[الربیع:] امام شافعی نے مجھے حکم دیا کہ میں ان کا لکھا ہوا خط احمد بن حنبل کے پاس لے جاؤں اور ان کا جواب واپس لاؤں۔ جب میں بغداد پہنچا تو میں نے ابن حنبل کو فجر کی نماز پڑھتے ہوئے پایا، اور میں بھی ان کے ساتھ شامل ہو گیا۔ جیسے ہی وہ فارغ ہوئے، میں نے انہیں خط دیتے ہوئے کہا: "یہ آپ کے بھائی شافعی کی طرف سے مصر سے ہے۔" 93۔ Note: the instruction requires the Pashto script, but the text provided is in Urdu-style Arabic script output above; I have reproduced it as written. Here is the Pashto-script version: [الربیع:] امام شافعي زما ته امر وکړ چې د هغه لیکلی خط احمد بن حنبل ته یووړم او د هغه ځواب راواخلم. کله چې بغداد ته ورسیدم، ابن حنبل مې د سهار لمونځ کوي وموند، نو ما هم د هغه سره لمونځ وکړ. لکه څنګه چې هغه فارغ شو، ما خط ورکړ او وې ویل: "دا ستا ورور شافعي له مصر څخه دی." 93.1

[Al-Rabīʿ:] Al-Shāfiʿī told me to take a letter he had written, deliver it to Aḥmad ibn Ḥanbal, and bring back his reply. When I reached Baghdad, I found Ibn Ḥanbal praying the dawn prayer and I joined him. As soon as he finished I handed him the letter, saying, “This is from your brother al-Shāfiʿī in Egypt.” 93.1

«تا دا کتاب لوستی؟» «نه.» هغه مهر مات کړ او مکتوب یې ولوست، پداسې حال کې چې سترګو ته اوښکې راټولې شوې.

“Have you read it?” “No.” He broke the seal and read the letter, tears welling up in his eyes.

"څه دی؟" "هغه وایي چې پیغمبر ﷺ په خوب کې هغه ته راغی او ورته یې وویل چې زما ته ولیکي او زما سلام ورته ورسوي. زه به امتحان کیږم او راته به وویل شي چې قرآن مخلوق وایه، خو که ما ونه منله، نو خدای به زما د عزت لپاره یو داسې بیرغ پورته کړي چې تر قیامت پورې به خپریږي." "نو دا ښه خبر دی،" ما وویل، "زما اجر خو څه دی؟" احمد هغه کمیس چې د بدن لاندې یې اغوستی و، ایستی او ماته یې راکړ. ما هغه واخیست، او د هغه ځواب هم، او مصر ته راستون شوم. کله چې ما لیک الشافعي ته ورکړ، هغه وپوښتل چې احمد تا ته څه ورکړي دي.

“What is it?” “He says the Prophet came to him in a dream and told him to write to me and convey his greetings. I’m going to be tested and asked to call the Qurʾan created, but if I don’t give in, God will raise a banner in my honor that will fly until the Day of Resurrection.” “That’s good news, then,” I said. “What’s my reward?” Aḥmad removed the shirt he was wearing next to his skin and handed it to me. I took it, and his reply, and returned to Egypt. When I handed the letter to al-Shāfiʿī he asked what Aḥmad had given me.

«زما د ځان پر جامې ... ما وویل، هغه خپله کمیس هم ورکړ.»

“The shirt off his back,” I said.

«زه به یې له تا نه نه اخلم»، هغه وویل، «مګر دا وړه لوښی کې اوبه ولوېږه او ماته راکړه، ترڅو زه هم د برکت برخه ولرم۔» [الربيع:] الشافعي ما ته وویل چې یو لیک چې هغه د احمد بن حنبل لپاره لیکلی و، عراق ته یوسم، او ویې ویل: «سليمان، دا لیک عراق ته بوځه، مګر ولوله یې مه۔» ۹۳۔2

“I won’t take it away from you,” he said, “but soak it and give me the water so I can share in the blessing.” [Al-Rabīʿ:] Al-Shāfiʿī asked me to deliver a letter he had written to Aḥmad ibn Ḥanbal, saying, “Sulaymān, take this letter down to Iraq and don’t read it.” 93.2

ما د خط له امله مصر پرېښود او عراق ته لاړم. کله چې د ابن حنبل جومات ته ورسېدم، هغه يې د سهار لمونځ کاوه، نو ما هم له هغه سره لمونځ وکړ. زما د عادت شوي رکعتونو شمېر پوره نه و، نو د هغه له بشپړولو وروسته مې لمونځ دوام ورکړ. هغه يو څه وخت ونيوه چې زه وپېژني، خو بالاخره يې وپېژندم. کله چې لمونځ پای ته ورسېد، ما ورته سلام وکړ او خط مې ورکړ. هغه، مخکې له دې چې خط ته وګوري، د الشافعي په اړه ډېر وخت پوښتنې وکړې.

I took the letter and left Egypt for Iraq. When I reached Ibn Ḥanbal’s mosque, I found him praying the dawn prayer and I joined him. I hadn’t prayed the usual number of cycles, so I continued praying after he had finished. It took him a moment to recognize me but he did. When I finished praying, I greeted him and handed him the letter. He spent a long time asking about al-Shāfiʿī before he even looked at the letter.

بالآخر هغه مُهر مات کړ او لوستل یې پیل کړ. په یوه ځای کې هغه په ژړا شو او وې ویل: "زه له خدای څخه غوښتنه کوم چې هغه څه وکړي چې الشافعي وایي!" ما وپوښتل: "هغه څه وایي؟"

Finally he broke the seal and began reading. At one point he burst into tears, saying, “I pray to God to do what al-Shāfiʿī says!” “What did he say?” I asked.

ده ویلې چې نبي کریم ﷺ د خوب په حال کې هغه ته راغی او وې فرمایل: "هغه ځوان احمد بن حنبل ته ووایه چې ته د خدای د دین په سبب ازمویل کېږې او ددې خبرې ته به اړ کړای شې چې قرآن مخلوق دی، خو ته به انکار وکړې. ته به وهل کېږې، خو خدای به ستا لپاره یو بیرغ خپور کړي چې د قیامت تر ورځې به خپریږي." "دا خو ښه خبر دی،" ما وویل، "زما اجر خو به څه وي؟" هغه دوه جامې اغوستې وې، یو په بل باندې. هغه لاندې جامه یې له ځانه وویسته او ماته یې راکړه، بیا یې ماته د هغه لیک ځواب راکړ. زه بېرته راستون شوم او الشافعي ته مې هغه خبره وکړه چې څه پېښ شوي وو.

“He says the Prophet came to him in a dream and said, ‘Tell that young man Aḥmad ibn Ḥanbal that he’ll be tried on account of God’s religion and asked to say that the Qurʾan is created. He should refuse. He’ll be flogged, but God will unfurl a banner for him that will fly until the Day of Resurrection.’” “That’s good news, then,” I said. “What’s my reward?” He was wearing two garments, one on top of the other. He took the under-garment off and handed it to me, then handed me a reply to the letter. I went back and told al- Shāfiʿī what had happened.

«کپړه چیرې ده؟» هغه وویل.

“Where’s the garment?” he said.

”دلته دی.“ ”زه به دا تاسو څخه نه غواړم چې پیسې ورکړم، او نه به یې د ډالۍ په توګه غواړم،“ هغه وویل، ”مګر یې مینځه او ماته اوبه راکړه.“ نو ما یې مینځلې او هغه ته مې اوبه راوړې. هغه دا په یوه بوتل کې واچولې، او هره ورځ به مې ولیدل چې هغه لږه اندازه یې اخیست او د خپل مخ باندې یې ولګوله، ترڅو د ابن حنبل د برکت برخه ولري.

“Right here.” “I won’t try to buy it from you,” he said, “or ask for it as a gift. But wash it and give me the water.” So I washed it and brought him the water. He put it in a bottle, and every day I’d see him take a little bit and dab it onto his face so he could share in Ibn Ḥanbal’s blessing.

[ابن الفرج:] د ابن حنبل قید او وهلو په زما باندې ډېر سخت اغېز وکړ. بیا مې په خوب کې یو غږ واورېد چې وایې: «ایا ته خوشحاله نه یې چې هغه به د خدای په نزد هماغه مقام ولري څه رنګه چې ابو السوار العدوي لري؟»۵۰۶ ۹۳.3

[Ibn al-Faraj:] Ibn Ḥanbal’s imprisonment and beating had a devastating effect on me. But then I dreamed I heard a voice say, “Aren’t you glad that he’ll have the same standing with God as Abū l-Sawwār al-ʿAdawī?”506 93.3

ما احمد ومونده کړ او هغه ته مې دا خبره وکړه. هغه په اعتراض وویل: «موږ د خدای یو او هم هغه ته بېرته ځو!»507

I found Aḥmad and told him about this. He protested: «We are of God, and to Him we return!»507

یوں ایک فاسق مسلمان نے ابو السوار العدوی کو بلایا اور ایک دینی مسئلے کے بارے میں ان سے سوال کیا۔508 ابو السوار نے وہ جواب دیا جو ان کے نزدیک درست تھا، مگر دوسرے شخص کو یہ جواب پسند نہ آیا، اور اس نے کہا: "اگر تم اسی رائے پر اڑے رہے تو میں تمہیں اسلام سے خارج قرار دیتا ہوں!" 93.5

A dissolute member of the Muslim community summoned Abū l-Sawwār al- ʿAdawī and asked him a question about a religious matter.508 Abū l-Sawwār gave the answer he thought was right, but the other man didn’t like it, and said: “If you insist on that opinion, I declare you quit of Islam!” 93.5

"دا وروسته زه باید کوم دین ته لاړ شم؟" "نو ستا میرمن طلاق شوه!" "زه شپه چیرته لاړ شم؟" دې وینا سره سړي هغه ته څلویښت درې ووهل.

“Which religion should I go to, then?” “Well then, consider your wife divorced!” “So where I am I supposed to go at night?” At that the man struck him forty lashes.

ابو جعفر وویل: ما احمد ته لاړ شوم او دا کیسه مې ورته وکړه، هغه د دې اوریدو څخه خوشحاله شو.

Abū Jaʿfar added: I visited Aḥmad and told him this story, and he was happy to hear it.

[مصنف:] ابوالسوار العدوي نوم حسان بن حریث وو. هغه له علي بن ابي طالب او عمران بن حصين څخه حدیثونه روایت کړي. هغه یو عالم زاهد وو، او د کوړو وهلو په وخت کې یې د صبر او زغم په برخه کې احمد سره برابري کوله.

[The author:] Abū l-Sawwār al-ʿAdawī’s name was Ḥassān ibn Ḥurayth. He transmitted Hadith via ʿAlī ibn Abī Ṭālib and ʿImrān ibn Ḥuṣayn. He was a scholarly renunciant, and he matched Aḥmad in the endurance he displayed while being flogged.

هشام: هرگاه چې څوک ابوالسوار العدوي ته توهین کاوه، هغه به ويل: «که زه هغه څه يم چې ته وايې، نو زه بد سړی يم.» 93.6

[Hishām:] Whenever someone would insult Abū l-Sawwār al-ʿAdawī, he would say, “If I’m what you say I am, I suppose I’m a bad man.” 93.6

[اسحاق المدائنی:] ما خوب ولید چې تور ډبره (حجرِ اسود) وویشل شوه او له هغې څخه یو بیرغ راووت. 93.7

[Isḥāq al-Madāʾinī:] I dreamed that the Black Stone cracked open and from it a banner emerged. 93.7

«څه ځانګړی پیښه ده؟» ما پوښتنه وکړه.

“What’s going on?” I asked.

احمد بن حنبل د الله تعالیٰ سره بیعت کړې ده۔509

“Aḥmad ibn Ḥanbal has sworn allegiance to God.”509

دا د هغه ورځې وه چې هغه ته کوړې وهل شوې.

This was on the day he was flogged.

[سلمہ بن شبیب:] ہم ایک بار احمد کے پاس بیٹھے ہوئے تھے کہ ایک آدمی آیا اور پوچھا: "تم میں احمد بن حنبل کون ہے؟" 93.8

[Salamah ibn Shabīb:] We were once sitting with Aḥmad when a man appeared and asked, “Which of you is Aḥmad ibn Ḥanbal?” 93.8

هیڅ یو هم خبره نه شو، خو احمد وویل: «زه احمد یم. تاسو ته څه ضرورت دی؟» هغه وویل: «زه څلور سوه فرسخه ځمکه او بحر تیر کړی ترڅو تاسو ومومم. جمعې په شپه ماته خضر راغی. هغه وویل: "ولې احمد بن حنبل ته نه ځې؟" ما ورته وویل چې زه تاسو نه پیژنم، خو هغه وویل: "بغداد ته ولاړ شه او وپوښته. ورته ووایه چې د آسمان رب په خپل عرش باندې ستا نه راضي دی، او ټول ملائکه هم، د خدای لپاره ستا د صبر له امله."» [سلمه بن شبیب:] زه یو وار د بغداد په خپل جومات کې له احمد سره وم. نور ډیر کسان هم هلته وو. موږ د سهار لمانځه خلاص کړی وو چې یو سړی راننوت او وې پوښتل: «له تاسو څخه کوم یو احمد بن حنبل دی؟» ۹۳.9

None of us spoke up, but Aḥmad said, “I’m Aḥmad. What do you need?” “I’ve crossed four hundred leagues of land and sea to find you. I had a visit from al-Khaḍir on a Friday night.510 He said, ‘Why don’t you go visit Aḥmad ibn Ḥanbal?’ I said I didn’t know you but he said, ‘Go to Baghdad and ask. Tell him that the Lord of Heaven on His throne is pleased with you, and all the angels too, because of your endurance for the sake of God.’” [Salamah ibn Shabīb:] I was once with Aḥmad in his mosque in Baghdad. There were several others there too. We had just finished the morning prayer when a man came in and asked, “Which of you is Aḥmad ibn Ḥanbal?” 93.9

د احمد احترام له امله هیڅوک هیڅ ونه ویل. بیا هغه پخپله وویل: «زه احمد یم. څه ته اړتیا لرئ؟» «زه څلورسوه فرسخه د ځمکې او سمندر په اوږدو کې راغلی یم چې تا ومومم. یوه جمعې ورځ یو داسې مېلمه راته راغی چې ویل یې زه خضر یم. هغه راته وویل چې بغداد ته لاړ شم، ستا څخه وپوښتم، او تا ته ووایم چې د اسمانونو رب په خپل تخت باندې ستا څخه راضي دی، او ټول ملائکه هم، ستا د صبر له امله.» احمد وویل: «هیڅوک د هغه له کار بشپړېدو مخکې ښه مه ګنئ.» ﷺ

Out of deference to Aḥmad, no one said anything. Then he himself said, “I’m Aḥmad. What do you need?” “I’ve crossed four hundred leagues of land and sea to find you. I had a visitor on a Friday who said he was al-Khaḍir. He told me to go to Baghdad and ask for you, and tell you that the Lord of Heaven on His throne is pleased with you, and all the angels too, because of your endurance.” “Count no one meritorious before his work is done,” said Aḥmad.

کله چې سړی پورته شو چې لاړ شي، احمد وپوښتل چې ایا د هغه لپاره بل څه کولی شي. سړي وویل نه، او بهر ووت.

When the man rose to go, Aḥmad asked him if there was anything else he could do for him. The man said no and went out.

[المروذی:] يوماً من الأيام كنت جالساً على جسر بائعي التبن، فرأيت رجلين يفسحان الطريق لأعرابيٍّ على ظهر جمل. فوقفا أمامي وقالا للأعرابي: «هذا هو، ذاك الجالس هناك.» 93.13

[Al-Marrūdhī:] One day I was sitting on the Straw-Sellers’ Bridge when I saw two men clearing the way for a Bedouin on camelback. They stopped in front of me and told the Bedouin, “That’s him: the one sitting there.” 93.13

"ته احمد بن حنبل یې؟" بدوي وپوښتل.

“Are you Aḥmad ibn Ḥanbal?” the Bedouin asked.

«نه»، ما وویل. «خو زه هغه پیژنم. تاسو ورسره د څه لپاره غواړئ؟» «زه باید هغه وګورم.» «زه دې درسره بوځم؟» «هو.» زه د احمد کور ته لاړم او دروازه مې وټکوله.

“No,” I said. “But I know him. What do you want him for?” “I have to see him.” “Shall I take you?” “Aye.” I led the way to Aḥmad’s place and knocked on the door.

«څوک دی؟» «المرّوذي.» «راشه داخل شه.» «یو څوک مې له ځانه سره دی.» «هغه هم راوړه.» بدوي خپل اوښ ودراوه او په یوه پښه یې وتړه، او موږ دننه ورغلو. کله چې احمد ولید، درې ځله یې وویل: «هو، په خدای قسم،» او ورته سلام یې واچاوه.

“Who is it?” “Al-Marrūdhī.” “Come in.” “I have someone with me.” “Bring them too.” The Bedouin knelt his camel and tethered her, and we went inside. When he saw Aḥmad, he said, “Aye, by God,” three times, and greeted him.

"څه غواړئ؟" "زه د خدای د استازي له خوا لیږل شوی یو استازی یم." "ته دا څه وایې؟" "زه یو بدوي یم، د مدینې له ښار څخه څلوېښت میله لرې کورونه لرم. زما کورنۍ ته لږ غنم او یو څه خرما اړتیا وه، نو مدینې ته لاړم او هغه څه مې واخیستل چې دوی یې غوښتل. بیا شپه راغله. د ورځې وروستۍ ماښامنځه مې د پیغمبر ﷺ په جومات کې ولوست او د ویده کیدو لپاره پروت شوم. بیا مې احساس وکړ چې څوک ما خوځوي، او یوه غږ وویل: 'ایا ته د خدای د استازي ﷺ لپاره یو کار ترسره کولی شې؟' ما ورته وویل چې هو. هغه زما کیڼ لاس باندې خپل ښي لاس کېښود، ما یې د پیغمبر ﷺ د قبر د دیوال خوا ته یووړ، او زه یې د هغه د سر خوا ته کېښودم."

“What do you need?” “I’m an emissary sent by God’s Emissary.” “What on earth do you mean?” “I’m a Bedouin, with quarters forty miles outside Medina. My family needed some wheat and some dates, so I went to Medina and bought what they wanted. Then it got dark. I prayed the last evening prayer of the day in the Prophet’s mosque and lay down to sleep. Then I felt someone shaking me, and a voice said, ‘Will you run an errand for the Emissary of God?’ “I said I would. He put his right hand on my left arm, walked me over to the wall of the Prophet’s tomb, and placed me by his head.

«اې د خدای استازیه!» هغه غږ وکړ.

“‘Emissary of God!’ he called out.

د دیوال له شا یو غږ راغی: "ایا ته به زما یو کار کوې؟" ما وویل: "هو، د خدای په قسم"، درې ځله.

“From behind the wall a voice said, ‘Will you do an errand for me?’ “‘Aye, by God,’ I said, three times.

“‘بغداد ته لاړ شه’ — یا ‘کجه ښار’۵۱۱ — المروذي هغه یاد نه کړ چې کوم یې وویل، ‘او د احمد بن حنبل کور وپوښته. کله چې هغه ومومې، ورته ووایه:

“‘Go to Baghdad’—or ‘Crooked Town’511—al-Marrūdhī couldn’t remember which he said, ‘and ask for the house of Aḥmad ibn Ḥanbal. When you find him, tell him:

پیغمبر ﷺ سلام وایي، او خبرداری درکوي چې خدای تاسو ته یو سخت آزمایښت چمتو کوي؛ مګر ما له هغه څخه غوښتي چې تاسو ته د زغم ځواک ورکړي، نو مه وېرېږئ.‘‘ له دې وروسته، کله چې چا د کوړې وهلو په وخت کې د هغه زغم ته حیرانتیا ښکاره کوله، هغه به ویل: ‘‘زه پوهېدم چې دا به راځي.’’ هغه بدوي د تلو له شل او پنځو ورځو وروسته، د پوښتنې (تفتیش) دوره پیل شوه۔

“The Prophet sends his greetings, and a warning that God is preparing to subject you to a grievous ordeal; but I have asked Him to give you the strength to bear it, so fear not.”’” After that, whenever anyone marveled at his endurance during the flogging, he would say, “I knew it was coming.” Twenty-five days after the Bedouin departed, the Inquisition began.

ابوبکر النّاقد وایی: سری السقطی وویل: ما خوب ولید چې زه جنّت ته داخل شوی یم. کله چې زه په جنّت کې ګرځیدم، یوه کوټه ته مې وکتل او یوه کنیزه مې ولیدله. ما ترې وپوښتل چې دا د چا ده؟ هغې وویل: "د احمد بن حنبل ده." 93.14

[Abū Bakr al-Nāqid:] Sarī l-Saqaṭī said, “I dreamed I had been admitted to the Garden of Paradise. As I was wandering through it, I found myself looking down into a room and seeing a slave. I asked her whose she was and she said, ‘Aḥmad ibn Ḥanbal’s.’” 93.14

ابوبکر وویل: ما پخپله سری د مرگ وروسته په خوب کې وویني. ما ترې وپوښتل چې احمد او بشر څه حال لري.

Abū Bakr added: I myself saw Sarī in a dream after he died. I asked him what had become of Aḥmad and Bishr.

"دوی اوس د جنت باغ ته ننوتي دي،" هغه وویل، "او خواړه خوري." [حبیش:] پیغمبر ﷺ ما ته په خوب کې څرګند شو. ما ترې وپوښتل چې احمد بن حنبل سره څه پېښ شوي دي. 93.15

“They’ve just entered the Garden of Eden,” he said, “and they’re eating.” [Ḥubaysh:] The Prophet appeared to me in a dream. I asked him what had become of Aḥmad ibn Ḥanbal. 93.15

«موسیٰ به راشی،» هغه وویل. «له هغه څخه پوښتنه وکړه.» کله چې موسیٰ راڅرګند شو، ما ترې پوښتنه وکړه، او هغه وویل: «احمد بن حنبل په ښو او بدو حالتونو کې آزمول شوی و. هغه خپل اخلاص ثابت کړ او د ريښتونو کسانو سره یو ځای شو.» [ابونصر:] ما خوب کې ولیدل چې له پیغمبر ﷺ سره لمونځ کوم. کله چې هغه فارغ شو، ما وویل: «زما پلار دې ستا په قربان شه، د خدای استازیه ﷺ! زما یو د امت غړی دی چې غواړم له تا څخه ترې پوښتنه وکړم.» 93.16

“Moses will be along,” he said. “Ask him.” When Moses appeared, I asked him and he said, “Aḥmad ibn Ḥanbal was put to the test in good times and bad. He proved himself sincere and has joined the truthtellers.” [Abū Naṣr:] I dreamed I was praying along with the Prophet. When he finished I said, “May my father redeem you, Emissary of God!512 There’s a member of your community I want to ask you about.” 93.16

"څوک؟" "احمد بن حنبل." "زما ورور موسی څخه وپوښته." زه راویښ شوم. بیا بیرته ویده شوم، او هلته موسی وو.

“Who?” “Aḥmad ibn Ḥanbal.” “Ask my brother Moses.” I woke up. Then I dozed off again, and there was Moses.

"اے د خدای ولی!513 پیغمبر ﷺ زما په خوب کې راغی او ما د خپلې امت د یوه کس په اړه تپوس وکړ، خو هغه وفرمایل چې له تا څخه تپوس وکړه." "ایا تاسو د احمد بن حنبل په اړه پوښتنه کوئ؟" "هو." "هغه د ښو او بدو حالاتو په واسطه ازمول شو، خو ټول یې وزغمل، او اوس هغه په علیین کې دی."514

“O Addressee of God!513 The Prophet came to me in a dream and I asked him about a member of his community but he said to ask you.” “Is it Aḥmad ibn Ḥanbal you want to know about?” “Yes.” “He was put to the test in good times and bad but endured it all, and now he’s in ʿIlliyyīn.”514

[بندار:] سفیان الثوری په خوب کې ماته راغی او ما ترې وپوښتل چې تا څنګه حال وموند. ۹۳.17

[Bundār:] Sufyān al-Thawrī came to me in a dream and I asked him how he had fared. 93.17

«دا له هغه څه څخه ښه وو چې ما تمه درلودله،» ويې ویل.

“Better than I expected,” he said.

“په آستین کې څه دي؟” “ګوهرونه، یاقوتونه او ګرانبیه ډبرې،” هغه وویل. “کله چې د احمد بن حنبل روح زموږ سره یو ځای شو، خدای هغه ته د ګرانبیه ډبرو باران ورکړ. دا زما برخه ده.” [بُندار:] ما له عبدالرحمن بن مهدي څخه وغوښتل چې ثوري راته بیان کړي، هغه هم وکړ. بیا ما له خدای څخه وغوښتل چې هغه ما ته په خوب کې وښیي. لا په دې وخت کې چې عبدالرحمن مړ شو، ما سفیان په خوب کې ولید، چې د هغه بیان سره سم و کوم چې عبدالرحمن راکړی و. ما له هغه څخه وپوښتل چې خدای د هغه سره څه وکړل.18

“What’s that in your sleeve?” “Pearls, rubies, and gems,” he said. “When Aḥmad ibn Ḥanbal’s spirit joined us, God greeted him with a shower of precious stones. This is my share.” [Bundār:] I asked ʿAbd al-Raḥmān ibn Mahdī to describe al-Thawrī for me, and he did. Then I asked God to show him to me in a dream. No sooner had ʿAbd al- Raḥmān515 died than I dreamed of Sufyān, who matched the description ʿAbd al- Raḥmān had given me. I asked what God had done with him. 93.18

«هغه ما ته بخښنه وکړه»، هغه وویل.

“He’s forgiven me,” he said.

ما وليدل چې هغه خپله جامه کې يو شی وړی و، نو ما ترې وپوښتل چې دا څه دي.

I noticed that he was carrying something in his sleeve and I asked him what it was.

احمد بن حنبل روح یهاته راوړل شوې ده، او خدای جبرئیل ته امر وکړ چې په مرغلرو، ګوهرو او زبرجد باندې یې ور وشیندي. دا زما ونډه ده. الخطیب علاوه کړه: بندار دا خوب د احمد بن حنبل د مرګ په وخت کې لیدلی وي، خو حقیقت یوازې خدای ته معلوم دی.

“Aḥmad ibn Ḥanbal’s spirit has been brought here, and God commanded Gabriel to shower it with pearls, gems, and chrysolite. This is my share.” Al-Khaṭīb added: Bundār would seem to have had this dream upon the death of Aḥmad ibn Ḥanbal, but God alone knows the truth.

[البخاری:] المحاربی وویل چې هغه خوب کې عبد الله بن الصباح ولیدل چې د مسجد د محراب په تر څنګ ناست دی. هغه ورته سلام وویاړ او له هغه څخه پوښتنه یې وکړه چې څنګه تېر شوې دي. ۹۳۔20

[Al-Bukhārī:] Al-Muḥāribī said that he dreamed of seeing ʿAbd Allāh ibn al- Ṣabbāḥ sitting by the niche in the mosque. He greeted him and asked how he had fared. 93.20

«ښه،» ده وویل. «د ابن حنبل پیروي وکړه! د هغه پیروي وکړه! د هغه پیروي وکړه!»516

“Well,” he said. “Follow Ibn Ḥanbal! Follow him! Follow him!”516

هغه د الفضل بن زیاد لیدو خوب هم وليد. هغه د هغه کور تشریح وکړ چیرې چې هغه الفضل ولیدی، بیا یې وویل چې ما ترې وپوښتل چې ته د دې کور د ترلاسه کولو لپاره څه کار کړی دی؟

He also dreamed of seeing al-Faḍl ibn Ziyād. He described the dwelling where he saw al-Faḍl, and then said that he asked him what he had done to earn it.

«سنت ته تابعداری وکړه» وویل الفضل.

“‘Follow the sunnah,’ said al-Faḍl.

“«احمد بن حنبل څه حال لري؟»” “«هغه د هغه څه بل اړخ ته دی چې موږ یې نه شو لیدلای.»” [اسود بن سالم:] یوه ځل په خوب کې ما یو شتون احساس کړ چې ماته یې وویل: «اسوده! خدای ستا سلام لیږي او وایي: احمد بن حنبل دې ټولنه بیرته سمې لارې ته راګرځوي، نو باید په هغه پسې ولاړ شې. که چیرې دې هغه ونه منلو، نو هلاک به شې.» 93.22

“‘What about Aḥmad ibn Ḥanbal?’ “‘He’s on the other side of something we can’t see through.’” [Aswad ibn Sālim:] Once in my sleep I sensed a presence that spoke to me and said, “Aswad! God sends His greetings and says, ‘Aḥmad ibn Ḥanbal is bringing this community back to the right path, so be sure to follow him. If you don’t, you’ll perish.’” 93.22

[الحسن الصواف:] رب العزت ماته په خوب کې ظاهر شو او وې فرمایل: «حسنه! هر هغه څوک چې له ابن حنبل سره مخالفت وکړي، عذاب به ورکول کیږي۔» 93۔23

[Al-Ḥasan al-Ṣawwāf:] The Lord of Glory appeared to me in a dream and said, “Ḥasan, anyone who disagrees with Ibn Ḥanbal will be tormented.” 93.23

[ابن مجمع:] زما یو ګاونډی وو چې په قزوین کې ووژل شو. د احمد بن حنبل د مړینې سهار، د ګاونډي ورور راغی او وې ویل: "پرون شپه ما یو ډیر عجیب خوب ولید! ما خپل ورور ولید، د هغه له هرې ورځې ښکلی حال کې، په آس سپور. ما ورته وویل: ‘وروره، ایا ته نه یې ووژل شوی؟ دلته څه کوې؟’ 93."24

[Ibn Mijmaʿ:] We had a neighbor who was killed in Qazwīn. The morning after Aḥmad ibn Ḥanbal died, the neighbor’s brother came over and said, “I had the strangest dream last night! I saw my brother, looking better than he ever did, riding on a horse. I said, ‘Brother, weren’t you killed? What are you doing here?’ 93.24

هغه وویل: «خدای تعالی ټولو شهیدانو او جنت کې برخمنو ته امر وکړ چې د احمد بن حنبل جنازې ته حاضر شي، نو زه هم راغلی یم.» وروسته مونږ نیټه وګوره او دا هماغه ورځ وه چې احمد وفات شو۔

“He said, ‘God commanded all the martyrs and the blessed in Heaven to attend Aḥmad ibn Ḥanbal’s funeral, so here I am.’” Later we checked the date and it was the same day Aḥmad died.

یعقوب بن عبد الله: سری السقطی ما ته په خوب کې راغی او ما ورڅخه پوښتنه وکړه چې هغه څنګه تېر شوی دی. هغه وویل چې الله تعالی ته دا اجازه ورکړې ده چې د هغه د مخ ته وګوري۔ 93۔26

[Yaʿqūb ibn ʿAbd Allāh:] Sarī l-Saqaṭī came to me in a dream and I asked him how he had fared. He said that God had permitted him to gaze upon His countenance. 93.26

"احمد بن حنبل او احمد بن نصر څه حال لري؟" "دوی په جنت کې د میوو په خوړلو بوخت دي." [السجستاني:] د الله رسول ﷺ په خوب کې ماته راغی. ما ورڅخه وپوښتل چې زموږ په دوره کې د هغه د امت د کسانو لپاره دین کې د تقلید لپاره چا پریښی دی. 93.27

“What about Aḥmad ibn Ḥanbal and Aḥmad ibn Naṣr?” “They’re busy eating fruit in the Garden.” [Al-Sijistānī:] The Emissary of God came to me in a dream. I asked him who he’d left in our time for members of his community to emulate in their religion. 93.27

«احمد بن حنبل۔» [هبة الله بن السری:] میں نے رسول اللہ ﷺ کو خواب میں دیکھا اور عرض کیا: «یا رسول اللہ! ہمارے علماء کا آپس میں اختلاف ہے اور ہم نہیں جانتے کہ کس کی رائے کی پیروی کریں۔» 93۔29

“Aḥmad ibn Ḥanbal.” [Hibat Allāh ibn al-Sarī:] I saw the Emissary of God in a dream and said, “Emissary of God! Our thinkers all disagree and we don’t know whose view to follow.” 93.29

«احمد بن حنبل کی پیروی کرو» هغه ځواب ورکړ۔

“Follow Aḥmad ibn Ḥanbal’s,” he replied.

[السجستانی:] ما په ۲۲۸ هجري [۸۴۲–۸۴۳ م] کال کې یو خوب ولید، چې زه د جمعې په جامع مسجد کې وم، او یو سړی، چې خواجه سرو ته ورته ښکارېده، د حجرې له دروازې راووت او ماته یې وویل: «د خدای رسول ﷺ فرمایلي دي: زما له وفات وروسته احمد بن حنبل ته ورشئ او …» او یو بل نوم یې وویلو، چې زه یې اوس په یاد نشم کولای. ۹۳30

[Al-Sijistānī:] I had a dream in 228 [842–43] where I was in the Friday mosque and a man who looked like a eunuch came out of the enclosure toward me saying, “The Emissary of God has said, ‘After I’m gone, follow Aḥmad ibn Ḥanbal and …’” someone else whose name I can’t remember. 93.30

ما فکر وکړ، "دا څومره عجیبه روایت دی!" کله چې ما له یوه کس څخه وغوښتل چې د خوب تعبیر وکړي، هغه وویل، "هغه څوک چې د خصي (ښځمن سړي) په شان ښکاره کیده، هغه یو فرښته وه." [المروزي:] ما خوب کې ولیدل چې زه د احمد د قبر سره یم. د دوړو یوه ورېځه راڅرګنده شوه، او له هغې څخه یو مشر سپور راووت. 93.31

I thought, “What a strange report!” When I asked someone to interpret the dream, he said, “The one who looked like a eunuch was an angel.” [Al-Marwazī:] I dreamed I was by Aḥmad’s tomb. A cloud of dust appeared, and out of it an elder came riding. 93.31

"شهزاده راغلی!" ږغ شو.

“The prince is here!” came the cry.

سړی د قبر په خوا کې له آس څخه ښکته شو. ما پوښتنه وکړه چې دا څوک دی؟ هغوئ راته وویل: "عبدالله بن عمر بن الخطاب".517

The man dismounted by the tomb. I asked who he was and they told me, “ʿAbd Allāh ibn ʿUmar ibn al-Khaṭṭāb.”517

[حجاج:] زما یو کاکا چې د هُشیم څخه روایات لیکلي وو، ماته په خوب کې ښکاره شو. ما د احمد بن حنبل په اړه ترې پوښتنه وکړه، هغه وویل: "هغه د عمر بن الخطاب یو ملګری دی۔" 93.32

[Ḥajjāj:] An uncle of mine who had written down reports heard from Hushaym appeared to me in a dream. I asked him about Aḥmad ibn Ḥanbal and he said, “He’s an associate of ʿUmar ibn al-Khaṭṭāb.” 93.32

ابن ابی قُرّہ کہتے ہیں: میں نے خواب دیکھا کہ میں جنت میں داخل ہو گیا ہوں۔ وہاں مجھے چاندی کا بنا ہوا ایک محل نظر آیا۔ اس کا دروازہ کھلا اور اس میں سے احمد بن حنبل نکلے، جنہوں نے نور کا ایک کپڑا تہبند کی طرح اور دوسرا کپڑا پٹکے کی طرح باندھا ہوا تھا۔ میں ان کی طرف دوڑ کر گیا تو انہوں نے فرمایا: "کیا تم یہاں پہلے ہی پہنچ گئے ہو؟" 93۔33

[Ibn Abī Qurrah:] I dreamed that I had gone into the Garden. There I saw a palace made of silver. The door opened and out came Aḥmad ibn Ḥanbal wearing one garment of light as a breechclout and another as a sash. I raced up to him and he said, “Are you here already?” 93.33

هو، ما وویل۔

“Yes,” I said.

هغه پوښتنه کوله تر دې چې زه ویښ شوم.

He kept asking the question until I woke up.

زه هم خوب خوب خوب خوب خوب خوب خوب خوب خوب خوب خوب خوب خوب خوب خوب خوب خوب خوب خوب خوب خوب خوب خوب خوب خوب

I also dreamed of walking through a gate whose doors were made of gold. On the other side were mountains of musk and people saying, “The warrior is here!” Then Aḥmad ibn Ḥanbal came in wearing a sword and carrying a spear.

«دا جنت ده»، هغه وفرمایل.

“This is the Garden,” he said.

زما خور فاطمه بنت ابي قره ماته وویل چې یوه جمعه هغې خوب ولیدل چې له آسمانه نور جوړې شوې مرغۍ راکوزې دي او خلک د هغو په مرسته پورته الوتي.

My sister Fāṭimah bint Abī Qurrah told me that one Friday she dreamed of seeing birds made of light coming down from Heaven and people using them to fly up.

«ما پوښتنه وکړه چې دا رڼا څه ده، نو هغوی ویل: "دا د احمد بن حنبل روح دی، او دا تا خدای ته پورته کوي." [ابن العباس:] ما خوب ولید چې موږ د احمد د جنازې د راوتلو انتظار کوو. کله چې هغه راښکاره شو، ما وکتل او وم ولیدل چې هغه آسمان ته پورته کېږي. دا پورته کېدل دوام وموند تر دې چې له نظره ورک شو۔ 93.34

“I asked what the light was and they said, ‘It’s Aḥmad ibn Ḥanbal’s spirit, and it takes you up to God.’” [Ibn al-ʿAbbās:] I dreamed we were waiting for Aḥmad’s funeral procession to come out. When it appeared, I looked and saw that it was rising into the sky. It kept on rising until it disappeared. 93.34

الوراق: پیغمبر ﷺ زما په خوب کې راغی او وې پوښتل: "ولې داسې غمژن ښکاري؟" ۹۳.35

[Al-Warrāq:] The Prophet came to me in a dream and asked me, “Why do you look so sad?” 93.35

ما څنګه خپګان ونه لرم، ما ځواب ورکړ، کله چې ستاسو ټولنه داسې سختو حالاتو ته رسیدلې ده؟ هغه وویل: ټولو ته ووایه چې د احمد بن حنبل لاره ونیسي، دوه ځلې.

“How could I not look sad,” I answered, “when your community has fallen on such hard times?” “Tell everyone to cleave to the path of Aḥmad ibn Ḥanbal,” he said, twice.

ابو زرعہ: ما په خوب کې د پیغمبر ﷺ ولید، او د جهمیانو د پیروانو له امله چې کومه ستونزه موږ ته رسیدلې وه، هغه مې ده ته شکایت وکړ۔ 93۔36

[Abū Zurʿah:] I saw the Prophet in a dream and complained to him about the trouble we were having with the followers of Jahm. 93.36

«ویره مه کوه،» هغه وویل. «احمد بن حنبل د دوی په لاره کې ولاړ دی.» [ابن المبارک الزمین:] ما زبیده په خوب کې ولیده او له هغې څخه مې وپوښتل چې خدای د هغې په اړه څه حکم وکړ. ۹۳37

“Have no fear,” he said. “Aḥmad ibn Ḥanbal stands in their way.” [Ibn al-Mubārak al-Zamin:] I saw Zubaydah in a dream and asked her how God had judged her. 93.37

"د مکې د لارې د جوړولو لپاره د خاورو د کیندلو په ورځ هغه ما ته بخښنه وکړه." "خو ولې ته ژیړ ښکاري؟" "زما په منځ کې بشر المریسي نومي یو سړی ښخ شو. دوزخ هغه دومره زیات وغوښت چې داسې یوه اوښکی یې وویسته چې زما پوټکی یې ولړزاوه او زما مخ یې ژیړ کړ." "د احمد بن حنبل سره څه وشول؟" "هغه یوازې زما تر څنګه تیر شو، په یوه سپین مرغلري کښتۍ کې چې د ژور نه لرونکي سور سمندر پر مخ روانه وه، او د مهربان خدای د لیدو لپاره تلل." "هغه د خپل اجر لپاره څه وکړل؟" "دا ووایه چې قرآن د خدای خبرې دي او مخلوق نه دی." [حنبل:] یو باوري کس ماته وویل چې هغه په خوب کې یوه ښځه ولیده چې د شونډو ویښتان یې سپین شوي وو. کله چې هغه ترې پوښتنه وکړه، هغې وویل: "کله چې احمد ته کوړې ووهل شوې، دوزخ داسې اه وویسته چې موږ ټول خړ شوو." 93.38

“The moment we broke ground for the Mecca road, He forgave me.” “But why do you look jaundiced?” “A man called Bishr al-Marīsī was buried among us. Hell wanted him so badly it gave a groan that made my skin crawl and turned my face yellow.” “What happened to Aḥmad ibn Ḥanbal?” “He just passed me in a boat of white pearl that sails on a fathomless red sea, on his way to visit the Merciful One.” “What did he do to deserve his reward?” “Saying that the Qurʾan is the speech of God and not created.” [Ḥanbal:] Someone I trust told me that he dreamed of a woman whose hair had turned white at the temples. When he asked her about it, she said, “When Aḥmad was flogged, Hell breathed such a sigh that all of us went grey.” 93.38

د یو سپیڅلي مقام لرونکي سړي په اړه ویل کیدل چې هغه یو خوب لیدلی و، او زه غوښتل چې دا قصه له هغه څخه واورم. هغه راغی او موږ یوازې یو څه وخت کښېناستو.

[Al-Qawārīrī:] A certain man of spiritual standing was said to have had a dream vision and I wanted to hear about it from him. He came and we sat alone for a while.

بعداً میری چھوٹی بچی نے وویل، «ده د هغه له مخ څخه رڼا راتله.» 93.39

Later my little girl said, “He had light coming from his face.” 93.39

هغه ماته وویل چې هغه پیغمبر ﷺ د احمد بن نصر سره ناست لیدلی و.

He told me that he had seen the Prophet sitting with Aḥmad ibn Naṣr.

د نبي ﷺ وفرمایل: «د الله لعنت پر فلانی وي» دری ځله، «او فلانی او فلانی! دوی د احمد بن حنبل او القواریري پر ضد پلان جوړوي، خو هیڅ به ونه کړي، د الله په اذن!» بیا یې ماته وفرمایل: «احمد او القواریري ته سلام ووایه او ورته ووایه چې زه له الله څخه غواړم چې دوی ته زما په استازیتوب او د امت په استازیتوب اجر ورکړي.»518

“The Prophet said, ‘God’s curse on So-and-So,’ three times, ‘and So-and-So and So-and-So! They’re plotting against Aḥmad ibn Ḥanbal and al-Qawārīrī, but they won’t get anywhere, God willing!’ Then he said to me, ‘Greet Aḥmad and al-Qawārīrī and tell them that I pray to God to reward them on my behalf and on behalf of my community.’”518

[المحاملی:] ابو سعید النهرتیری د قرآن، د حدیثو د علم او دینی پوهې سړی و. کله چې هغه مړ شو، د خوب په لاره زما لیدو ته راغی، داسې چې گواکه زما سره د کوټن هاؤس په دروازه کې ملاقات کوي۔519 93.40

[Al-Maḥāmilī:] Abū Saʿīd al-Nahratīrī was a man of Qurʾan, Hadith-learning, and religious understanding. After he died, he came to me in a dream, as if he were meeting me at the gate of Cotton House.519 93.40

«ما درسره پېښه شوې؟» ما ترې وپوښتل. په اشارو يې وښودله چې زړه ورکوونکې آزموینه يې تېره کړې، خو په پای کې يې نجات ومانده.

“What happened to you?” I asked him. Using gestures, he conveyed that he had suffered an ordeal but gained salvation in the end.

«زمونږ دلته څه حال دی؟» «یوازې دوه شیان اهم دي»، هغه وویل. «قرآن او د حدیثو علم.» «زمونږ د درس حلقې څه حال دی؟» «هغه لاره چې تاسو غوره کړې ده»، یعنی د امام الشافعی فقهي مذهب، «سمه ده.» «احمد بن حنبل څه حال لري؟» هغه په اشاره وښود چې احمد لوړ مقام ته رسیدلی دی.

“What about us here?” “Only two things matter,” he said. “The Qurʾan and Hadith-knowledge.” “What about our study circle?” “The way you’ve taken”—meaning the legal school of al-Shāfiʿī—“is right.” “What about Aḥmad ibn Ḥanbal?” He conveyed with a gesture that Aḥmad had attained a lofty rank.

ابوبکر: یوں ما ته د طرسوس یوه سړي دا کیسه وکړه۔ 9341

[Abū Bakr:] A man from Tarsus told me this story. 93.41

زه به د خدای څخه دعا کوله چې ما ته مړي د دوی په قبرونو کې وښيي، ترڅو له هغوي څخه وپوښتم چې د احمد بن حنبل سره څه پېښ شوي دي. د هغه له مرګ څخه لس کاله وروسته، ما خوب ولید چې مړي د خپلو قبرونو په سر ولاړ دي او ماته غږ کوي.

“I used to pray to God to show me dead people in their graves so I could ask them what had happened to Aḥmad ibn Ḥanbal. Ten years after his death, I dreamed that the dead were standing on their graves and calling out to me.

«ای تاسو! تر کله پورې به له خدای څخه غوښتنه کوئ چې موږ ته دې وښیی؟ له هغه وخته چې هغه تاسو پرېښود، هغه څوک چې تاسو یې په اړه پوښتنه کوئ، د ټوبا ونې لاندې دی، او ملایکې یې په ښکلاګانو ډکوي.» [الحمّانی:] ما خوب ولید چې په کور کې د یوې دالان لاندې ناست وم، کله چې پیغمبر ﷺ راڅرګند شو. هغه په دروازه کې ودرېد، لاسونه یې د دروازې په لرګیو کې کېښودل، اذان یې وویاوه، او اعلان یې وکړ چې لمونځ پیل شوی دی. بیا یې وفرمایل: «خلاص شوي خلاص دي، او ګمراه شوي ګمراه دي.» 93.42

“‘You there! How much longer will you ask God to show us to you? Ever since he left you, the one you’ve been asking about has been under the Ṭūbā tree,520 with angels piling him with finery.’” [Al-Ḥimmānī:] I dreamed I was sitting under a portico at home when the Prophet appeared. He stood in the doorway with his hands on the jambs, called to prayer, and announced that prayer had begun. Then he said, “The saved are saved and the damned damned.” 93.42

«اې د خدای استازیه، ژغورل شوي څوک دي؟» ما وویل. «احمد بن حنبل او د هغه پیروان.» [الوراق:] په رملہ کې یو سړی اوسېده چې نوم یې عمار و او خلک وایي چې هغه له بدلونو (الابدال) څخه و. هغه ناروغ شو او زه یې د لیدو لپاره لاړم. ما د یوې کښلې لیدنې په اړه اورېدلی و، نو له هغه څخه مې پرې پوښتنه وکړه. 93.43

“Emissary of God,” I said. “Who are the saved?” “Aḥmad ibn Ḥanbal and his followers.” [Al-Warrāq:] In Ramla there lived a man named ʿAmmar who people claimed was one of the Substitutes. He fell ill and I went to see him. I had heard about a vision he’d had, and so I asked him about it. 93.43

ه وویل: «دا ریښتیا ده. ما د خوب په ترڅ کې پیغمبر ﷺ وليد او له هغه څخه مې وغوښتل چې د خدای څخه زما د بخښنې دعا وکړي، نو هغه همداسې وکړه. وروسته مې خضر وليد او ومې پوښتل: "ستا د قرآن په اړه څه وایې؟" ‏هغه وویل: "دا د خدای کلام دی، مخلوق نه دی." ‏"ستا د بشر بن الحارث په اړه څه وایې؟" ‏"د مرگ په ورځ هغه څوک چې د خدای څخه تر هغه ډیر ویره لرونکی وي، د هغه پر شا هیڅوک پاتې نه شو." ‏"د احمد بن حنبل په اړه څه وایې؟" ‏"هغه د حق ویونکی و." ‏"د حسین الکرابیسي په اړه څه وایې؟" ‏هغه په ځواب کې د هغه بد ویل وکړل. بیا مې وپوښتل: "زما د مور سره به څه کیږي؟" ‏هغه وویل: "هغه به ناروغه شي او اوه ورځې به ژوندۍ وي، بیا به مړه شي." او همداسې وشول.» [الدهان:] ما په خوب کې خضر وليد او ومې پوښتل چې ایا هغه هماغه څوک دی چې د موسی سره و؟ ‏هغه وویل چې هو. بیا مې له هغه څخه پوښتنه وکړه چې د احمد بن حنبل په اړه یې څه فکر کوي. 93.44

“It’s true,” he said. “I saw the Prophet in a dream and I asked him to pray to God to forgive me, and so he did. Later I saw al-Khaḍir and asked him, ‘What do you say about the Qurʾan?’ “He said, ‘It’s God’s speech, and not created.’ “‘What do you say about Bishr ibn al-Ḥārith?’ “‘The day he died, he left behind him no one more fearful of God.’ “‘What about Aḥmad ibn Ḥanbal?’ “‘He was a truth-teller.’ “‘What about al-Ḥusayn al-Karābīsī?’ “In response he vilified him. Then I asked, ‘What’s going to happen to my mother?’ “He said, ‘She’ll fall ill and live for seven days before she dies,’ and that’s what happened.” [Al-Dahhān:] I saw al-Khaḍir in a dream and asked him if he was the one who was with Moses.521 He said he was. Then I asked him what he thought of Aḥmad ibn Ḥanbal. 93.44

"دی صادق دی۔" [ابوبکر:] ما خوب کې ولیدل چې زه د الخیف په مسجد کې یم او هلته مې رسول الله ﷺ ولید. ما پوښتنه وکړه: "بشر ستا سره څنګه دی؟" 93.45

“He’s a truth-teller.” [Abū Bakr:] I dreamed I was in the mosque of al-Khayf and there I saw the Prophet. I asked, “How is Bishr doing with you?” 93.45

«هغه ته د جنت په منځ کې ځای ورکړل شو.» «احمد بن حنبل څه حال لري؟» «ایا تاسو نه یاست اوریدلي چې کله خدای د ذکر کونکو خلکو ته جنت ته داخلوي، نو هغه په دوی باندې موسکی کیږي؟» [ابن الفتح:] بشر بن الحارث ما ته په خوب کې راغلی، په یوه باغ کې د هغه لپاره ایښودل شوې میز شا او خوا ناست و او خوړل یې. ما ورڅخه وپوښتل چې خدای ستا سره څنګه چلند وکړ؟ 93.46

“He was given a place in the middle of the Garden.” “What about Aḥmad ibn Ḥanbal?” “Haven’t you heard that when God admits the people of remembrance522 to the Garden, he smiles at them?” [Ibn al-Fatḥ:] Bishr ibn al-Ḥārith came to me in a dream, sitting and eating at a table laid for him in an orchard. I asked him how God had judged him. 93.46

“هغه ما باندې رحم وکړ او وې بخښلم، او ټوله جنت یې ماته پرانیست۔” “او ستا ملګری احمد بن حنبل چیرته دی؟” “هغه د دروازې په ځای ولاړ دی ترڅو د هغو سنیانو لپاره شفاعت وکړي چې وايي قرآن د خدای غیر مخلوق کلام دی۔” [علي بن الموفق:] زه د شپې د ځانګړو عبادتونو لپاره کار درلود، نو له پنجشنبې شپې څخه تر جمعې سهار پورې ویښ پاتې شوم، بیا ویده شوم۔ خوب مې ولید چې جنت ته ننوتلی یم۔ هلته مې درې سړي ولیدل۔ لومړی یو میز ته ناست و، یو فرښته ورته خواړه راوړل او بل فرښته ورته اوبه اچوله۔ دویم د جنت په منځ کې ولاړ و او د خدای، لوی او عزتمن، ته یې په سترګو نه تر ږغیدو پرته کتل۔ دریم به له جنته وتلی، خلک یې نیولي او دننه یې راوړل۔ 93۔47

“He took pity on me and forgave me, and opened the whole Garden to me.” “And where’s your friend Aḥmad ibn Ḥanbal?” “Standing at the gate to intercede for Sunnis who declare the Qurʾan to be the uncreated speech of God.” [ʿAlī ibn al-Muwaffaq:] I had some personal devotions to do at night, so I stayed up from Thursday night until Friday morning then went to bed. I dreamed that I had entered the Garden. There I saw three men. The first was sitting at a table with one angel serving him food and another pouring him drink. The second was standing in the middle of the Garden gazing at God, Mighty and Glorious, without blinking. The third would leave the Garden, take hold of people, and bring them inside. 93.47

ما له رضوان څخه وپوښتل، "دا درې کسان څوک دي چې دومره ښه اجر ورکړل شوي دي؟" هغه ووې، "ستا هغه ورونه دي چې بې ګناهه مړه شوي دي." وپوښتل، "نور راته ووایه." ورته وویل، "لومړی یې بشر الحافي دی، چې له هغه وخته چې د عقل عمر ته ورسید، هېڅکله یې په ځان ډوډۍ سیره نه کړه او نه یې هغومره اوبه وڅښلې څومره چې غوښتل یې، ټول د خدای له ویرې څخه، چې هغه ته یې دوه ملايکې ټاکلي دي: یو یې دی چې ورته خواړه ورکوي او بل یې دی چې ورته اوبه اچوي."

I asked Riḍwān, “Who are those three who’ve been so well rewarded?” “Your brothers who died sinless.” “Tell me more.” “The first one,” he said, “is Bishr the Barefoot, who from the time he reached the age of reason never once ate his fill or drank as much water as he wanted, all for fear of God, who has assigned him two angels: one to feed him and one to pour for him.

دوهم سړی—هغه چې تخت ته ګوري—معروف الکرخي دی، چې خدای یې د هغه د مینې له امله عبادت کاوه، نه د اور له ویرې یا د جنت په امید؛ او اوس خدای ورته اجازه ورکړې ده چې څومره یې زړه غواړي، هغه ته وګوري. او دریم سړی احمد بن حنبل دی، چې په خبرو کې ریښتیا ویونکی او په دین کې محتاط و. خدای هغه ته امر کړی دی چې د سنیانو مخونو ته وګوري او هغوی جنت ته راولي.» [ابن المثنی:] ما بشر بن الحارث په خوب کې ولیده او له هغه څخه مې وپوښتل چې خدای تا څنګه قضاوت وکړ؟ 93.48

The second man—the one gazing at the throne—is Maʿrūf al-Karkhī, who worshipped God because he longed for Him, not for fear of the Fire or in hope of the Garden; and now God has allowed him to gaze at Him all he wants. And the third one is Aḥmad ibn Ḥanbal, who was truthful in his speech and scrupulous in his religion. God has commanded him to look into the faces of the Sunnis and bring them into the Garden.” [Ibn al-Muthannā:] I saw Bishr ibn al-Ḥārith in a dream and asked him how God had judged him. 93.48

«هغه ماته بښنه وکړه.» «څه ده د احمد بن حنبل او عبدالوهاب الوراق حال؟» «دوی په جنت کې دي»—یا «په باغ کې»—«خوړل او سڅل.» [الانطاکي:] ما خوب ولید چې د قیامت ورځ ده. د عرش له دننه یو اعلان کوونکی غږ وکړ: «ابو عبدالله، ابو عبدالله، ابو عبدالله او ابو عبدالله په جنت کې راولئ!» 93.49

“He’s forgiven me.” “What about Aḥmad ibn Ḥanbal and ʿAbd al-Wahhāb al-Warrāq?” “They’re in Paradise”—or “in the Garden”—“eating and drinking.” [Al-Anṭākī:] I dreamed it was the Day of Resurrection. From inside the Throne a herald called out, “Bring Abū ʿAbd Allāh, Abū ʿAbd Allāh, Abū ʿAbd Allāh, and Abū ʿAbd Allāh into the Garden!” 93.49

ما د یو پرښتې څخه پوښتنه وکړه چې دا څوک دي؟ هغه وویل: «مالک، الثوري، محمد بن إدريس، او احمد بن حنبل.» په بل روایت کې هغه زیاته کړه: «دا څلور کسان د محمد ﷺ د امت مشران دي، او دوی له نورو ټولو مخکې جنت ته یوړل شوي.» [المحاملي:] القاشاني په خوب کې زما لیدو ته راغی او ما ترې وپوښتل چې احمد بن حنبل په اړه څه پوهیږي. 93.50

I asked an angel next to me, “Who are they?” “Mālik, al-Thawrī, Muḥammad ibn Idrīs, and Aḥmad ibn Ḥanbal.” In another telling he added: “Those four are the exemplars of Muḥammad’s community, and they were brought to the Garden ahead of everyone else.” [Al-Maḥāmilī:] Al-Qāshānī came to me in a dream and I asked what he knew about Aḥmad ibn Ḥanbal. 93.50

«خدای ﷻ هغه وبخښ»، ويې ويل.

“God forgave him,” he said.

[ثابت المروزی:] زه فکر کوم چې ابن شبّویه، څوک چې په جهاد کې برخه اخیستې وه، اسیران یې خلاصول او د سرحد په سیمه کې ژوند کاوه، د احمد په پرتله ډیر فضیلت لري. ما خپل ورور عبدالله بن احمد څخه پوښتنه وکړه چې د دواړو څخه کوم یې خوښوي. 93.51

[Thābit al-Marwazī:] I used to think that Ibn Shabbuwayh, who fought in the jihad, ransomed prisoners, and lived on the frontier, had more merit than Aḥmad. I asked my brother ʿAbd Allāh ibn Aḥmad which of the two he preferred. 93.51

احمد بن حنبل۔ مګر زه قانع نه شوم، او زه د ابن شبویه پرته له بل چا ته د ستاینې ډیر لږ زړه درلود۔

“Aḥmad ibn Ḥanbal.” I wasn’t convinced, and couldn’t bring myself to admire anyone but Ibn Shabbuwayh.

ایک کال وروسته ما یو خوب لیدلی چې یو مشر یو ټولګي خلکو ته خبرې کوي چې د هغه شاوخوا ناست وو. کله چې هغه پاڅیدو، ما هغه تعقیب کړ او ورته ومې ویل: "ماته وبayá چې کوم یو زیات فضیلت او لوړ مقام لري: احمد بن حنبل یا احمد بن شبویه؟" هغه وویل: "څه پوښتنه ده!" احمد بن حنبل امتحان ته وګرځول شو او ثابت قدم پاتې شو، پداسې حال کې چې احمد بن شبویه ته دا امتحان ورنهکړل شو. څوک چې یو ازمېښت څخه تیر شوی وي، هغه له هغه چا سره څنګه پرتله کېدای شي چې هېڅکله هغه ته مخ نه وي شوی؟ زه نشم کولی! دوی ترمنځ د ځمکې او اسمان توپیر دی۔ [الجلاء:] یو ملګري راته وویل چې هغه د خوب په حالت کې ﷺ نبي وليدلی او د ځینو هغو مسلو په اړه یې پوښتنه وکړه چې فقهاء پکې اختلاف لري. نبي ﷺ ورته وفرمایل: "ټول فقهاء په ځینو مسلو کې حق دي او په ځینو کې غلط دي. احمد بن حنبل ته د خدای مرسته ده او کم غلطۍ کوي، نو د هغه پیروي وکړه او کله چې دلیل وړاندې کوې هغه ته استناد وکړه. ته داسې زمانه کې ژوند کوې چې د هغه په شان بل به نه وینې." 93.52

A year later, I had a dream where an elder was speaking to a group of people gathered around him. When he rose to go I followed him and said, “Tell me who has more merit and a higher rank: Aḥmad ibn Ḥanbal or Aḥmad ibn Shabbuwayh?” “What a question!” he replied. “Aḥmad ibn Ḥanbal was put to the test and stood firm while Aḥmad ibn Shabbuwayh was spared. How can you compare someone who survived an ordeal to one who never went through it? I can’t! There’s a world of difference between them.” [Al-Jallāʾ:] A friend told me that he saw the Prophet in a dream and asked him about some of the issues that jurists disagree on. The Prophet told him, “All jurists are right about some things and wrong about others. Aḥmad ibn Ḥanbal has God’s help, and makes fewer errors, so cleave to his example and cite him when you make an argument. You live in an age that will see no other like him.” 93.52

[محمد بن العباس:] د بشر ملګری الخیاط ماته وویل چې یو سړی چې د بشر بن الحارث نږدې ملګری و یوځل بشر ته راغی او ویې ویل: "د یوې اختر په ورځ ما خوب ولید چې دا د نړۍ پای دی. ټول دومره ویریدلي وو چې ما ولیدل خلک د وینو اوښکې ژاړي. یو اعلان کوونکی مخ ته راغی او چیغه یې وواهه: 'بشر چیرته دی، او احمد بن حنبل چیرته دی؟'" 93.53

[Muḥammad ibn al-ʿAbbās:] Bishr’s associate al-Khayyāṭ told me that a man who was an intimate of Bishr ibn al-Ḥārith once came to Bishr and said, “On one of the festival days I dreamed that it was the end of the world. Everyone was so terrified that I saw people weeping tears of blood. A herald came forward and called out, ‘Where is Bishr and where is Aḥmad ibn Ḥanbal?’ 93.53

«دوی تاسو دواړه ونیول او د خدای په حضور کې یې حاضر کړل۔»

“They took the two of you and brought you into God’s presence.

«که که دواړه ناکام شول، نو موږ ټول هلاک شوو.» د قضاوت لپاره انتظار کونکو خلکو داسې وویل. بیا یو ملایک راښکاره شو. موږ وپوښتل: «بشر او احمد ته څه پیښ شول؟»

“‘If those two are found wanting,’ said the people waiting to be judged, ‘then we’re all doomed.’ “Then an angel appeared. ‘What happened to Bishr and Aḥmad?’ we asked.

“‘دوی د دې لپاره قضاوت کیږي چې څومره یې الله تعالیٰ ته د دې نیکمرغۍ په مقابل کې شکر ادا کړی چې هغه یې د بې داغه شهرت سره برکت ور کړی.’ دا کیسه واورېده نو بشر وویل: ‘له دې دوو څخه یو هیڅکله ډیر شکر نه شي ادا کولی، او بل ته تجربه ښیي چې هغه څومره شکر ادا کوي.’ [محمد بن عبدالله:] ما ابو الحسن بن عبدوس په خوب کې ولید. هغه سپین جامې اغوستې وې. ما ورته وویل: ‘ایا تا امام شافعي لیدلی دی؟’ ۹۳.54

“‘They’re being judged on how well they showed their gratitude to God for blessing them with untarnished reputations.’” Hearing this story, Bishr said, “One of the two can never do enough. As for the other, experience shows how grateful he is.” [Muḥammad ibn ʿAbd Allāh:] I saw Abū l-Ḥasan ibn ʿAbdūs in a dream. He was dressed in white. I said, “Have you seen al-Shāfiʿī?” 93.54

«هغه داسې بحر دی چې هیڅکله وچ نه کیږي،» هغه وویل، «او ټولنه باید د هغه شاوخوا راټوله شي.» «د مالک بن انس څه حال دی؟» «له نورو ټولو څخه لوړ دی.» «د احمد بن حنبل څه حال دی؟» «د هغه لاره د خدای (ج) ته تر ټولو نږدې ده.» [بلال الخواص:] خضر ما ته په خوب کې راغی او ما د بشر بن حارث په اړه ترې وپوښتل. 93.57

“He’s a sea that never runs dry,” he said, “and the community should gather around him.” “What about Mālik ibn Anas?” “Head and shoulders above the others.” “What about Aḥmad ibn Ḥanbal?” “His is the closest approach to God.” [Bilāl al-Khawwāṣ:] Al-Khaḍir came to me in a dream and I asked him about Bishr ibn al-Ḥārith. 93.57

«هغه د خپل ډول وروستی وو،» هغه وویل.

“He was the last of his kind,” he said.

ما د احمد بن حنبل په اړه پوښتنه وکړه.

Then I asked about Aḥmad ibn Ḥanbal.

«راستگو»، هغه وویل۔

“A truth-teller,” he said.

«تاسو زه څنګه لیدلی شم؟» «دا ستاسو د مور سره د نیکۍ له امله دی.» [مؤلف:] همداشان روایت شوي چې بلال د خضر علیه السلام په بیداری کې لیدلی دی. دا کیسه زموږ د خضر د ستاینې د باب په اړه د احمد په فصل کې راغلې ده.

“How is it that I’m able to see you?” “It’s because of your kindness to your mother.” [The author:] It has also been reported that Bilāl saw al-Khaḍir while awake. The story appears in our chapter on al-Khaḍir’s praise of Aḥmad.

[حیدھام:] یو سړي خوب ولید چې هغه یو چا ته اوریده چې وایي: «الله تعالی ستاسو په منځ کې ځینې کسان داسې غوره کړي دي چې له مصیبت څخه ستاسو ساتنه وکړي — یا دې ته ورته خبرې —، او احمد بن حنبل له هغو څخه یو دی۔» 93۔58

[Haydhām:] A man dreamed he heard someone saying, “God has chosen certain persons among you to protect you from disaster—or words to that effect—and Aḥmad ibn Ḥanbal is one of them.” 93.58

یوں ایک رات میں احمد بن حنبل کے بارے میں سوچنے لگا کہ وہ کمزور ہونے کے باوجود کس طرح کوڑوں کی مار سے بچ گئے۔ میں اس پر آنسو بہانے لگا۔ اسی رات میں نے خواب میں ایک آواز سنی جو کہہ رہی تھی: "کاش تم دیکھ سکتے کہ جب انہوں نے اُسے مار کھاتے دیکھا تو جنت کے فرشتے کتنا فخر محسوس کر رہے تھے!" 93۔59

One night I fell to thinking about Aḥmad ibn Ḥanbal and how he survived being flogged despite how frail he was. I was moved to tears. That night I dreamed of a voice that said, “If only you could have seen how proud the angels in Heaven were as they saw him being beaten!” 93.59

“څه؟” ما وپوښتل. “ملايکو د احمد د کوړې وهلو په اړه پوه شول؟” “داسې يو هم نه و چې ښکته نه وای ګورېدلی.” [يعقوب بن يوسف:] د محنې (پوښتنې) په شپو کې يوه شپه ما ويده وم چې يو سړی راغی چې د اوښتې په پوښ کې و، او په کوټه کې داخل شو. 93.60

“What?” I asked. “The angels knew about Aḥmad’s flogging?” “There wasn’t a single one who wasn’t looking down.” [Yaʿqūb ibn Yūsuf:] One night during the Inquisition, I was sleeping when a man wearing a sleeveless woolen cloak came into the room. 93.60

«تا څوک یی؟» ما پوښتنه وکړه.

“Who are you?” I asked.

«موسیٰ، د عمران زوی.» «ته هغه موسیٰ یې چې خدای ترې پرته له ژباړونکي څخه مستقیم خبرې کړې؟» «هو، همداسې ده.» همدغه شیبه یو بل سړی، چې ګوړه ویښتان یې درلودل او دوه جامې یې اغوستې وې، له چت څخه راولوید.

“Moses, son of ʿImrān.” “You’re the Moses who had God speak to him directly, without an interpreter?” “That’s right.” It was at that moment that a second man, this one curly-haired and dressed in two robes, fell from the ceiling.

«دا څوک دی؟» ما پوښتنه وکړه.

“Who’s that?” I asked.

“عیسیٰ، د مریم زوی.” بیا موسیٰ بیرته خبرې وکړې. "زه هغه موسیٰ یم چې الله په مستقیم ډول، پرته له کومې ژباړونکې واسطې، ورسره خبرې کړي دي، او عیسیٰ د مریم زوی، او ستا پیغمبر ﷺ، او احمد بن حنبل، او د عرش اوچتوونکي، او ټول ملایک شاهدي ورکوو چې قرآن د الله کلام دی او مخلوق نه دی." [عبدالله بن الحسن:] په خوب کې ما یو داسې سړی ولید چې د حدیثو عالم و او نوی مړ شوی و. ما ترې پوښتنه وکړه چې الله تعالیٰ ته درباندې څه فیصله وشوه، هغه وویل: "هغه ما بخښلی دی." 93.61

“Jesus, the son of Mary.” Then Moses spoke again. “I, the Moses who had God speak to him directly, without an interpreter, and Jesus the son of Mary, and your Prophet, and Aḥmad ibn Ḥanbal, and the Carriers of the Throne, and all the angels bear witness that the Qurʾan is the speech of God and not created.” [ʿAbd Allāh ibn al-Ḥasan:] In a dream I saw a Hadith-man who had just died. I asked him how God had judged him and he said, “He’s forgiven me.” 93.61

"واقعاً؟" "په خدای قسم چې هغه ما ته بخښنه کړې ده!" "ولې؟" "ځکه چې ما احمد بن حنبل سره مینه درلوده." "او ته آرام یې؟" هغه مسکی شو. "آرام او خوشحاله." [الفسوي:] کله چې حمدون البردعي د حدیث زده کولو لپاره ابو زرعه ته راغی، هغه وليدل چې کور د لوښو، غالیو او نورو توکو څخه ډک دی، چې په حقیقت کې د ابو زرعه د ورور وو. حمدون نږدې و چې د یو حدیث له لیکلو پرته لاړ شي. خو هغه شپه هغه خوب کې وليدل چې د یوې جهيل په غاړه ولاړ دی. هغه د یو سړي سیوری په اوبو کې وليد او یو غږ يې واورېد چې وې ویل: "ته هغه يې چې فکر کوې ابو زرعه باید د زهد ډېر خاوند وي؟" غږ دوام ورکړ: "باید پوه شې چې احمد بن حنبل له بدلونو (الابدالو) څخه و، او کله چې هغه مړ شو، خدای ابو زرعه ولېږه چې د هغه ځای ونیسي." 93.62

“Really?” “I swear to God He’s forgiven me!” “Why?” “Because I loved Aḥmad ibn Ḥanbal.” “And are you comfortable?” He smiled. “Comfortable and happy.” [Al-Fasawī:] When Ḥamdūn al-Bardhaʿī came to Abū Zurʿah to study Hadith, he saw that the house was full of utensils, carpets, and the like—which, as it happened, belonged to Abū Zurʿah’s brother. Ḥamdūn was on the verge of leaving without copying any Hadith. That night, however, he dreamed that he was standing on the shore of a lake. He saw a man’s shadow reflected in the water and heard a voice say, “Are you the one who thinks Abū Zurʿah needs to be more of a renunciant?” The voice continued: “You should know that Aḥmad ibn Ḥanbal was one of the Substitutes, and when he died, God sent Abū Zurʿah to take his place.” 93.62