[محمد بن طارق:] زه د احمد بن حنبل سره کېنستلی وم او ما له هغه نه وغوښتل چې ایا زه د هغه د مانۍ (د سیاهۍ دانه) څخه کار وا خلم. ۵۲1

[Muḥammad ibn Ṭāriq:] I was sitting next to Aḥmad ibn Ḥanbal and I asked him if I could use his inkpot. 52.1

هغه ماته وکتل. "زموږ دواړو هیڅوک هم دومره پرهیزګار نه دي،" هغه د مسکا سره وویل.

He looked at me. “Neither one of us is as scrupulous as all that,” he said with a smile.

[یحیی بن معین:] ما د احمد بن حنبل په شان بل څوک نه دی لیدلی. موږ پنځوس کاله د هغه سره کېناستو، او یو ځل هم د ده تقوا او نیکي موږ باندې نه وه راوړې. 52.2

[Yaḥyā ibn Maʿīn:] I never met anyone like Aḥmad ibn Ḥanbal. We sat with him for fifty years, and never once did he hold his piety and goodness over us. 52.2

[صالح:] ما ډیری وختونه خپل پلار وموند چې تیشه یې پورته کړه او کرایه داړو کوټو ته تللی و، د خپلو لاسونو سره یې کارونه تر سره کول. هغه به د پټکو پلورونکو ته تللی و او یوه ټوکه لړگۍ یا نور شیان یې اخیستل، او پخپله به یې بیرته راوړل. [52]3

[Ṣāliḥ:] I often saw my father pick up an adze and go over to the tenants’ rooms to take care of jobs with his own two hands. He would go to the grocers and buy a bundle of kindling or whatever, and carry it back himself. 52.3

[عبداللہ:] زما په یاد دی چې کله به هم د قریشو کوم قبیلوی سړی، ځوان وی یا زوړ، یا د نبي ﷺ د کورنۍ کوم غړی به هغه ته راتلو، نو هغه به د مسجد په دروازه نه ننوتل تر هغې چې هغوی مخکې ولاړ نه شي. 52.4

[ʿAbd Allāh:] I remember that whenever any tribesman of Quraysh, young or old, or anyone of the Prophet’s family came to see him, he’d refuse to walk through the doorway of the mosque until after they had gone through ahead of him. 52.4

[عاصم بن الفضل:] احمد بن حنبل زموږ سره بصره کې و. هغه زما په لور د یوې توږې—یا شاید یوې ګنډلې شوې کڅوړې—سره راغی چې څو درهمونه پکې وو، او هر وخت به راغی او لږ څه به یې پکې څخه واخیستل. یوه ورځ ما ورته وویل: «احمده، زه اورم چې ته عرب یې. ته د کومې قبیلې یې؟» 52.5

[ʿĀrim ibn al-Faḍl:] Aḥmad ibn Ḥanbal was here with us in Basra. He had come to me with a knapsack—or maybe a knotted bundle—with some dirhams in it, and every so often he would come and take a little out. One day I said, “Aḥmad, I hear you’re an Arab. What tribe are you from?” 52.5

«دا یوه ناسمه کار دی،» هغه به ویل.

“A poor one,” he would say.

هرمرتبه چې هغه راځی، زه همغه پوښتنه ترې کوم او هغه همغه ځواب راکوي. تر هغه وخته پورې چې هغه له بصرې ووته، ما حقیقت ونه موند.285

Every time he came over, I would ask him the same question and he would give me the same answer. It wasn’t until he left Basra that I found out the truth.285

[الثقفی:] کله چې مې احمد ولید، نو ما وغوښتل چې د هغه سر ښکلی کړم. هغه وویل: ”ما داسې هیڅ کار نه دی کړی چې ستا درناوی ترې وړم.“ 52.6

[Al-Thaqafī:] The first time I saw Aḥmad, I asked if I could kiss his head. He said, “I’ve done nothing to deserve your respect.” 52.6

[المروذی:] من احمد څخه وپوښتل چې ایا کیدای شي یو سړي ته مخامخ ووایې چې هغه سنت ژوندی کړی دی؟ ۵۲7

[Al-Marrūdhī:] I asked Aḥmad whether you can tell a man to his face that he’s revived the sunnah. 52.7

«تاسو به یې سر لوړ کړئ،» هغه ځواب ورکړ.

“You’ll just give him a swelled head,” he replied.

د خراسان یو سړي احمد ته وویل: "زه د خدای شکر ادا کوم چې تا سره مې ملاقات وشو!" ۵۲۔8

[Ibn Abī Mūsā:] A man from Khurasan once said to Aḥmad, “I thank God that I’ve met you!” 52.8

”دې کار ته پام وکړه،“ هغه ځواب ورکړ. ”دا څه شی دی؟ زه هیڅ نه یم.“ [الحسین بن حسان:] موږ احمد بن حنبل ته لاړو، او یو خراساني سپین ږیری سړي وویل: ”د خدای په خاطر، موږ ته فکر وکړه! موږ ته ستا اړتیا ده. نور هیڅوک پاتې نه دي چې یو څه پوه وي. که تاسو د حدیث درس نشئ ورکولی، نو د فقهي پوښتنو ځواب راکړئ. خلکو ته ستاسو مرستې ته اړتیا ده!“ 52.9

“Come off it,” he replied. “What’s all this? I’m nobody.” [Al-Ḥusayn ibn Ḥassān:] We went in to see Aḥmad ibn Ḥanbal, and an elderly man from Khurasan said, “For God’s sake, think of us! We need you. There’s no one left who knows anything. If you can’t teach Hadith, then answer legal questions. People need your help!” 52.9

«ځان؟» هغه ځواب ورکړ. هغه یو اوږد ساه وایستله او مخ یې ټیټ شو. زما په نظر هغه بدمرغه ښکاریده.

“Mine?” he replied. He sighed and his face fell. To me he looked miserable.

یو څوک وویل: «الله دې تاسو ته د اسلام لپاره ستاسو د ټولو کارونو بدله درکړي!» هغه وفرمایل: «نه، بلکې الله دې اسلام ته د هغه کار بدله درکړي چې هغه زما لپاره کړی دی!» بیا یې وفرمایل: «زه څوک یم؟ هیڅوک نه یم!» یوځل یو سړي هغه ته یوه لیکه ورکړه چې په کې یې له هغه څخه غوښتنه کړې وه چې د ده لپاره دعا وکړي. هغه وفرمایل: «که زه دا وکړم، نو زما لپاره به څوک دعا وکړي؟» [محمد بن احمد:] ډیرځله مې له احمد څخه اورېدلي دي چې وایي: «زه څوک یم چې تاسو زما په لور راځئ؟ زه څوک یم چې تاسو زما په لور راځئ؟ لاړ شئ حدیث ولټوئ!» 52.10

Once someone said to him, “May God reward you for all you’ve done for Islam!” “No,” he replied, “may He reward Islam for what it’s done for me!” Then he added, “Who am I? No one!” He was once handed a note from a man asking him to pray for him. “If I do that,” he said, “who will pray for me?” [Muḥammad ibn Aḥmad:] More than once I heard Aḥmad say, “Who am I that you should come to me? Who am I that you should come to me? Go seek Hadith!” 52.10

[الطیالسی:] یوں ہوا کہ میں نے ایک بار احمد بن حنبل پر اپنا ہاتھ رکھا اور پھر اسے برکت کے لیے اپنے جسم پر پھیر لیا۔ انہوں نے مجھے ایسا کرتے دیکھا تو سخت غضبناک ہو گئے، اور اپنے ہاتھ یوں جھٹکنے لگے گویا ان سے کوئی چیز جھاڑ رہے ہوں، اور کہا: "یہ کام تمہیں کس نے سکھایا؟" 52۔11

[Al-Ṭayālisī:] I once laid my hand on Aḥmad ibn Ḥanbal and then ran it down my body for a blessing. He saw me do it and grew furious. Flapping his hands as if to shake something off them, he said, “Who taught you to do that?” 52.11

دا ډیر واضح و چې هغه هیڅ هم نه منله.

It was clear that he didn’t approve at all.

[خطاب بن بشر:] ابوعثمان الشافعی یوځل د احمد بن حنبل ستاینه پیل کړه او ویل یې: «څو چې خدای تاسو زموږ په منځ کې ساتي، هرڅوک به ښه وي.» 52.12

[Khaṭṭāb ibn Bishr:] Abū ʿUthmān al-Shāfiʿī once began lavishing praise on Aḥmad ibn Ḥanbal, saying things like, “Everyone will be all right as long as God keeps you here with us.” 52.12

“ابو عثمان، دا شیان مه وایه،” احمد وویل. “زه هیڅ هم نه یم.” یوه بله ځل ما د احتیاط په اړه ځینې پوښتنه ترې وکړه. ما ولیدل چې مخ یې ولوید او د ځان ملامتۍ داسې خپګان ښکاره کړ چې زه ورباندې خپه شوم. ما له هغه چا ته چې زما سره و وویل، “ځینې ورځې دا داسې ناامید ښکاري، او ما یوازې دومره وکړل چې زیات یې خپګان کړ.” [المروذی:] یو ځل، هغه سړیو ته اشاره وکړه چې د احتیاط لپاره مشهور وو، احمد بن حنبل وویل، “هیله لرم چې خدای ما ته کرکه ونه لري. زه د داسې سړیو سره څنګه پرتله کیدای شم؟” 52.13

“Don’t say those things, Abū ʿUthmān,” said Aḥmad. “I’m no one at all.” Another time I asked him a question about being scrupulous. I saw his face fall and assume such a mournful expression of self-reproach that I felt sorry for him. I said to someone who was with me, “Some days he seems so despondent, and all I did was make him feel worse.” [Al-Marrūdhī:] Once, after mentioning men famous for being scrupulous, Aḥmad ibn Ḥanbal said, “I hope God doesn’t despise me. How can I compare with men like that?” 52.13

یوں ایک بار میں نے ان سے کہا: "بہت سے لوگ آپ کے لیے دعا کر رہے ہیں!" انہوں نے کہا: "مجھے ڈر ہے کہ یہ مجھے مطمئن کر دینے کی ایک چال نہ ہو۔ میں اللہ سے دعا کرتا ہوں کہ وہ مجھے اس سے بہتر بنا دے جیسا لوگ مجھے سمجھتے ہیں، اور ان گناہوں کو معاف فرما دے جو لوگ نہیں جانتے کہ میں نے کیے ہیں۔" ایک اور موقع پر میں نے ان سے کہا کہ ایک حدیث والے شخص نے کہا تھا: "احمد نے صرف مال ہی نہیں چھوڑا، بلکہ دوسرے لوگوں کو بھی چھوڑ دیا ہے۔" انہوں نے کہا: "میں کون ہوں کہ کسی کو چھوڑ دوں؟ انہیں مجھے چھوڑ دینا چاہیے!" [عبداللہ:] مجھے یاد ہے کہ جب بھی قریش کا کوئی قبیلے کا فرد، چھوٹا ہو یا بڑا، یا نبی ﷺ کے خاندان کا کوئی فرد ان سے ملنے آتا، تو وہ مسجد کے دروازے سے اس وقت تک نہ گزرتے جب تک وہ لوگ ان سے پہلے نہ گزر جاتے۔ ﷺ 52.14

Once I said to him, “So many people are praying for you!” “I’m afraid it may be a ruse to make me feel complacent,” he said. “I pray to God to make me better than they think I am and forgive the sins they don’t know I’ve committed.” Another time I told him that a Hadith-man had said, “Aḥmad has given up more than money: he’s given up other people, too.” “Who am I to renounce anyone?” he said. “They should be renouncing me!” [ʿAbd Allāh:] I remember that whenever any tribesman of Quraysh, young or old, or anyone of the Prophet’s family came to see him, he’d refuse to walk through the doorway of the mosque until after they had gone through ahead of him. 52.14

[الأبّار:] ما یوځل یو سړي احمد بن حنبل ته وویل، "ما یو قسم خوړلی، خو نه پوهیږم چې دا کومه ډوله قسم دی۔" 52.15

[Al-Abbār:] I once heard a man tell Aḥmad ibn Ḥanbal, “I’ve sworn an oath but I don’t know what kind of oath it is.” 52.15

«که تاسو یو ځل دا معما حل کړئ،» احمد ځواب ورکړ، «نو شاید زه هم وکولای شم.»

“If you ever figure it out,” replied Aḥmad, “maybe I will too.”