صالح، که کنیهٔ ابوالفضل داشت، بزرگترین فرزند احمد بود. او در سال ۲۰۳ [۸۱۸–۸۱۹ میلادی] به دنیا آمد. پدرش او را دوست داشت و با او سخاوتمندانه رفتار می‌کرد. صالح که در جوانی بار فرزندان بر دوشش بود، نتوانست آن‌قدر که می‌توانست احادیث پدرش را روایت کند، اما باز هم شمار زیادی از آن‌ها را روایت کرد، همراه با احادیثی که از ابوالولید الطیالسی، ابراهیم بن الفضل الذارع (یعنی اندازه‌گیرنده) و علی بن المدینی فرا گرفته بود. از او نیز پسرش زهیر، البغوی و محمد بن مخلد، در میان دیگران، روایت کرده‌اند. پس از آنکه به قضاوت اصفهان منصوب شد، به آن شهر رفت و همان‌جا درگذشت. ۶۵.1

Ṣālih, who was called Abū l-Faḍl, was the oldest of Aḥmad’s children. He was born in 203 [818–19]. His father loved him and treated him generously. Burdened with children when he was still young, Ṣāliḥ was unable to transmit as many of his father’s reports as he might have, though he still transmitted quite a few, along with reports he learned from Abū l-Walīd al-Ṭayālisī, Ibrāhīm ibn al-Faḍl al-Dhāriʿ (the taker of measures),328 and ʿAlī ibn al-Madīnī. Transmitting in turn from him were his son Zuhayr, al-Baghawī, and Muḥammad ibn Makhlad, among others. He moved to Isfahan after being appointed judge there, and there he died. 65.1

[الخلال:] صالح تل د پیسو خرڅولو ته ډېر مشتاق و. الحسن بن علي الفقيه ماته په مصيصه کې وويل چې صالح يوځل خپل وينه ويستلې وه او بيا خپلو ملګرو ته يې د خپل روغېدو د لمانځلو لپاره بلنه ورکړه. هغه بايد د عطر او داسې نورو شيانو لپاره شل دينارې لګولي وي. 65.2

[Al-Khallāl:] Ṣāliḥ was always eager to spend money. Al-Ḥasan ibn ʿAlī l-Faqīh told me in Miṣṣīṣah that Ṣāliḥ once had his blood let and afterward invited his friends to celebrate his recovery. He must have spent twenty dinars on scent and that sort of thing. 65.2

زه فکر کوم چې دا لاندې خبره هم الحسن راته کړې وه.

I think it was also al-Ḥasan who told me the following.

یو ځل احمد دروازه وټکوله. یو له میلمنو، ابن ابي مریم، صالح ته وویل: "هغه پرده کښته کړه، ترڅو زموږ د پلار له خوا ستونزې ونه لرو! او هغه ته د بوی اجازه مه ورکوه!" احمد راننوت، کښېناست، او له صالح څخه یې وپوښتل چې څنګه احساس کوي. بیا یې وویل: "دا دوه درهمه واخله او نن دې ځان ته ولګوه." په دې سره هغه پورته شو او ووت.

At one point Aḥmad knocked on the door. One of the guests, Ibn Abī Maryam, said to Ṣāliḥ, “Let down that curtain so we don’t get in trouble with your father! And don’t let him smell the scent!” Aḥmad came in, sat down, and asked Ṣāliḥ how he was feeling. Then he said, “Here, take these two dirhams and spend them on yourself today.” With that, he got up and left.

ابن ابي مريم ښې ټې ښې ږې ږې ټې ټول یو ټول کسان او پوښتنې وکړې. ابن ابي مريم ښې ټې ښې ږې ږې ټې ټول یو ټول کسان او پوښتنې وکړې. Wait — that is not a faithful translation. Here is the correct one: «ای فلانی!» ابن ابي مريم صالح ته وویل: «ته به څنګه دا درهمونه اخیستل خیال کولای شوې؟» [محمد بن علي:] زه له صالح سره وم کله چې هغه اصفهان ته ورسید. لومړی ځای چې هغه ته ولاړ، جمعې جومات و، چې هلته یې دوه رکعته لمونځ وکړ. بیا، کله چې مشران او مشر سړي راټول شول، هغه کښېناست چې هغه لیک واوري چې خلیفه هغه ته د ټاکنې په توګه ورکړی و. لیک لوستل کېده چې هغه په ژړا پیل وکړ، په داسې حال کې چې ځان یې نه شو ساتلی. ډیر ژر د هغه نږدې کښیناستو مشرانو هم ژړل. کله چې لوستنه پای ته ورسیده، دوی د هغه لپاره په غږ دعا وکړه. «زموږ ښار کې هرڅوک د ابو عبدالله یادونه درناوی سره کوي،» دوی هغه ته وویل، «او تاسو ته ښه هیلې لري.» 65.3

“You so-and-so!” said Ibn Abī Maryam to Ṣāliḥ. “How could you think of taking those dirhams?” [Muḥammad ibn ʿAlī:] I was with Ṣāliḥ when he arrived in Isfahan. The first place he went was the Friday mosque, where he prayed two cycles. Then, when the notables and elders had gathered, he sat down to hear the letter of appointment that the caliph had given him. As the letter was being read he began to weep uncontrollably. Soon the elders sitting near him were weeping as well. When the reading was finished, they prayed aloud for him. “Everyone in our town treasures the memory of Abū ʿAbd Allāh,” they told him, “and wishes you the best.” 65.3

«تاسو پوهیږئ،» هغه له دوی څخه وپوښتل، «زه ولې ژاړم؟ ما تصور کاوه چې زما پلار ما داسې وینې»—یعنې د خپل دفتر تورو جامو کې. «کله چې به کوم ژوندی زاهد زما پلار ته راتلو، پلار به ما غږ کړ چې زه ورسره ولیدل شم. هغه غوښتل چې زه داسې شم—یا داسې ښکاره شم. د خدای په شاهدۍ، ما بل لاره نه درلوده چې دا دنده قبوله کړم: زما یو پور دی چې ورکړم، او د پلار ټول اولادونه مې باید وساتل.»329

“Do you know,” he asked them, “why I’m crying? I imagined my father seeing me like this”—dressed, that is, in the black robes of his office. “Whenever a shabby ascetic would come to visit him, my father would send for me so I could meet him. He wanted me to be like that—or look like that. As God is my witness, I had no choice but to take this position: I have a debt to pay and all my father’s children to feed.”329

ډیر ځله، کله چې هغه د قضایي غونډې څخه وتلو او خپل تور چوغه یې ایستله، صالح ماته وویل: «فکر وکړه، زه ممکن په همدې جامو کې مړ شم!» صالح د رمضان ۲۶۵ هجري [اپریل–مې ۸۷۹ میلادي] کې په اصفهان کې مړ شو۔

More than once, as he left the judicial session and removed his black robe, Ṣāliḥ said to me, “Just think: I might die in these clothes!” Ṣāliḥ died in Ramaḍān 265 [April–May 879] in Isfahan.

ده هغه زوی زهیر دی چې له هغه نه یې روایتونه نقل کړي دي، او د زهیر روایتونه بیا د هغه د ورور زوی محمد بن احمد بن صالح او احمد بن سلیمان النجاد له خوا نقل شوي دي. الدارقطني زهیر د معتبر راوي په توګه یادوي. د قاضي احمد بن کامل په وینا، هغه په ربیع الاول ۳۰۳ هجري [سپتمبر–اکتوبر ۹۱۵ میلادي] کې وفات شو۔ 65.4

His son Zuhayr transmitted reports from him, and Zuhayr’s reports, in turn, were transmitted by his nephew Muḥammad ibn Aḥmad ibn Ṣālih and by Aḥmad ibn Sulaymān al-Najjād. Al-Dāraquṭnī describes Zuhayr as reliable. According to Judge Aḥmad ibn Kāmil, he died in Rabīʿ I 303 [September–October 915]. 65.4

ابوجعفر کنیت رکھتا تھا۔ اس نے اپنے باپ، اپنے چچا زُہیر اور ابراہیم بن خالد الحِسِّنجانی سے روایات سیکھیں اور انہیں روایت کیا، ان کے علاوہ دوسرے راویوں سے بھی۔ اس سے آگے روایت کرنے والوں میں الدارقطنی شامل ہیں۔ وفات 330ھ [941–42ء]۔ 655

Called Abū Jaʿfar, he transmitted reports he learned from his father, his uncle Zuhayr, and Ibrāhīm ibn Khālid al-Hisinjānī, among others. Transmitting in turn from him was al-Dāraquṭnī. He died in 330 [941–42]. 65.5

ابوعبدالرحمن کے نام سے یاد کیے جاتے تھے۔ انہوں نے اپنے والد کی روایات سب سے زیادہ نقل کیں، کیونکہ انہوں نے ان کی اکثر تصانیف اور ان کی حدیث کو ان سے سنا تھا۔ انہوں نے عبدالأعلیٰ بن حماد، کامل بن طلحہ، یحییٰ بن معین، ابوشیبہ کے بیٹوں ابوبکر اور عثمان، شیبان بن فروخ اور دیگر بہت سے لوگوں سے بھی روایات سنی تھیں۔ 65۔6

Called Abū ʿAbd al-Raḥmān, he transmitted more of his father’s reports than anyone else, having heard most of his compilations and his Hadith. He also heard reports from ʿAbd al-Aʿlā ibn Ḥammād, Kāmil ibn Ṭalḥah, Yaḥyā ibn Maʿīn, Abū Shaybah’s sons Abū Bakr and ʿUthman, Shaybān ibn Farrūkh, and many others. 65.6

اُن کا حافظہ نہایت قوی تھا۔ اُن کے والد کہا کرتے تھے: «میرے بیٹے عبداللہ کو حدیث یاد کرنے (حفظ کرنے) کا خاص ملکہ حاصل ہے۔» اپنی آخری بیماری میں اُن سے پوچھا گیا کہ وہ کہاں دفن ہونا چاہتے ہیں۔ انہوں نے جواب دیا: «مجھے یقین ہے کہ قطیعہ میں کہیں ایک نبی ﷺ دفن ہیں، اور میں اپنے والد کے پاس دفن ہونے کے بجائے ایک نبی ﷺ کے قریب ہونا پسند کروں گا۔» وہ جمادی الآخرہ 290 ہجری کی اکیس تاریخ، اتوار کے دن فوت ہوئے (مطابق 22 مئی 903ء)، اور عصر کے بعد قریب کے وقت باب القش کے قبرستان میں دفن کیے گئے۔ اُن کے بھتیجے زُہیر نے ایک بڑے مجمع کی موجودگی میں اُن کی نمازِ جنازہ پڑھائی۔

He had a very retentive memory. His father used to say, “My son ʿAbd Allāh has a gift for learning”—or “memorizing”—“Hadith.” In his last illness, he was asked where he wanted to be buried. He replied, “I’m certain that there’s a prophet buried somewhere in the Qaṭīʿah, and I’d rather be near a prophet than near my father.” He died on Sunday, the twenty-first of Jumādā II 290 [May 22, 903], and in the late afternoon was buried in the Straw Gate cemetery. His nephew Zuhayr prayed over him with a great crowd in attendance.

د حنبل بن اسحاق په وینا، سعید د احمد له مرګ څخه شاوخوا پنځوس ورځې مخکې زیږیدلی و.

According to Ḥanbal ibn Isḥāq, Saʿīd was born about fifty days before Aḥmad died.

د نورو په وینا، سعید په کوفه کې د قاضي په توګه وټاکل شو او په ۳۰۳ هجري [۹۱۵–۹۱۶ میلادي] کال مړ شو۔ ۶۵۔7

According to others, Saʿīd was appointed judge in Kufa and died in 303 [915– 16]. 65.7

[مصنف:] یہ درست نہیں ہے۔ میں ابو منصور القزاز سے نقل کرتا ہوں، جنہوں نے احمد بن علی بن ثابت کو کہتے سنا کہ سعید بن احمد بن حنبل نے ابو مجالد احمد بن الحسین الضریر سے سنی ہوئی روایات بیان کیں، اور قاضی ابو عمران موسیٰ بن القاسم الاشیب نے ان سے روایات نقل کیں۔ سعید اپنے بھائی عبد اللہ سے کافی عرصہ پہلے فوت ہو گئے تھے۔

[The author:] This is incorrect. I cite Abū Manṣūr al-Qazzāz, who reports hearing Aḥmad ibn ʿAlī ibn Thabit say that Saʿīd ibn Aḥmad ibn Ḥanbal repeated reports he had heard from Abū Mujālid Aḥmad ibn al-Ḥusayn al-Ḍarīr, and Judge Abū ʿImrān Mūsā ibn al-Qāsim al-Ashyab transmitted reports from him. Saʿīd died quite a long time before his brother ʿAbd Allāh.

ما په هغه باب کې چې په کې د احمد ستاینه کوونکي علما ذکر شوي دي، دا هم ذکر کړی دی چې ابراهيم الحربي د عبدالله سره د خپل ورور سعيد د مرګ په مناسبت د تعزیت لپاره لیدنه کړې وه۔

I have also mentioned, in the chapter on those learned men who praised Aḥmad, that Ibrāhīm al-Ḥarbī visited ʿAbd Allāh to express his condolences on the death of his brother Saʿīd.

د حسن او محمد په اړه موږ هیڅ معلومات نه لرو. ۱ او د زینب په اړه، موږ د احمد د تقوا په باب کې هغه روایت راوړی دی چې هغې اسحاق بن ابراهیم ته ویلي: «دا چرګ واخله او یې پلوره! زما پلار د پښې د کپینګ (داغ کولو یا کپینګ) ته اړتیا لري، خو هغه پیسې نه لري.» اسحاق وویل: «ما احمد وليدل چې خپله لور یې وهله او د بد عربي خبرو کولو له امله یې سپکه کړه.»۳۳۰ ۶۵.8

Regarding al-Ḥasan and Muḥammad we have no information at all. As for Zaynab, we have reported, in the chapter on Aḥmad’s scrupulosity, the story where she tells Isḥāq ibn Ibrāhīm, “Take this chicken and sell it! My father needs a cupping but he has no money.” Said Isḥāq, “I saw Aḥmad beat his daughter and scold her for speaking bad Arabic.”330 65.8

[المروذی:] زه احمد ته ورغلم او هلته يوه ښځه يې ويني چې د هغه د يوې لور ويښتان کنګهي کول۔ 659

[Al-Marrūdhī:] I went in to see Aḥmad and found a woman there combing the hair of one of his daughters. 65.9

ما مخکې له دې چې ښځې ته وګورم، په هغې سره ټکۍ ولګوې؟ — ما له هغې ښځې څخه وپوښتل.