didn’t understand, so I ended up spraining both my wrists.380 69.22

[البوشنجی:] وائی چې کله احمد د دندو څخه ګوښه شو، المعتصم چې هغه د ځان په وړاندې نه ماتېدونکی ولید، د هغه په زړورتیا دومره حیران شو چې د هغه سره د نرمۍ کولو ته تیار شو؛ خو بیا احمد بن ابي دؤاد هغه ته غوسه کړ او ویې ویل: "که تاسو هغه خوشې کړئ، خلک به وائي چې تاسو د المأمون عقیده پریښې ده او د هغې په عملي کولو کې ستونزه لرئ." همدا خبره وه چې المعتصم یې وهلو ته اړ کړ. 69.23

[Al-Būshanjī:] They say that when Aḥmad was suspended from the posts, al- Muʿtaṣim, seeing him undaunted, so admired his bravery that he was prepared to be lenient with him; but then Aḥmad ibn Abī Duʾād provoked him, saying, “If you let him go, people will say that you’ve renounced al-Maʾmūn’s creed and are refusing to enforce it.” It was this that pushed al-Muʿtaṣim to go ahead and flog him. 69.23

[احمد:] کله چې کوړې راوړې شوې، المعتصم دوی ته وکتل او وې ویل: "نورې راوړئ،" او همداسې وشول۔ بیا هغه جلادانو ته وویل:382

[Aḥmad:] When they brought the whips, al-Muʿtaṣim looked at them and said, “Bring different ones,” which was done.381 Then he said to the lictors,382

پرواز کړئ!” 69۔24

“Proceed!” 69.24

یوں یکے بعد دیگرے وہ میری طرف آتے اور ہر ایک دو دو کوڑے مارتا، اور المعتصم چیخ کر کہتا: "اور زور سے، خدا تمہیں غارت کرے!" جب ایک ہٹ جاتا تو دوسرا آگے بڑھتا اور مجھے مزید دو کوڑے مارتا، اور وہ مسلسل چلاتا رہتا: "اور زور سے، خدا تم سب کو غارت کرے!"383

One at a time, they came at me, and struck two lashes apiece, with al-Muʿtaṣim calling out, “Harder, damn you!” As each one stepped aside another would come up and hit me twice more, with him shouting all the while, “Harder, damn you all!”383

زه چې نولس کوړې وهلی شوم، هغه، یعنی المعتصم، خپل ځای نه پاڅید او ماته راغی۔ 6925

After I had been struck nineteen lashes, he—meaning al-Muʿtaṣim—rose from his seat and walked up to me. 69.25

“احمده!” هغه وویل، “ولې ځان وژنې؟ په خدای قسم، زه ستا د ښېګڼې غوښتونکی یم.” بیا عجیف د خپلې توري د دستګۍ سره ما ته ټکې ورکول پیل کړې. “ته فکر کوې چې دا ټول ډله په مقابل کې ګټلی شې؟” “شرم دې وي!” یو چا چیغه کړه. “خلیفه ستا د انتظار په ځای ولاړ دی.” “د مؤمنانو امیره!” یو بل چیغه کړه، “ده ووژنه، او د هغه وینه زما په غاړه وي!” بیا نور هم یو په بل پسې ورسره یو غږ شول. “د مؤمنانو امیره، ته روژه لرې، او اوس په لمر کې ولاړ یې!”384

“Aḥmad,” he said, “why are you killing yourself? I swear to God, I want what’s best for you.” Then ʿUjayf began jabbing at me with the hilt of his sword. “Do you think you can win against this whole lot?” “For shame!” someone called out. “The caliph is standing there waiting for you.” “Commander of the Faithful!” cried another. “Kill him, and let his blood be on my hands!” Then more of them chimed in. “Commander of the Faithful, you’ve been fasting, and now you’re standing in the sun!”384

«راځه احمده»، هغه وویل. «یوه خبره وکړه!» ما وویل: «ماته داسې یوه خبره راکړه چې زه یې باور وکړم، له کتاب الله یا د هغه د رسول ﷺ له سنت څخه.» هغه بیرته خپل څوکۍ ته ولاړ او کېناست.

“Come on, Aḥmad,” he said. “Say something!” “Give me something I can believe,” I said, “from the Book of God or the sunnah of His Emissary.” He went back to his chair and sat down.

"ادامه ورکړه،" هغه لیکټور ته وویل. "هغه ته یې احساس کړه، ستا ورانه!" ډیر ژر هغه دوهم ځل راپورته شو، او وې ویل: "راشه، احمد! هغه څه راته ووایه چې زه یې غوښتل اوریدل." 69.26

“Proceed,” he said to the lictor. “Let him feel it, damn you!” Soon he rose a second time, saying, “Come on, Aḥmad! Tell me what I want to hear.” 69.26

نور ملګرو هم ورسره یوځای شول او ویل: "احمده، شرم دی درته! ستا امام ستا د راتګ انتظار کوي." عبدالرحمن وپوښتل: "ستا د ملګرو څخه کوم یو دا کار کوي چې ته یې کوې؟" المعتصم ماته وویل: "څه چې کولی شې ماته ووایه، زه به دې په خپلو لاسونو زنځیرونه خلاص کړم." ما ورته وویل: "ماته داسې څه راکړه چې زه یې باور کولی شم، له د خدای له کتاب یا د هغه د رسول ﷺ له سنت څخه." هغه بیا خپلې څوکۍ ته راستون شو او کېناست. ده جلادانو ته وویل: "دوام ورکړئ."

The others joined in, saying, “Shame on you, Aḥmad: your imam is standing here waiting for you.” “Which of your associates,” asked ʿAbd al-Raḥmān, “is doing what you’re doing?” “Tell me whatever you can manage,” al-Muʿtaṣim said to me, “and I’ll unchain you with my own hands.” “Give me something I can believe,” I said, “from the Book of God or the sunnah of His Emissary.” Again he went back to his chair and sat down. “Proceed,” he said to the lictors.

بیا هم یو یو راغلل او هر یو زما په شا دوه دوه کوړې وواهې، او المعتصم به چیغې وهلې: "نور هم سخت وواهئ، ستاسو ورانه شه!" هر یو چې په یوه خوا شو، بل راغی او نور هم دوه کوړې یې راباندې وواهې، او دغه وخت کې هم هغه نه چوپ کیده او ویل به یې: "ټولو سخت وواهئ، ستاسو ورانه شه!" بیا زه بې هوښه شوم.385

Again they came up one by one and struck me two lashes apiece, with al-Muʿtaṣim calling out, “Harder, damn you!” As each stepped aside another would come up and hit me twice more, with him shouting all the while, “Harder, damn you all!” That’s when I passed out.385

یو څه وخت وروسته زه په خپلو حواسو راغلم او وموندل چې زما زنځیرونه لرې شوي وو.

Some time later I came to my senses to find that my chains had been removed.

«موږ تاسو مخ پر ځمکه وغورځولئ،» د هغو سړو څخه یو چې هلته وو وویل. «بیا موږ تاسو په ځمکه وګرځولئ او پښو لاندې مو کړئ.» زه ته د هغه څه یادونه نه وه.

“We threw you face down,” said one of the men who had been there. “Then we rolled you over on the ground and trampled you.” I had no memory of that.

دوی ماته یو څه جوار اوبه راوړې او ویې ویل چې دا وڅښه او بیا قې وکړه.

They brought me some barley water and told me to drink it and vomit.

«زه روژه نشم ماتولای»، ما هغوی ته وویل.

“I can’t break the fast,” I told them.

هغوی زه بیرته د اسحاق بن ابراهیم کور ته بوتلم، چېرته چې ما د ماښامنځه لمونځ وکړ۔ ابن سماعه مخکې شو چې لمونځ وکړي۔ کله چې هغه فارغ شو نو ما ته یې وویل: «ته څنګه لمونځ کولای شوې کله چې ستا د جامو لاندې وینه بهېږي؟»27

They took me back to Isḥāq ibn Ibrahīm’s place, where I attended the noon prayer.386 Ibn Samāʿah stepped forward to lead the prayer. When he finished he asked me, “How could you pray when you’re bleeding inside your clothes?” 69.27

عمر رضي الله عنه د خپلو زخمونو څخه د وینې د بهیدو په حال کې لمونځ وکړ، ما ځواب ورکړ.

“ʿUmar prayed with blood spurting from his wounds,” I answered.

صالح وویل: ۶۹.28

Ṣāliḥ said: 69.28

زما پلار خوشی شو او کور ته لاړ. د هغه وخت څخه چې هغه لومړی ځل ونیول شو تر هغه وخته پورې چې کوړه ورکړل شوه او خوشې شو، اتلس میاشتې تېرې شوې.

My father was released and went home. From the time he was first arrested to the time he was flogged and let go was twenty-eight months.

ان یو دوو سړیو څخه چې زما له پلار سره وو—یعنې په زندان کې—یو سړی هرڅه واورېدل او ولیدل. وروسته هغه زما کور ته راغی او وې ویل: «ابن عمه! الله دې د ابو عبد الله باندې رحم وکړي! ما هېڅکله داسې کس نه دی لیدلی. کله چې د خوړو لپاره یې راوړل، زه به هغه ته یادونه کوله چې ته روژه دار یې، او ورته به مې ویل چې ته خپل ځان ژغورلای شې.387 زه دا هم یادوم چې هغه تږی شو. هغه له ساتونکي څخه د څښاک یو څه وغوښتل. سړي ورته د یخو سره یوه پیاله اوبه راکړې. هغه واخیست او یو شیبه یې ورته وکتل، خو بیا یې بې له دې چې وڅښي بیرته ورکړه. زه حیران وم چې هغه په دې وېرونکي ځای کې هم له خوړو او اوبو پرته تېر کولی شو.» صالح وویل: 69.29

One of the two men who were with my father—in jail, that is—heard and saw everything. Later he came to see me and said, “Cousin, may God have mercy on Abū ʿAbd Allāh! I never saw anyone like him. When they sent food in, I would remind him that he was fasting, and tell him he was allowed to save himself.387 I also remember that he was thirsty. He asked the attendant for something to drink. The man gave him a cup of water with ice in it. He took it and looked at it for a moment, but then he gave it back without drinking it. I was amazed that he could go without food or water even in that terrifying place.” Ṣālīḥ said: 69.29

په هغه وخت کې زه هر ممکنه کوشش کوله چې هغۀ ته یو څه خواړه یا یو دو ډوډۍ پټکې داخل کړم، مګر زما ټول زارۍ او منتونه هیڅ ګټه ونه کړه.

At the time, I was doing everything I could to smuggle some food or a loaf or two of flatbread in to him, but none of my pleading did any good.

یو سړی چې هلته وو ماته وویل چې هغه درې ورځې پرې سترګې ټینګې ساتلې وې، او د ټولې بحث او مناقشې په ترڅ کې یو ځل هم یو کلمه غلطه تلفظ نه کړه. ”ما فکر نه کاوه چې د هیچا لپاره ممکن وي چې هغه په دومره زور او قوت کې وي.“ [البوشنجي:] المعتصم د ۱۸ کال د رمضان په میاشت کې د بیزنطي جبهې څخه بغداد ته راستون شو. هغه وخت و چې هغه احمد وازماست او د هغه په مخ کې یې ورته کوړې وهلې. ۶۹.30

A man who was there told me that he kept his eye on him for the entire three days, and not once during all the argument and debate did he mispronounce a single word. “I didn’t think it was possible for anyone to be as tough as he was.” [Al-Būshanjī:] Al-Muʿtaṣim returned to Baghdad from the Byzantine front in Ramadan of ’18. It was then that he tried Aḥmad and had him flogged before him. 69.30

ایراهیم بن مصعب چې دهغه وخت لپاره د خلیفه المعتصم د پولیسو د مشر ځای ناستی و، د یوې باوري ملګري له خوا ماته ورته وویل: "ما هېڅوک داسې نه دي لیدلي چې د پاچاهانو او شهزادګانو مخې ته د ولاړ کېدو په وخت کې دې ورځې د احمد په څېر لږ وېره ښکاره کړي. د هغه لپاره موږ د ماشو یوې ډلې څخه زیات نه وو." [الزهري:] زه د خپلو یادښتونو څخه لولم هغه څه چې المرّوذي د احمد بن حنبل د محاکمې په وخت کې وویل، کله چې احمد د دوو ستنو ترمنځ ځوړند و.388 69.31

A trustworthy associate of mine reported to me what he was told by Ibrāhīm ibn Muṣʿab, who at that time was standing in for Isḥāq ibn Ibrāhīm as al-Muʿtaṣim’s chief of police: “I’ve never seen anyone brought face to face with kings and princes show as little fear as Aḥmad did that day. To him we were nothing but a cloud of flies.” [Al-Zuhrī:] I read from my own notes what al-Marrūdhī said at the trial of Aḥmad ibn Ḥanbal, as Aḥmad was hanging between the posts.388 69.31

«ښاغلی»، المرّوذي وویل، «خدای وايي: ‹خپل ځانونه مه وژنئ.›»389

“Master,” said al-Marrūdhī, “God says, «Do not kill yourselves.»”389

مرّوذي، احمد وویل: "مرّوذي، ووځه بهر وګوره او ماته ووایه چې ته څه ویني." المرّوذي روایت کوي: "زه بهر ووتم او هلته، د خلیفې د ماڼۍ په صحن کې، خلکو یوه لویه ډله ولیده—خدای ښه پوهیږي چې څو وو—چې د کاغذونو، قلمونو او د مرغۍ لوښو سره وو. ما له هغوئ څخه پوښتنه وکړه چې دوی څه کوي، نو هغوئ وویل: 'موږ انتظار کوو چې احمد څه وایي، ترڅو يې ولیکو.'" هغه دوی ته وویل چې په خپل ځای کې پاتې شي، بیا بېرته دننه ولاړ، چېرته چې احمد لا هم د دوو ستنو تر منځ ځوړند و. ما ورته وویل چې ما د خلکو یوه ډله ولیده چې قلم او کاغذ يې په لاس کې وو او انتظار يې کاوه چې هرڅه چې ته وایې، ولیکي.

“Marrūdhī,” said Aḥmad, “go and look outside and tell me what you see.” Al-Marrūdhī reported: “I went out and there, in the courtyard of the caliph’s palace, was a vast crowd of people—God only knows how many—with their sheets of paper, their pens, and their pots of ink. I asked them what they were doing, and they said, ‘We’re waiting to hear what Aḥmad says so we can write it down.’” He told them to stay where they were, then went back inside, where Aḥmad was still hanging between the posts. He told him that he had seen a crowd of people holding pen and paper and waiting to write down whatever he would say.

"ایا زه دا ټول خلک غلط لار ته وړلای شم؟" پوښتنه وکړه احمد. "زه به غوره وګڼم چې ځان ووژنم."390

“Can I mislead all those people?” asked Aḥmad. “I’d rather kill myself.”390

[المؤلف:] ها هو ذا رجل، كبلال، كان مستعدًا أن يبذل حياته في سبيل ربه۔391 وكذلك يُروى عن سعيد بن المسيّب أن حياته كانت عنده لا تساوي أكثر من حياة ذبابة۔ ولا يتأتى مثل هذا الزهد في النفس إلا لمن تبيّن الحياة التي تقع وراء هذه الحياة، ووجّه بصره نحو المستقبل لا نحو الحاضر۔ وإن ما عاناه أحمد من عذاب شديد دليل على قوة إيمانه، لأن النبي ﷺ قد قال: «يُبتلى الرجل على قدر دينه»۔ فسبحان من أعان أحمد، ومنحه البصيرة، وشدّ عزيمته، وأتى إلى نصرته۔ 69۔32

[The author:] Here then is a man who, like Bilāl, was willing to give up his life for the sake of his God.391 Of Saʿīd ibn al-Musayyab, similarly, it is reported that his life meant as little to him as the life of a fly. Such indifference to self is possible only when one has glimpsed the life that lies beyond this one and trained one’s gaze on the future rather than the present. Aḥmad’s great suffering is evidence of his strong faith, for, as the Prophet is known to have said, “A man suffers in proportion to his faith.” Praise the One who helped Aḥmad, granted him the gift of perception, strengthened his resolve, and came to his aid. 69.32

[ابن الأصبغ:] زه په بغداد کې وم او یو شور مې واورېد. پوښتنه مې وکړه چې دا څه خبره ده، نو خلکو راته وویل چې احمد بن حنبل محاکمه کېږي. نو زه کور ته ولاړم، یو ښه لوی مال مې راټول کړ، او د رشوت په ورکولو سره مې ځان د غونډې ته ورساوه. د ماڼۍ دننه مې وليدل چې سرتېري تورې راويستې، نېزې يې ټينګې کړې، ډالونه يې ځمکې ته ګاډلي، او قمچۍ يې د کار لپاره چمتو وې. ما ته تور چوغه، پټکی او تُوره ورکړل شول، او داسې ځای ته مې کېناوه چې هرڅه چې ويل کېږي اوريدلی شوم. ۶۹.33

[Ibn al-Aṣbagh:] I was in Baghdad and heard a clamor. I asked what it was about and people told me that Aḥmad ibn Ḥanbal was being tried. So I went home, collected a substantial sum of money, and bribed my way into the session. Inside the palace, I saw soldiers with their swords drawn, their spears fixed, their shields planted, and their whips at the ready. I was fitted out with a black cloak, a sash, and a sword, and given a seat close enough that I could hear what was being said. 69.33

خلیفه راڅرګند شو او په یوه څوکۍ کېناست. بیا ابن حنبل راوړل شو.

The caliph appeared and seated himself in a chair. Then Ibn Ḥanbal was brought in.

خليفه وویل: «زه د خپل نیکه پېغمبر ﷺ په نامه قسم خورم، که ته زما خبره ونه منې، نو درې بېبه به دې وهل شي!» بیا یې لیکوال ته وویل: «دی یوسه!» لومړۍ ټکر کې احمد وویل: «د خدای په نوم!» دوهم ټکر کې وویل: «له خدایه پرته نه ځواک شته او نه قدرت!» دریم ټکر کې وویل: «قرآن د خدای کلام دی، او نامخلوق دی!» څلورم ټکر کې وویل: «﴿ووایه: موږ به یوازې هغه څه ورسیږي چې خدای زموږ لپاره لیکلي دي﴾!»392

“I swear by my ancestor the Prophet,” said the caliph, “that if you don’t say as I say, I’ll have you flogged!” Turning to the lictor, he said, “Take him away!” At the first blow, Aḥmad said, “In the name of God!” At the second, he said, “There is no might or power except by God!” At the third, he said, “The Qurʾan is the speech of God, and uncreated!” At the fourth he said, “«Say: we will suffer only what God has decreed for us!»”392

د جلاد هغه ته د اوه ویشتو کوړو په شمار ټکې وهلې وې چې د احمد د پتلون ناڼۍ—چې یوازې د جامې د لاسته یوه ټوټه وه—مات شو. د هغه پتلون تر ډډې لاندې تر ځايه کښته ولوېد.

The lictor had struck him twenty-nine lashes when Aḥmad’s trouser cord—which was made of nothing more than a strip of garment lining—broke. His trousers slipped down as far as his groin.

ما په خپل زړه کې وویل: "هغه به یوازې دننه جامې پاتې شي." خو بیا هغه اسمان ته و کتل او خپلې شونډې یې وخوځولې. په دې شیبه کې د پتلون لاندې ښکته کیدل ودریدل او په خپل ځای پاتې شو.

“He’ll be left with nothing on,” I thought to myself. But then he looked up to the heavens and moved his lips. Instantly the trousers stopped slipping and remained in place.

سات ورځې وروسته زه هغه ته لاړم. "احمد،" مې وپوښتل، "هغه ورځ چې دوی تا وواهه او ستا تنبان ولړزید، زه هلته وم. ما وليدل چې ته پورته وګورېدې او شونډې دې حرکت کولې. ته څه وایې؟" هغه وویل، "ما ویلي وو: 'ای خدایه، زه تا ته ستا هغه نوم سره غږیږم چې عرش یې ډک کړی دی! که ته پوهېږې چې زه په حق کې یم، نو زما ستر مه افشا کوه.'" [احمد بن الفرج:] زه هغه وخت هلته وم چې احمد ته کوړې وهل کېدې. ابو الدَّنّ راغی او له لسو ځنې ډېرې کوړې یې ورباندې وواهې. د هغه له اوږو وینې بهیدې. هغه یو تنبان اغوستی و، او تړل یې ماتېدل. ما ولیدل چې کله تنبان ښکته کیدل پیل شو، هغه یو ناښکاره شی وویل او تنبان بیرته پورته شو۔ 69۔34

Seven days later, I went to see him. “Aḥmad,” I asked, “I was there the day they beat you and your trousers came apart. I saw you look up and move your lips. What were you saying?” He said, “I said, ‘God, I call You by Your name, which has filled the Throne! If You know me to be in the right, do not expose my nakedness.’” [Aḥmad ibn al-Faraj:] I was there when Aḥmad was whipped. Abū l-Dann came up and struck him more than ten lashes. Blood started pouring from his shoulders. He was wearing a pair of trousers, and the cord broke. I noticed that as the trousers began to come down, he said something inaudible and they went back up. 69.34

زه وروسته هغه ته دې باره کې پوښتنه وکړم، نو هغه ماته وویل چې هغه څه ویلي وو: «زما خدایه او زما ربه، ته ما دلته ځای پرځای کړی، او اوس به زما ستر د نړۍ په وړاندې ښکاره کړې؟» هماغه وخت زما پتلون بیا پورته شو.393

Later I asked him about it, and he told me what he had said: “‘My God and Lord, You’ve put me here, and now You’re going to expose my nakedness to the world?’ That’s when my trousers came back up.”393

[القرشی:] کله چې د احمد بن حنبل د کوړې کولو لپاره مخ ته راوړل شو، نو هغوی د هغه څخه له ټنډو پرته ټول شیان واخیستل. په داسې حال کې چې هغه کوړه کېده، د هغه ټنډۍ ښکته شوې. د هغه شونډې حرکت کاوې، او بیا ما وليدل چې د هغه له لاندې دوه لاسونه راښکاره شول چې د کوړې په وخت کې يې ټنډۍ بیرته پورته کړې. کله چې کوړه پای ته ورسېده، موږ ترې وپوښتل چې د ټنډۍ د ښکته کېدو په وخت کې يې څه ویلي وو. هغه موږ ته وویل: «ما وویل: زه هغه ذات ته ږغ کوم چې یوازې پوهیږي چې د هغه تخت چېرته دی. که زه په حق یم، نو زما عورت مه ښکاره کوه.» ما همدا وویل. 69.35

[Al-Qurashī:] When they brought Aḥmad ibn Ḥanbal forward to be flogged, they stripped him of everything but his trousers. As he was being flogged, the trousers came loose. His lips moved, and then I saw two hands appear from under him as he was being whipped and pull the trousers back up. When the flogging was over, we asked him what he had said when the trousers came loose. He told us, “I said, ‘I call on You who alone knows where Your Throne is. If I’m in the right, do not expose my nakedness.’ That’s what I said.” 69.35

[الرازی:] اسحاق بن ابراهیم وویل: «په خدای قسم، زه په هغه ورځ حاضر وم چې احمد ته کوړې ووهل شوې، د هغه ازار (پتلون) کښته شو، بیا پورته شو، او بیا د هغه ځای ته ځان ور وتړ شو چې کښته شوی وو. د هغه سره موجود خلک په خپل حال کې دومره بوخت وو چې دا ونه ګوري. خو ما د معتصم لپاره له هغې ورځې څخه ډیره بده ورځ هیڅکله نه ده لیدلې. که هغه کوړې وهل بند نه کړي وای، احمد به ژوندی نه وای پاتې کیدی.»۳۹۴ ۶۹.36

[Al-Rāzī:] Isḥāq ibn Ibrāhīm used to say, “By God, I was there the day Aḥmad was flogged and his trousers came down and went up again, and reknotted themselves after coming loose. The people there with him were too preoccupied to notice. But I never saw a more terrible day for al-Muʿtaṣim. If he hadn’t stopped the flogging, he would never have made it out alive.”394 69.36

[الأنصاري:] میں نے یو جلاد کو کہتے سنا، "احمد بن حنبل ایک ڈاکو کی طرح سخت جان ثابت ہوا۔ اگر کوئی اونٹ بیٹھ جاتا اور میں اسے اتنی ہی زور سے مارتا جتنی اسے ماری ہے، تو اس کا پیٹ پھاڑ دیتا۔" 69.37

[Al-Anṣārī:] I heard one of the lictors say, “Aḥmad ibn Ḥanbal turned out to be as tough as a bandit.395 If a camel knelt down and I hit it as hard as I hit him, I would have split open its belly.” 69.37

[شاباش:] ما احمد بن حنبل ته اته کوړې وهلې. که ما دومره سخت یو هاتي وهلی وای نو هغه به هم ځمکې ته لوېدلی وای۔ 396 69۔38

[Shābāṣ:] I struck Aḥmad ibn Ḥanbal eighty lashes. If I’d hit an elephant that hard I would’ve knocked it down.396 69.38

[الراشدي:] یو له ملګرو مې راته ویلي: «کله چې د ابو عبدالله په تنه د کوړو ټکي شروع شول، هغه وویل: "ستا په لور، ای د آسمانونو او ځمکې واکمنه، فریاد کوم!"» 69.39

[Al-Rāshidī:] One of my associates reported: “When the whips began to tear into Abū ʿAbd Allāh, he said, ‘To You, Sovereign of the heavens and the earth, I cry for help!’” 69.39

عبدالله: زه ډیر وخت خپل پلار ته اوریدم چې وایي: «الله ابوالهیثم باندې رحم وکړي! الله ابوالهیثم وبخښي! الله ابوالهیثم وبخښي!» 69.40

[ʿAbd Allāh:] I often heard my father say, “God have mercy on Abū l-Haytham! God pardon Abū l-Haytham! God forgive Abū l-Haytham!” 69.40

«ابا!»، بالاخره ما وپوښتل، «ابوالهیثم څوک دی؟» «ته نه پیژنې؟» «نه.» «ابوالهیثم الحداد دی. هغه ورځ چې دوی ما ونیولم او لاسونه مې د کوړې وهلو لپاره وغځول، ما شاته له ځانه څوک جامې راکاږلې وې احساس کړ.»

“Dad,” I finally asked, “who is Abū l-Haytham?” “Don’t you know?” “No.” “It’s Abū l-Haytham al-Ḥaddād. The day they took me and stretched my arms out for the flogging, I felt someone pulling at my clothes from behind.

«تا ما را وپیژندی؟» هغه وپوښتل.

“‘Do you recognize me?’ he asked.

“‘نه.’ ‘زه ابوالهیثم یم، یو ډاکو، جیب‌پرې او غل یم. په یوه وخت یا بل وخت کې زه اته‌لس زره ځلې ووهل شوی یم—ټول د مؤمنانو د امیر په دفتر کې ثبت دي—د شیطان او د دې دنیا د شیانو په خاطر. نو صبر وکړه او د خدای او اسلام په خاطر خپل وهل وګټه.’ ”دوی ماته د هغه د اته‌لس زرو ځای اته‌لس ټکې وواهل. بیا دربان بهر راووتی او وې ویل: ‘د مؤمنانو امیر دی وبخښ!’” [مؤلف:] ابراهیم بن محمد بن عرفه په خپل تاریخ کې روایت کوي چې احمد ته دېرش‌شپږ ټکې ووهل شوې.397

“‘No.’ “‘I’m Abū l-Haytham, and I’m a bandit, a cutpurse, and a thief. At one time or another, I’ve been struck eighteen thousand lashes—all on record with the Commander of the Faithful—for the sake of Satan and the things of this world. So bear up and take your beating for God and Islam.’ “They struck me eighteen lashes instead of his eighteen thousand. Then the attendant came out and said, ‘The Commander of the Faithful has pardoned him!’” [The author:] In his History, Ibrāhīm ibn Muḥammad ibn ʿArafah reports that Aḥmad was struck thirty-six lashes.397

[یحیی بن نعیم:] کله چې احمد بن حنبل د معتصم په لور د کوړو وهلو لپاره بیول کېده، هغه افسر چې ورسره وو وویل: "لاړ شه او هغه ته بد ووایه چې دا درسره وکړل!" 69.41

[Yaḥyā ibn Nuʿaym:] As Aḥmad ibn Ḥanbal was being taken out to al-Muʿtaṣim to be flogged, the officer escorting him said, “Go ahead and curse whoever did this to you!” 69.41

«اَحمد نے کہا: "اپنے ظالم پر لعنت کرنا صبر کی کمی کو ظاہر کرتا ہے۔"» [البغوی:] میں نے احمد بن حنبل کو منصور کی مسجد میں داخل ہوتے دیکھا، ان کے اوپر ایک سبز چادر تھی، ان کے جوتے ان کے ہاتھ میں تھے اور ان کا سر ننگا تھا۔ میرے نزدیک وہ ایک لمبے قد، گندمی رنگت اور سفید داڑھی والے بوڑھے شخص دکھائی دے رہے تھے۔ مینار کی بالکنی میں خلیفہ کے درباری بیٹھے ہوئے تھے۔ جب انہوں نے ان کو دیکھا تو وہ ان کی عزت و تکریم کے لیے نیچے اتر آئے۔ ان کا سر اور ہاتھ چومتے ہوئے انہوں نے کہا: "اس شخص پر لعنت کریں جس نے آپ کے ساتھ بدسلوکی کی۔" 69.42

“Cursing your oppressor,” said Aḥmad, “shows a lack of fortitude.” [Al-Baghawī:] I saw Aḥmad ibn Ḥanbal going into the mosque of al-Manṣūr wearing a green over-garment, his sandals in his hand, bare-headed. To me he looked to be a tall, dark-skinned, white-bearded old man. Sitting in the gallery of the minaret were members of the caliph’s entourage. When they saw him, they came down to pay their respects. Kissing his head and hands, they said, “Curse the one who mistreated you.” 69.42

«ستمګر ته بد دعا کول،» وویل احمد، «د صبر د نشتون نښه ده.»398

“Cursing your oppressor,” said Aḥmad, “shows a lack of fortitude.”398

[احمد:] کله چې دوی ما د ماڼۍ ته بوتلم، زه دوه ورځې بې له خوړو پاتې شوم۔

[Aḥmad:] When they took me to the palace I went without food for two days.

هغوی ما ته کوړې له اوبو (ماءِ شعیر) راوړه، خو ما ونه څښله، ترڅو خپل روژه ونه ماتوم۔ 69۔43

After they flogged me they brought me some barley water, but I didn’t have any so as not to break my fast. 69.43

[المخزومي:] زه په مکه کې د کعبې په طواف بوخت وم د سعيد بن منصور سره، چې زما شاته يو غږ واورېدم چې وايي: «نن د احمد بن حنبل د کوړې ورځ ده.» 69.44

[Al-Makhzūmī:] I was in Mecca walking around the Kaʿbah with Saʿīd ibn Manṣūr when I heard a voice behind me say: “Today is the flogging of Aḥmad ibn Ḥanbal.” 69.44

پس څه وخت وروسته ما پوه شو چې هغه په هغه ورځ کوړه ټکول شوی و۔

Later I found out that he had been flogged that day.

په بل روایت کې

In another telling:

سعید بن منصور ما څخه وپوښتل: "ته هغه څه واوريدل چې ما واوريدل؟" ما ورته وویل چې هو، ما واوريدل.

Saʿīd ibn Manṣūr asked me, “Did you hear what I heard?” I told him I had.

«ددې ورځې یادونه وکړه، څه ورځ ده؟» هغه وویل.

“Remember what day this is,” he said.

بعداً ہمیں معلوم ہوا کہ اُسے اُس دن کوڑے لگائے گئے تھے۔

Later we found out that he had been flogged that day.

[الطحان:] د هغه ورځې چې احمد بن حنبل ته کوړه ووهل شوه، زه د ابو عبید القاسم بن سلام، ابراهیم بن ابي الليث او نورو څو کسانو سره د عاصم بن علي په کور کې وم۔ 69۔45

[Al-Ṭaḥḥān:] On the day Aḥmad ibn Ḥanbal was flogged, I was with Abū ʿUbayd al-Qāsim ibn Sallām, Ibrahīm ibn Abī l-Layth, and several others at the home of ʿĀṣim ibn ʿAlī. 69.45

"ایا څوک به زما سره راځي او له هغه سړي سره خبرې وکړي؟" عاصم پوښتنه وکړه. هغه پوښتنه څو ځله تکرار کړه، خو هیڅوک ځواب ونه ورکړ، تر دې چې په پای کې ابراهیم وویل: "زه به راځم." عاصم د هلک خدمتګار ته په غږ وویل چې د هغه بوټان راولي. خو بیا ابراهیم وویل: "دمخه اجازه راکړئ چې زما لوڼو ته ورشم او وګورم، ډیر وخت دی چې دوی نه‌ دي لیدلي، او زه ځینې شیان هم ورته ویل غواړم." هغه لاړ، او موږ ګومان وکړ چې هغه د ځان د خوشبویۍ لګولو او د کفن اغوستلو لپاره لاړ دی.

“Will anyone come with me and talk to that man?” asked ʿĀṣim.399 He repeated the question several times but no one answered, until finally Ibrāhīm said, “I’ll come.” ʿĀṣim shouted to the servant boy to bring his boots. But then Ibrāhīm said, “Let me go and see my daughters first. I haven’t seen them in a while and I have some things to tell them.” He left, and we suspected that he had gone to perfume himself and put on his shroud.

کله چې هغه بیرته راستون شو، عاصم بیا د خپلو بوټانو غوښتنه وکړه.

When he returned, ʿĀṣim again called for his boots.

ابراهیم وویل: "زه زما لوڼو د لیدو لپاره لاړم، او دوی ژړل." بیا د واسط څخه د عاصم دوو لوڼو لیک راغی. په هغې کې داسې لیکلي و: "پلاره، موږ اورېدلي چې هغه سړي احمد بن حنبل ونیو او هغه یې په کوړو وواهه ترڅو هغه ووایي چې قرآن مخلوق دی. که هغه تاسو څخه هم همدغه کار وغواړي، نو د خدای څخه وویریږئ او انکار وکړئ. په خدای قسم، موږ به غوښتل چې تاسو مړ شوی وای، نه دا چې تاسو تسلیم شوی وای." [الحرّانی:] کله چې احمد ته کوړې وهل کیدې، زه او ابو عبید القاسم بن سلام د معتصم د دروازې په وړاندې انتظار کاوه. ابو عبید پیل وکړ چې ويل: "ایا موږ به دا اجازه ورکړو چې دوی د موږ تر ټولو غوره سړي سره داسې وکړي؟ دا نه زغمل کیږي!" 69.46

“I went to see my daughters,” said Ibrāhīm, “and they wept.” Then a letter came from ʿĀṣim’s two daughters in Wāsiṭ. It read, “Father, we’ve heard that that man has taken Aḥmad ibn Ḥanbal and flogged him to make him say that the Qurʾan is created. If he asks you to do the same thing, be fearful of God and refuse. By God, we’d rather hear that you’d died than that you gave in.” [Al-Ḥarrānī:] While Aḥmad was being flogged, Abū ʿUbayd al-Qāsim ibn Sallām and I were waiting at al-Muʿtaṣim’s gate. Abū ʿUbayd started saying, “Are we going to let them do this to the best of us? It’s unbearable!” 69.46

I'm sorry, but I can't see any text in your message to translate. Please paste the English passage you'd like translated into Pashto, and I'll translate it for you.

I said:

هغوی ته داسې کوڼه حق نه و چې دې ته د کوړې وهلو سزا ورکړي.

They had no right to flog him so.

لیکن هغوی ووهي، ځکه هغه په ټینګه ودرېد.

But let them strike, for firm he stood.

او لکه څنګه چې دوی هغه په پراته حالت کې راکش کړ۔

And even as they stretched him flat.

د لوړ ځمکې په څیر، هغه وویل، الهام شوی.

As highland earth, he said, inspired.

زه ښايي مړ شم، خو ته، نه زه، ځغلېدلی به یې.

“I may die, but you, not I, will burn.

"دوزخ کے گڑھوں میں جھوٹوں کے ساتھ!"

With the liars in the pits of Hell!”.

[ابو حاتم:] هغه ورځ چې احمد ته یې کوړې ووهلې، ما پریکړه وکړه چې ځم او پخپله وګورم چې د هغه سره څه پیښ شوي دي. سهار وختي ورسیدم او یو زوړ سړی مې ولیده چې ولاړ و او وایي: "خدایه، هغ ته ځواک ورکړه! خدایه، هغه ته مرسته وکړه!" هغه دوام ورکړ، داسې خبرې یې کولې لکه څوک چې په یوه سخته دوه راهې کې ګیر وي: "زه باید وپوهیږم چې ایا هغه تسلیم شوی دی او زه باید د هغه ځای ته لاړ شم." 69.47

[Abū Ḥātim:] The day they flogged Aḥmad, I decided to go and see for myself what had happened to him. I arrived early and found an old man standing there saying, “God, give him strength! God, help him!” He continued, speaking as if caught in some terrible dilemma, “I need to know if he’s given in and I have to go take his place.” 69.47

بیا یو سړی راووت او وې ویل، «هغه تسلیم نه شو.» زاړه سړی وویل، «الحمد لله!»

Then someone came out, saying, “He didn’t give in.” “Thank God!” said the old man.

ما له یو څوک وپوښتل چې دا زوړ سړی څوک و.

I asked someone who the old man was.

بشر بن الحارث400

“Bishr ibn al-Ḥārith,” I was told.400

[د لیکوال:] موږ د کوړې وهلو نور روایتونه پېژنو، مګر د دوی په سمون باندې شکونه لرو، نو موږ هغه ځای پرېښي دي۔401 69.48

[The author:] We are aware of other accounts of the flogging, but we doubt their accuracy and have therefore omitted them.401 69.48

هغه پیغمبر ﷺ وفرمایل: «داسې وخت به راشي چې څوک چې په خپل دین کې په صبر سره تکلیف زغمي، هغه ته ستاسو له اجر څخه پنځوس ځله ډېر اجر به ورکول کېږي.» 69.49

The Prophet, God bless and keep him, said: “There will come a time when anyone who suffers bravely for his faith will be rewarded fifty times more than you.” 69.49

«ایا له موږ څخه زیات؟» پوښتنه یې د هغه صحابه کرامو وکړه۔

“More than us?” asked his Companions.

هو وویل: «هو»، او دا خبره یې دری ځلې تکرار کړه.

“Yes,” he said, repeating it three times.

الشافعی: «تر ټولو سخت درې شیان دا دي: لږ لرلو سره سخاوت کول، له بل چا سره نه وي پر کلونو کې محتاط او پرهیزګار اوسیدل، او واکمنو ته حق خبره کول۔» ۶۹۔50

[Al-Shāfiʿī:] “The hardest three things are these: being generous when you have little, being scrupulous when you’re alone, and speaking truth to power.” 69.50

[ابوزرعہ:] میں ہمیشہ لوگوں کو ابن حنبل کی تعریف کرتے اور یحییٰ بن معین اور ابوخیثمہ پر اسے فوقیت دیتے ہوئے سنتا تھا، لیکن ان کی یہ تعریف اس سے پہلے کبھی اتنی نہیں تھی جتنی اس کے آزمائش میں ڈالے جانے کے بعد ہوئی۔ آزمائش کے بعد اس کی شہرت کی کوئی حد نہ رہی۔ 6951

[Abū Zurʿah:] I always used to hear people speaking highly of Ibn Ḥanbal and giving him precedence over Yaḥyā ibn Maʿīn and Abū Khaythamah, though never as much as after he was tried. After he was tried, his reputation knew no bounds. 69.51

[ابن ابی عبدالرحمن:] ما احمد بن یونس څخه واورېدل چې دا حدیث یې لوست: «په جنت کې داسې کورونه دي چې یوازې انبیاوو، صدیقانو، یا هغو کسانو لپاره دي چې په خپل نفس باندې واک ورکړل شوی وي۔» ۶۹52

[Ibn Abī ʿAbd al-Raḥmān:] I heard Aḥmad ibn Yūnus recite the Hadith: “In the Garden are palaces open only to prophets, truth-tellers, or those given power over their own souls.” 69.52

د یو چا پوښتنه وکړه: «هغه څوک چې په خپلو ځانونو باندې واک ورکړل شوی دی، دوی څوک دي؟» هغه ځواب ورکړ: «د مثال په توګه احمد بن حنبل.»

Someone asked, “Who are ‘those given power over their own souls’?” “Aḥmad ibn Ḥanbal, for example,” he replied.

[مؤلف:] دا حدیث کعب الاحبار ته منسوب دی، داسې:

[The author:] This Hadith is traced back to Kaʿb al-Aḥbār, as follows:

مونږ روایت کوو محمد بن عبدالباقي بن احمد بن سليمان څخه، هغه روایت کوي حمد بن احمد څخه، هغه روایت کوي احمد بن عبدالله الاصفهاني څخه، هغه اورېدلی وو چې عبدالله بن محمد روایت کوي، هغه اورېدلی وو چې عبدالرحمن بن محمد بن سلم روایت کوي، هغه اورېدلی وو چې هناد بن السري روایت کوي، هغه اورېدلی وو چې محمد بن عبيد روایت کوي، د سلمة بن نبيط څخه نقل کوي، هغه د عبدالله بن أبي الجعد څخه نقل کوي، هغه د کعب الأحبار څخه نقل کوي چې ویې ویل:

ابو محمد الطفاوی د احمد بن حنبل څخه وغوښتل چې هغه ته ووایي چې دوی هغه سره څه کړي دي۔ 69۔56

[Ibn al-Ḥārith:] Abū Muḥammad al-Ṭufāwī asked Aḥmad ibn Ḥanbal to tell him what they had done to him. 69.56

احمد وویل: "کله چې دوی ما ووهلم، هغه اوږده ږیره لرونکی سړی— یعنې عُجَیف— راته راغی او د تورې دستې سره یې زما ته ټکر راکړ. زما په یاد دي چې فکر مې وکړ، بالاخره ټول ختم شو. هغه ما ووژني، ترڅو زه آرام شم!" ابن سماعه خلیفې ته وویل: "د مؤمنانو امیره! هغه ووژنه او د هغه وینه زما په غاړه وي." خو بیا ابن ابي دؤاد وویل: "د مؤمنانو امیره! غوره داده چې داسې ونه کړې! که تاسو هغه دلته ووژنئ یا په ماڼۍ کې مړ کړئ، نو به وایي چې هغه تر پایه ثابت پاتې شو. دوی به ځان ته قهرمان جوړ کړي او به فکر وکړي چې حق لري. نه، هغه سمدستي خوشې کړئ. که هغه بهر مړ شي، خلک به ونه پوهیږي چې څه پیښ شوي. ځینې به ووایي چې هغه مقاومت وکړ."404

“After they had flogged me,” said Aḥmad, “that one with the long beard”— meaning ʿUjayf—“came up and jabbed me with the hilt of his sword. I remember thinking it was finally over. Let him cut my throat so I can rest! “Ibn Samāʿah said to the caliph, ‘Commander of the Faithful! Behead him and let his blood be on my hands.’ “But then Ibn Abī Dūʾād said, ‘Commander of the Faithful: better not to! If you kill him here or let him die inside the palace, they’ll say he held out till the end. They’ll make a hero of him and they’ll think they’ve been proven right. No: let him go right away. If he dies outside they won’t know what happened. Some will say he resisted404

«مګر هیڅوک په یقین سره نه پوهیږي.»405

but no one will know for sure.’”405

ابوزرعہ: المعتصم نے احمد بن حنبل کے چچا کو بلایا اور لوگوں سے پوچھا: "کیا تم جانتے ہو یہ کون ہے؟" 69۔57

[Abū Zurʿah:] Al-Muʿtaṣim summoned Aḥmad ibn Ḥanbal’s uncle and asked the people, “Do you know who this is?” 69.57

«هو احمد بن حنبل» دی، وویل ويې. «دا ورته وګوره! ایا ته ویني چې هغه هیڅ زیان نه دی لیدلی؟» «هو.» که هغه دا کار نه وای کړی، زه ګومان کوم چې د تاوتریخوالي یوه نه ودرېدونکې څپه به راپورته شوې وای۔ کله چې هغه وویل: «زه یې تاسو ته بې له زیانه سپاړم»، خلک آرام شول۔

“Yes,” they said. “It’s Aḥmad ibn Ḥanbal.” “Look at him. Do you see that he’s unharmed?” “Yes.” If he hadn’t done that, I suspect that an unstoppable outburst of violence would have ensued.406 When he said, “I give him to you unharmed,” the people were mollified.

ابن الاصبغ: یوازې هغه وخت چې د دروازې څنګ ته یو ګډ راټول شو او چیغې یې وهلې پیل کړې، ابن حنبل خوشې شو. چارواکو وویرېدل او احمد یې خوشې کړ۔ 69۔58

[Ibn al-Aṣbagh:] Only after a crowd had gathered at the gate and begun to raise an outcry was Ibn Ḥanbal released. The authorities were frightened and let Aḥmad out. 69.58