[محمد بن مِهران الجمّال:] أحمد بن حنبل در خواب بر من ظاهر شد، در حالی که عبایی راه‌راه یا لوزی‌دار بر تن داشت. به نظر می‌رسید در ری است و می‌کوشد به نماز جمعه برسد. از یکی از معبّران خواب درباره‌ی معنای آن پرسیدم. گفت: احمد به‌خاطر کاری بزرگ آوازه‌ای بلند خواهد یافت. اندکی نگذشت که شنیدیم او در زمان محنت چه کرد. ۹۲1

[Muḥammad ibn Mihrān al-Jammāl:] Aḥmad Ibn Ḥanbal appeared to me in a dream wearing a striped mantle, or one with lozenges. He seemed to be in Rey, trying to get to Friday prayer. I asked a dream interpreter what it meant. He said Aḥmad would become renowned for some great deed. It wasn’t long after that we heard about what he had done during the Inquisition. 92.1

عبدالرحمن افزود: از پدرم شنیدم که می‌گفت: «احمد بن حنبل را در خواب دیدم. از اندازهٔ معمول بزرگ‌تر به نظر می‌رسید و چهرهٔ بسیار زیبایی داشت. شروع کردم از او دربارهٔ حدیث پرسیدن و مقایسهٔ روایات.» ۹۲.2

ʿAbd al-Raḥmān added: I heard my father say, “Aḥmad ibn Ḥanbal appeared to me in a dream. He looked larger than life and had very beautiful features. I began asking him about Hadith and comparing reports.” 92.2

[ابن خرّاذاد:] یکی از همسایگان ما خوابی دید که در آن فرشته‌ای از آسمان فرود آمد و هفت تاج با خود داشت. نخستین کسی روی زمین که یکی از آن تاج‌ها را دریافت کرد، احمد بن حنبل بود. 923

[Ibn Khurrazādh:] A neighbor of ours had a dream where an angel came down from the heavens carrying seven crowns. The first person on earth to receive one was Aḥmad ibn Ḥanbal. 92.3

[زکریا بن یحیی السمسار:] احمد بن حنبل — خدا رحمتش کند — را در خواب دیدم که تاجی مرصع بر سر و کفشی بر پا داشت و با ناز و غرور راه می‌رفت. از او پرسیدم خدا با تو چگونه رفتار کرد.4

[Zakariyyā ibn Yaḥyā l-Simsār:] Aḥmad ibn Ḥanbal—God have mercy on him— appeared to me in a dream with a jeweled crown on his head and sandals on his feet, strutting around. I asked him how God had judged him. 92.4

«او مرا بخشید»، گفت، «مرا به خود نزدیک کرد، و این تاج را با دستان خودش بر سرم نهاد، و گفت که مرا پاداش داده است به خاطر آنکه گفتم قرآن کلام غیرمخلوق اوست.» من گفتم که هرگز او را در زمین خرامان ندیده بودم.

“He forgave me,” he said, “brought me near Him, and placed this crown on my head with His own hands, saying that He was rewarding me for saying that the Qurʾan was His uncreated speech.” I remarked that I had never seen him strut on earth.

«این گونه بندگان در بهشت راه می‌روند». فرمود.

“This is how servants walk in Paradise,” he said.

[المَرُّوذي:] خواب دیدم که احمد بن حنبل را در باغی دیدم. لباس سبز پوشیده بود و تاجی از نور بر سر داشت و به شیوه‌ای راه می‌رفت که هرگز پیش از آن او را چنان راه رفتن ندیده بودم. 927

[Al-Marrūdhi:] I dreamed I saw Aḥmad ibn Ḥanbal in a garden. He was dressed in green with a crown of light on his head and walking in a way I had never seen him walking before. 92.7

«احمد»، گفتم، «این گام تازهٔ تو چیست؟» گفت: «این‌گونه بندگان در بهشت راه می‌روند.»

“Aḥmad,” I said, “what’s this new stride of yours?” “This is how servants walk in Paradise,” he said.

«این تاج چیست که بر سر داری؟» گفت: «پروردگارم، که عزیز و بزرگ است، مرا در برابر خود بایستاند، به آسانی بر من داوری کرد، این جامه‌ها را بر من پوشاند، گرامی‌ام داشت، به خود نزدیکم ساخت، اجازه داد به او بنگرم، و با این تاج تاجگذاری‌ام کرد و فرمود: "ای أحمد، این تاج عزت است که به سبب گفتن اینکه قرآن کلام نیافریدهٔ من است، به دست آوردی."» [ابن خزیمه:] چون أحمد بن حنبل درگذشت، سخت اندوهگین شدم. همان شب او را در خواب دیدم، که با خرامیدن راه می‌رفت. از او پرسیدم چرا این‌گونه راه می‌روی؟ گفت: «بندگان در بهشت این‌گونه راه می‌روند.» 92.9

“What’s the crown I see on your head?” “My Lord, mighty and glorious, stood me before Him, judged me lightly, dressed me in these clothes, honored me, drew me near, let me gaze upon Him, and crowned me with this crown, saying, ‘Aḥmad, this is the crown of glory that you earned by saying that the Qurʾan is My uncreated speech.’” [Ibn Khuzaymah:] When Aḥmad ibn Ḥanbal died I was grief-stricken. That night he appeared to me in a dream. He was swaggering as he walked. I asked him why he was walking that way and he said, “This is how servants walk in Paradise.” 92.9

«و تو چگونه گذراندی؟» «خداوند مرا بخشید، تاج بر سرم نهاد و کفشهایی از طلا به پایم کرد و فرمود: "احمد، این پاداش توست که گفتی قرآن کلام من است." «سپس فرمود: "احمد، با همان دعاهایی که از سفیان ثوری آموختی و در دنیا می‌خواندی، مرا بخوان." «پس گفتم: "ای پروردگار همه چیز! به قدرتت بر همه چیز سوگند، هیچ چیز را از من مؤاخذه مکن و همه چیز را بر من ببخش." «"احمد، این بهشت است. برخیز و درون آن شو."» «به بهشت درآمدم و سفیان ثوری را آنجا دیدم. او بال داشت و از درختی خرما به درخت دیگر پرواز می‌کرد و می‌گفت: «ستایش خدای را که وعده‌اش را به ما وفا کرد و ما را وارثان این سرزمین ساخت و اجازه داد در بهشت هر جا که بخواهیم جای گیریم. چه نیکوست پاداش کسانی که رنج بردند!»»489

“And how did you fare?” “God forgave me, crowned me, and gave me sandals of gold, saying, ‘Aḥmad, this is your reward for saying that the Qurʾan is My speech.’ “Then He said, ‘Aḥmad, call upon Me with those prayers you learned from Sufyān al-Thawrī and488 used to recite on earth.’ “So I said, ‘Lord of all things! By your power over all things, hold me accountable for nothing, and forgive me for everything.’ “‘Aḥmad, this is the Garden. Rise, and enter.’ “I went into the Garden, and there was Sufyān al-Thawrī. He had wings and he was flying from one palm tree to another, saying, «Praise be to God who has fulfilled His promise to us and made us the inheritors of this land, letting us settle in the Garden wherever we want. How excellent is the reward of those who labor!»”489

من از او درباره‌ی وضع عبدالوهاب الوَرّاق پرسیدم.

I490 asked him how ʿAbd al-Wahhāb al-Warrāq had fared.

«او را در دریایی از نور، در آبی خالص از نور، در حال شنا کردن و دیدار با پروردگارش رها کردم.» «و بشر چطور؟» «بشرِ خوشبخت!» سفیان گفت. «چه کسی می‌تواند با او برابری کند؟ او را در حضور آن بزرگوار رها کردم، نشسته بر سفره‌ای پربار، و آن بزرگوار مستقیماً خطاب به او می‌فرماید: "بخور، ای کسی که هرگز نخورده‌ای؛ بنوش، ای کسی که هرگز ننوشیده‌ای؛ شادی کن، ای کسی که هرگز شادی نکرده‌ای"، یا سخنانی به این مضمون.» [ابن خزیمه:] وقتی احمد بن حنبل درگذشت، سخت اندوهگین شدم. آن شب او را در خواب دیدم. با خرامی متکبرانه راه می‌رفت. از او پرسیدم چرا این‌گونه راه می‌رود؟ گفت: «این‌گونه بندگان در بهشت راه می‌روند.» 92.10

“I left him swimming in a sea of light, in pure water made of light, visiting his Lord.” “What about Bishr?” “Fortunate Bishr!” said Sufyān. “Who could match him? I left him in the presence of the Glorious One, sitting at a laden table, with the Glorious One addressing him directly, saying ‘Eat, you who never ate; drink, you who never drank; revel, you who never did,’ or words to that effect.” [Ibn Khuzaymah:] When Aḥmad ibn Ḥanbal died I was grief-stricken. That night he appeared to me in a dream. He was swaggering as he walked. I asked him why he was walking that way and he said, “This is how servants walk in Paradise.” 92.10

«و تو چگونه گذشتی؟» «خداوند مرا بخشید و تاج بر سرم نهاد و کفشی از طلا به من داد و فرمود: "احمد، این پاداش توست که گفتی قرآن کلام من است." سپس پرسید: "احمد، چرا روایات را از طریق جریر بن عثمان نوشتی؟" گفتم: او امین است. فرمود: "راست گفتی، ولی او با علی دشمنی می‌ورزید، خدا لعنتش کند!"»491

“And how did you fare?” “God forgave me, crowned me, and gave me sandals of gold, saying, ‘Aḥmad, this is your reward for saying that the Qurʾan is My speech.’ Then He asked, ‘Aḥmad, why did you write down reports via Jarīr ibn ʿUthmān?’ I said he was trustworthy. ‘True,’ said God, ‘but he hated ʿAlī, God curse him!’491

«پس خداوند فرمود: "احمد، با آن دعاهایی که از سفیان ثوری آموخته‌ای و در دنیا می‌خواندی، از من بخواه." پس گفتم: "ای پروردگار همه چیز!" "ادامه بده." "به قدرت تو بر همه چیز." "ادامه بده." "مرا به هیچ چیز بازخواست مکن، و همه چیز را بر من ببخش." "احمد، این بهشت است. برخیز و وارد شو." من به بهشت درآمدم و سفیان ثوری را آنجا دیدم. او بال داشت و از یک درخت خرما به درخت دیگر پرواز می‌کرد و می‌گفت: «ستایش خدایی را که وعده‌اش را به ما وفا کرد و ما را وارثان این سرزمین قرار داد، و به ما اجازه داد در بهشت هرجا که خواستیم جای گیریم. چه نیکوست پاداش کسانی که تلاش کردند!»»»492

“Then He said, ‘Aḥmad, pray to me using those prayers you learned from Sufyān al-Thawrī and used to recite on earth.’ “So I said, ‘Lord of all things!’ “‘Go on.’ “‘By Your power over all things.’ “‘Go on.’ “‘Hold me accountable for nothing, and forgive me for everything.’ “‘Aḥmad, this is the Garden. Rise, and enter.’ “I went into the Garden, and there was Sufyān al-Thawrī. He had wings and he was flying from one palm tree to another, saying, «Praise be to God who has fulfilled His promise to us and made us the inheritors of this land, letting us settle in the Garden wherever we want. How excellent is the reward of those who labor!»”492

از او پرسیدم که عبدالوهاب الوراق چگونه بوده است.

I asked him how ʿAbd al-Wahhāb al-Warrāq had fared.

«او را در دریایی از نور شناور رها کردم، در آبی زلال که از نور ساخته شده بود، در حال دیدار از پادشاه و پروردگار مهربانش.» «و بشر چطور؟» پرسیدم، و منظورم بشر حافی بود.

“I left him swimming in a sea of light, in pure water made of light, visiting his merciful King and Lord.” “What about Bishr?” I asked, meaning Bishr the Barefoot.

«خوشا به حال بِشر!» او پاسخ داد. «چه کسی می‌تواند با او برابری کند؟ او را در حضور آن پروردگار باشکوه رها کردم، در حالی که پشت سفره‌ای آراسته نشسته بود و آن پروردگار باشکوه مستقیماً خطاب به او می‌گفت: "بخور، ای کسی که هرگز نخورده‌ای؛ بنوش، ای کسی که هرگز ننوشیده‌ای؛ شادی کن، ای کسی که هرگز شادی نکرده‌ای."» سپس بیدار شدم و ده هزار درهم—یا مبلغی در همین حدود—را در راه خیر صدقه دادم.

“Fortunate Bishr!’ he replied. “Who could match him? I left him in the presence of the Glorious One, sitting at a laden table, with the Glorious One addressing him directly, saying ‘Eat, you who never ate; drink, you who never drank; revel, you who never did.’” Then I woke up and gave away ten thousand dirhams—or some such amount—in charity.

[الأنصاری:] مردی از باخرز، که در ناحیهٔ نیشابور است، برایم گفت: «خواب دیدم که روز قیامت است. مردی را بر اسبی زیبا دیدم و منادی‌ای را شنیدم که ندا می‌داد: "امروز هیچ‌کس نباید از او پیشی گیرد!"» ۹۲.13

[Al-Anṣārī:] A man from Bākharz, which is in the region of Nishapur, told me, “I dreamed that it was Resurrection Day. I saw a man on a splendid horse and heard a crier calling out: ‘Let no one precede him this day!’ 92.13

«از او پرسیدم سوار کیست و به من گفتند احمد بن حنبل است.» [عبدالله:] خواب دیدم پدرم را. از او پرسیدم خداوند با او چگونه رفتار کرد. ۹۲.14

“I asked who the rider was and they told me it was Aḥmad ibn Ḥanbal.” [ʿAbd Allāh:] I dreamed I saw my father. I asked him how God had judged him. 92.14

«او مرا در برابر خود قرار داد و فرمود: ”ای احمد! به خاطر من آزموده و تازیانه خوردی. بنگر: چهرهٔ مرا که به تو اجازهٔ دیدنش را می‌دهم.“» [علی بن الموفق:] خواب دیدم که وارد بهشت شدم و در آنجا سه مرد را دیدم.

“He stood me before Him and said, ‘Aḥmad, for My sake were you tried and flogged. Here: behold My countenance, which I grant you leave to see.’” [ʿAlī ibn al-Muwaffaq:] I dreamed I entered the Garden and there saw three men.

اوّلی بر سفره‌ای نشسته بود که خداوند برای او یک فرشته را گماشته بود تا غذا برایش بیاورد و فرشته‌ای دیگر تا نوشیدنی برایش بریزد. دومی همراه با گروهی دیگر در دروازه‌ی بهشت ایستاده بود، به چهره‌های آنان می‌نگریست و به درون راهشان می‌داد. و سومی در میان بهشت ایستاده بود، به عرش خیره شده بود و به پروردگار می‌نگریست. [92]17

The first was sitting at a table where God had assigned one angel to serve him food and another to pour him drink. The second was standing at the gate of the Garden with some other people, looking into their faces and letting them inside. And the third was standing in the middle of the Garden gazing at the Throne and looking at the Lord. 92.17

از رضوان پرسیدم: «این سه نفر کیانند؟» گفت: «نفر اول بشر حافی است که اینجا آمد در حالی که تشنه و گرسنه بود. آن که وسط بهشت ایستاده معروف کرخی است که خدا را پرستید چون می‌خواست او را ببیند، و حالا او را می‌بیند. و آن که کنار دروازه ایستاده احمد بن حنبل است. خدا به او فرمان داده که به چهره‌های اهل سنت نگاه کند، دستشان را بگیرد و به درون بیاورد.» [الرملی:] به عراق سفر کردم و آنچه را که عراقی‌ها و حجازی‌ها نوشته بودند نسخه‌برداری کردم، اما دیدگاه‌هایشان را چنان متفاوت یافتم که نتوانستم تعیین کنم از کدام مذهب پیروی کنم. یک شب دیروقت برخاستم، وضو گرفتم، دو رکعت نماز خواندم و از خدا خواستم که هر طور که خود می‌خواهد مرا هدایت کند. سپس به بستر رفتم و پیامبر ﷺ را در خواب دیدم. دیدم که از دروازه بنی شیبه وارد شد و پشتش را به کعبه تکیه داد و نشست. بر امام شافعی و احمد بن حنبل که در سمت راستش بودند لبخند می‌زد. در آن سوی دیگر، المریسی بود. ۹۲.18

I went to Riḍwān and asked, “Who are those three?” “The first one,” he said, “is Bishr the Barefoot, who came here parched and starving. The one standing in the middle of the Garden is Maʿrūf al-Karkhī, who worshipped God because he desired to see Him, and now he can. And the one standing at the gate is Aḥmad ibn Ḥanbal. God has commanded him to look into the faces of the Sunnis, take them by the hand, and bring them inside.” [Al-Ramlī:] I traveled to Iraq and copied what the Iraqis and the Hijazis had written, but found their views so different that I couldn’t choose which school to follow. Late one night, I got up, performed my ablutions, prayed two cycles, and asked God to guide me as He wished. Then I went to bed and dreamed of the Prophet. I saw him march through the Gate of the Banū Shaybah and sit down with his back resting on the Kaʿbah. He was smiling at al-Shāfiʿī and Aḥmad ibn Ḥanbal, who were on his right. Off to the other side was al-Marīsī. 92.18

گفتم: «ای فرستادهٔ خدا! آنان چنان اختلاف دارند که نمی‌دانم از کدام‌یک پیروی کنم.» آن‌گاه به الشافعی و احمد اشاره کرد و این آیه را تلاوت فرمود: «آنان کسانی هستند که به ایشان کتاب و حکمت و نبوت دادیم.»۴۹۳ سپس به المریسی اشاره کرد و این آیه را تلاوت فرمود: «اگر این مردم به آن کافر شوند، آن را به گروهی می‌سپاریم که هرگز آن را انکار نخواهند کرد. آنان کسانی هستند که خدا هدایتشان کرد، پس از هدایت ایشان پیروی کن.»۴۹۴

I said, “Emissary of God! They’re so divergent I don’t know which to follow.” Pointing to al-Shāfiʿī and Aḥmad, he recited «Those are the ones to whom We gave the Scripture, wisdom, and prophethood.»493 Then, gesturing at al-Marīsī, he recited «If these people reject it, We shall entrust it to a people who will never refuse to acknowledge it. Those were the people whom God guided, so follow their guidance.»494

[یحییٰ الجلاء یا علی بن الموفق:] در یکی از روزگارانِ محنت، با گروهی از واقف‌گرایان مناظره کردم و آنان بر من چیره شدند. دلشکسته به خانه بازگشتم. همسرم شام آماده کرد، اما گفتم میل به خوردن ندارم و او آن را برداشت. سپس به بستر رفتم و در خواب دیدم که پیامبر ﷺ وارد مسجد می‌شود. در آنجا دو حلقه بود: در یکی، احمد بن حنبل و یارانش گرد آمده بودند، و در دیگری ابن ابی دؤاد و همدستانش. پیامبر ﷺ که میان این دو ایستاده بود، به سوی ابن ابی دؤاد و حلقه‌اش اشاره کرد و این آیه را تلاوت فرمود: «اگر اینان آن را انکار کنند…» و سپس به حلقه احمد بن حنبل اشاره کرد و تلاوت فرمود: «…آن را به گروهی می‌سپاریم که هرگز منکر آن نخواهند شد.» [495] 92.19

[Yaḥyā l-Jallāʾ or ʿAlī ibn al-Muwaffaq:] At one point during the Inquisition, I debated a group of Stoppers, who trounced me. I went home heartsick. My wife put out some dinner, but I told her I wasn’t eating, and she took it away. Then I went to bed and dreamed I saw the Prophet coming into the mosque. There were two circles there: in one, Aḥmad ibn Ḥanbal and his associates had gathered, and in the other Ibn Abī Duʾād and his cronies. Standing between the two, the Prophet gestured toward Ibn Abī Duʿād and his circle and recited «If these people reject it …» and then, pointing to the circle of Aḥmad ibn Ḥanbal, recited «… We shall entrust it to a people who will never refuse to acknowledge it.»495 92.19

[اسحاق بن حکیم:] احمد بن حنبل را در خواب دیدم. بر پشتش، به جای مرکب، با نور، این آیه نوشته شده بود: «خداوند تو را از شر آنان کفایت خواهد کرد، زیرا او شنوای داناست.»۴۹۶ ۹۲.21

[Isḥāq ibn Ḥakīm:] Aḥmad ibn Ḥanbal appeared to me in a dream. Written on his back, in light instead of ink, were the words «God will surely suffice to defend you against them, for He is All Hearing, All Knowing.»496 92.21

[الانطاکی:] یک روز یک عراقی به دیدار ما آمد که در آن منطقه از دانشمندترین افراد به شمار می‌رفت. روزی از من خواست که او را به یک تعبیرکنندهٔ خوب خواب راهنمایی کنم تا خوابی را که دیده بود برایش تعبیر کند. ۹۲22

[Al-Anṭākī:] We had a visit from an Iraqi who was reputed to be one of the most learned in that region. One day he asked me to direct him to a good interpreter who could explain a dream he had had. 92.22

«من پیامبر ﷺ را دیدم»، او توضیح داد، «که با چند نفر دیگر در دشتی ایستاده بود. از یکی از آن‌ها پرسیدم او کیست و گفت: "این محمد ﷺ است." پرسیدم: "اینجا چه می‌کند؟" گفت: "منتظر است تا امتش برسند." در خواب با خودم گفتم: "من همین‌جا می‌مانم و ببینم چه می‌شود." پس از آن‌که مردم گرد آمدند، متوجه شدم که یکی از آن‌ها نیزه‌ای به دست دارد، گویی قصد اعزام یک سریه را دارد. پیامبر ﷺ نگاهی کرد و نیزه‌ای را دید که از همه بلندتر بود، و پرسید که این نیزه از آنِ کیست.497

“I saw the Prophet,” he explained, “standing on a plain with some other people. I asked one of them who he was and he said, ‘That’s Muḥammad.’ “‘What’s he doing here?’ “‘Waiting for his community to arrive.’ “In the dream I thought to myself, ‘I’ll stay here and see what happens.’ “After the people had gathered around, I noticed that one of them was carrying a spear, as if intending to dispatch an expedition. The Prophet looked out and saw a spear taller than any of the others and asked whose it was.497

«آن از آن احمد بن حنبل است.» «او را نزد من بیاورید!» احمد با نیزه در دست پیش آمد. پیامبر ﷺ نیزه را گرفت، آن را تکان داد و سپس به او بازگرداند و فرمود: «برو و این مردم را رهبری کن!» سپس با صدای بلند به مردم فرمود: «این رهبر شماست. از او پیروی کنید، به سخنش گوش دهید و فرمانش را ببرید!» «خوابت،» به آن مرد گفتم، «نیازی به تعبیر ندارد.» [السجستانی:] خواب دیدم که روز قیامت است. مردم در صفی ایستاده بودند، در برابر پلی که هیچ کس جز کسی که مهر داشته باشد نمی‌توانست از آن بگذرد. در یک سو مردی بود که با انگشتر مُهرش مُهرهایی می‌ساخت و به مردم می‌داد. هر کس یکی می‌گرفت می‌توانست از پل بگذرد. پرسیدم چه کسی این مهرها را می‌سازد و به من گفتند احمد بن حنبل است. ۹۲.23

“‘It belongs to Aḥmad ibn Ḥanbal.’ “‘Bring him to me!’ “Aḥmad came forward, spear in hand. The Prophet took the spear, brandished it, and gave it back, saying, ‘Go forth and lead these people!’ Then he called out to the people, ‘This is your leader. Follow him, heed him, and obey him!’” “Your dream,” I said to the man, “needs no explanation.” [Al-Sijistānī:] I dreamed it was Resurrection Day. The people were lined up at a bridge that no one could cross unless he had a stamp. Off to one side was a man making stamps with his seal-ring and handing them out. Whoever got one could cross the bridge. I asked who was making the stamps and they told me it was Aḥmad ibn Ḥanbal. 92.23

ابن یونس می‌گوید: پس از آنکه احمد بن حنبل درگذشت، در خواب دیدم که در بهشت هستم. صدایی گفت: «تو در باغ عدن هستی.» سپس سه سوارکار را در برابر خود دیدم، و سوارکاری چهارم که پیشاپیش آنان با پرچمی سوار بود. پرسیدم اینان چه کسانی هستند. 92.24

[Ibn Yūnus:] After Aḥmad ibn Ḥanbal died, I dreamed I was in the Garden. A voice said, “You’re in the Garden of Eden.” Then I saw three horsemen in front of me, with a fourth horsemen riding ahead with a banner. I asked who they were. 92.24

«آن که سمت راست است جبرئیل است و آن که سمت چپ است میکائیل. آن که در وسط است احمد بن حنبل است. آن که پرچم را در دست دارد اسرافیل است. خدا آن پرچم را به او داده و به او فرمان داده که تنها کسانی را وارد بهشت کند که ابن حنبل را دوست دارند.»498

“The one on the right is Gabriel and the one on the left is Michael. The one in the middle is Aḥmad ibn Ḥanbal. The one with the banner is Isrāfīl. God has given him that banner and ordered him to admit to Eden only those who love Ibn Ḥanbal.”498

[المقدسی:] در خواب دیدم که پیامبر ﷺ زیر لباسی خوابیده است و احمد و یحیی۴۹۹ مگس‌ها را از او دور می‌کنند۔ ۹۲۔25

[Al-Maqdisī:] In a dream I saw the Prophet lying asleep under a garment with Aḥmad and Yaḥyā499 whisking the flies away from him. 92.25

[سهل بن أبي حليمة:] كنا مخيمين عند باب إسماعيل بن علية عندما ظهر لي أحمد بن حنبل في المنام وهو يجر ردائه. فرأيت أن الرداء يدل على العلم. 92.26

[Sahl ibn Abī Ḥalīmah:] We were camped out at Ismāʿīl ibn ʿUlayyah’s gate when Aḥmad ibn Ḥanbal appeared to me in a dream, dragging his robe. I took the robe to mean knowledge. 92.26

[الشيباني:] في عسقلان رأيت في منامي أني في طرسوس. دخلتُ مسجد الجمعة. نظرتُ إلى يمين المحراب فرأيت النبيّ ﷺ جالساً هناك، وأبو بكر عن يمينه، وعمر عن يساره، وبلال أمامه، وكانوا جميعاً في ثياب خضراء، وعلى رؤوسهم عمائم جميلة. 92.27

[Al-Shaybānī:] In Ascalon I dreamed I was in Tarsus. I went into the Friday mosque. I looked to the right of the niche and saw the Prophet sitting there with Abū Bakr on his right, ʿUmar on his left, and Bilāl in front, all in green, with beautiful cloths covering their heads. 92.27

«سلام بر شما ای فرستادهٔ خدا!» گفتم.

“Peace be upon you, Emissary of God!” I said.

«و بر تو نیز سلام باد، پسرم.» «ای فرستادهٔ خدا، در حدیثِ ابوالزبیر از عبدالله بن عمرو، شما فرمودید: "امّتِ من سنگ‌باران و بدشکل خواهد شد."» ﷺ500

“And upon you be peace, my son.” “Emissary of God, in the Hadith of Abū l-Zubayr citing ʿAbd Allāh ibn ʿAmr, you said ‘My community will be pelted and disfigured.’”500

«بله. این اشاره به طرفداران اختیار (آزادی اراده) دارد.» «ای فرستاده خدا، این دین را به چه کسی بسپاریم؟» «به این مرد اینجا»، پاسخ داد.

“Yes. That refers to the proponents of free will.” “Emissary of God, to whom can we entrust this religion?” “To this man here,” he replied.

من به راست ابوبکر نگاه کردم و مردی را دیدم که به پشت خوابیده و با جامه‌ای سفید پوشیده شده بود. آن را از روی صورتش کنار زدم و مردی خوش‌بنیه با ریش پهن و گونه‌های گلگون دیدم. چون او را نشناختم پرسیدم: «فرستادهٔ خدا، او کیست؟» فرمود: «او را نمی‌شناسی؟» گفتم: «نه.» فرمود: «این احمد بن حنبل است.» [محمد بن اسحاق:] خواب دیدم که روز رستاخیز فرا رسیده است. پروردگار جلال را دیدم و سخن او را می‌شنیدم و نورش را می‌دیدم. از من پرسید: «دربارهٔ قرآن چه اعتقادی داری؟» ۹۲.28

I looked to the right of Abū Bakr and saw a man lying on his back covered in a white garment. I lifted it away from his face and saw a well-built man with a wide beard and rosy cheeks. Not recognizing him, I asked, “Emissary of God, who is he?” “Don’t you recognize him?” “No.” “That’s Aḥmad ibn Ḥanbal.” [Muḥammad ibn Isḥāq:] I dreamed that Resurrection Day had come. I saw the Lord of Glory and I could hear Him speak and see His light. He asked me, “What do you believe about the Qurʾan?” 92.28

«این سخن توست، ای پروردگار جهانیان.» «چه کسی این را به تو گفته است؟» «احمد بن حنبل.» خداوند خود را ستود و احمد را فراخواند.

“It is Your speech, o Lord of the Universe.” “Who told you so?” “Aḥmad ibn Ḥanbal.” God praised Himself and summoned Aḥmad.

— «به چه چیزی اعتقاد داری درباره‌ی قرآن؟» — «این کلام توست، ای پروردگار جهانیان.» — «از کجا می‌دانی؟» احمد دو برگه کاغذ را ورق زد. روی یکی نوشته بود «شعبه از قول المغیره»، و روی دیگری «عطاء از قول ابن عباس». سپس خداوند شعبه را فراخواند و پرسید: «به چه چیزی درباره‌ی قرآن اعتقاد داری؟» — «این کلام توست، ای پروردگار جهانیان.» — «از کجا می‌دانی؟» — «ما از قول عطاء از قول ابن عباس نقل می‌کنیم.» عطاء فراخوانده نشد، اما ابن عباس فراخوانده شد.

“What do you believe about the Qurʾan?” “It is Your speech, o Lord of the Universe.” “How do you know?” Aḥmad turned over two sheets of paper. On one it said “Shuʿbah citing al- Mughīrah,” and on the other “ʿAṭāʾ citing Ibn ʿAbbās.” God then summoned Shuʿbah and asked, “What do you believe about the Qurʾan?” “It is Your speech, o Lord of the Universe.” “How do you know?” “We cite ʿAṭāʾ citing Ibn ʿAbbās.” ʿAṭāʾ was not summoned but Ibn ʿAbbās was.

«به قرآن چه اعتقادی داری؟» «این کلام توست، ای پروردگار جهانیان.» «از کجا این را می‌دانی؟» «ما به محمد، فرستاده خدا ﷺ استناد می‌کنیم.» پس پیامبر ﷺ را فراخواندند.

“What do you believe about the Qurʾan?” “It is Your speech, o Lord of the Universe.” “How do you know?” “We cite Muḥammad, the Emissary of God.” So the Prophet was summoned.

«شما درباره‌ی قرآن چه باور دارید؟» «این سخن توست، ای پروردگار جهانیان.» «چه کسی این را به شما گفت؟» «جبرئیل، به فرمان تو.» خداوند فرمود: «راست گفته‌ای، و همه‌ی ایشان نیز راست گفته‌اند.» [ابو عبد الله الزبیری:] مردی از بصره به نام ابو محمد القرشی، که مردی دانشمند، با آبرویی بی‌لکه و درستکار بود، نزد من آمد و گفت: «خوابی دیده‌ام که دوست داری بشنوی؛ بگذار برایت بگویم. پیامبر ﷺ را دیدم.

“What do you believe about the Qurʾan?” “It is Your speech, o Lord of the Universe.” “Who told you?” “Gabriel, on Your authority.” “You have spoken the truth,” said God, “and so have all of them.” [Abū ʿAbd Allāh al-Zubayrī:] A man from Basra named Abū Muḥammad al- Qurashī, who was a man of learning, untarnished reputation, and rectitude, came to me and said, “I had a dream you’ll enjoy hearing about; let me tell you. I saw the Prophet.

با او ابوبکر، عمر، عثمان و علی بودند. سپس چهار نفر دیگر به او نزدیک شدند و او آنها را به نزدیک‌تر آمدن دعوت کرد. من شگفت‌زده شدم و از یکی از حاضران پرسیدم که اینان چه کسانی هستند. 92.29

With him were Abū Bakr, ʿUmar, ʿUthmān, and ʿAlī. Then four more people came up to him and he invited them to come closer. I was surprised, and so I asked someone who was there who they were. 92.29

«مالک، احمد، اسحاق،۵۰۱ و الشافعی.» «سپس دیدم که پیامبر ﷺ دست مالک را گرفت و او را کنار ابوبکر نشاند، دست احمد را گرفت و او را کنار عمر نشاند، دست اسحاق را گرفت و او را کنار عثمان نشاند، و دست الشافعی را گرفت و او را کنار علی نشاند.» من دربارهٔ این خواب از یک تعبیرکنندهٔ خواب پرسیدم و او به من گفت: «مالک در میان دانشمندان همان جایگاهی را دارد که ابوبکر در میان صحابه دارد: هیچ‌کس در مقام او تردید نمی‌کند.

“‘Mālik, Aḥmad, Isḥāq,501 and al-Shāfiʿī.’ “Then I saw the Prophet take Mālik’s hand and seat him next to Abū Bakr, take Aḥmad’s hand and seat him next to ʿUmar, take Isḥāq’s hand and seat him next to ʿUthmān, and take al-Shāfiʿī’s hand and seat him next to ʿAlī.” I asked a dream interpreter about this and he told me: “Mālik has the same standing among men of learning that Abū Bakr does among the Companions: no one disputes his rank.

«احمد» همان جایگاهی را دارد که «عمر» دارد: او به سختگیری و استواری و نپذیرفتن هیچ مخالفتی در انجام کار خدا شهرت دارد. این به آن دلیل است که احمد هرگز در حقیقت قرآن متزلزل نشد و با وجود خشونتی که باید تحمل می‌کرد، هرگز در برابر محاکمه‌ی تفتیش عقاید تسلیم نشد.

“Aḥmad has the same standing as ʿUmar: he’s famous for being tough and unflinching and brooking no opposition when doing God’s work. That’s because Aḥmad never wavered from the truth about the Qurʾan and never succumbed to the Inquisition despite the brutality he had to endure.

اسحاق همانند عثمان است: مرجئه آنقدر او را آزار دادند که ناچار شد شهر زادگاهش را ترک کند.

“Isḥāq is like ʿUthmān: the Postponers caused him so much suffering that he had to leave his home town.

«و الشافعی مثل علی. فمن بینهم کان علی أقضاهم، والشافعی أفقههم فی استنباط الأحکام والحکم فی المسائل الشرعیة.» [صدقه:] همیشه از احمد بن حنبل دلگیر بودم. سپس خوابی دیدم که پیامبر ﷺ را دیدم که در راهی با دست در دست احمد با کمال دوستی قدم می‌زدند. کوشیدم به آن‌ها برسم اما نتوانستم. وقتی بیدار شدم، آن دلگیری از میان رفته بود. سپس خواب دیدم که میان جمعیت زیادی در موسم حج هستم. نماز اعلام شد و همه صف بستند. صدایی گفت: «بگذارید احمد امامت کند!» آنگاه احمد ظاهر شد و نماز را امامت کرد. پس از آن، هرگاه درباره‌ی چیزی از من می‌پرسیدند، می‌گفتم: «از پیشوای من احمد بن حنبل بپرسید.» 92.30

“And al-Shāfiʿī is like ʿAlī. Of them all, ʿAlī was the best judge; and al-Shāfiʿī was the most learned in the derivation of law and the judging of legal matters.” [Ṣadaqah:] I had always resented Aḥmad ibn Ḥanbal. Then I had a dream where I saw the Prophet walking down a road holding his hand in perfect amity. I tried to catch up to them but couldn’t. When I woke up the resentment was gone. Then I dreamed I was among crowds of people at pilgrimage time. Prayer was announced and everyone lined up. “Let Aḥmad lead the prayer!” said a voice. Then Aḥmad appeared and led the prayer. After that, whenever I was asked about anything, I would say, “Ask my exemplar Aḥmad ibn Ḥanbal.” 92.30

[محمد بن عبید:] صدقه گفت: «خواب دیدم که در عرفات بودیم.

[Muḥammad ibn ʿUbayd:] Ṣadaqah said, “I dreamed we were at ʿArafah.

همه منتظر شروع نماز بودند. از آنها پرسیدم که منتظر چه هستند و یکی گفت: «منتظر امام جماعت‌اند.» سپس احمد بن حنبل آمد و نماز را امامت کرد. [92]31

Everyone was waiting for the ritual prayer to start. I asked what they were waiting for and someone said, ‘They’re waiting for the prayer leader.’ Then Aḥmad ibn Ḥanbal arrived and led the prayer.” 92.31

این صدقه به نظر اهل کوفه گرایش داشت،۵۰۲ اما پس از آن خواب، هرگاه از او سؤالی می‌شد، می‌گفت: «از الگو بپرسید.» [الدعاء:] ابن حنبل در روز جمعه درگذشت. آن شب از خدا خواستم که او را در خواب به من نشان دهد. سپس خوابیدم و در خواب دیدم که او بر مرکبی از نور نشسته است که میان آسمان و زمین معلق بود. او افسار آن را گرفته بود که آن هم از نور بود. دست دراز کردم تا افسار را بگیرم، اما او آن را کنار کشید و گفت: «شنیدن یک چیز است و دیدن چیز دیگر.» این جمله را دو بار گفت. سپس از خواب بیدار شدم۔ ۹۲.32

This Ṣadaqah was inclined to the opinion of the Kufans,502 but after the dream, whenever he was asked a question, he would say, “Ask the exemplar.” [Al-Daʿʿāʾ:] Ibn Ḥanbal died on a Friday. That night, I asked God to show him to me in a dream. Then I slept and dreamed of seeing him perched on a steed of light that hung between the heavens and the earth. He was holding it by a halter that was also made of light. I reached for the halter but he pulled it away, saying, “Hearing is one thing but seeing is another.” He said it twice. Then I woke up. 92.32

عبدالله: من در راهِ سامرا بودم و در همان کاروانسرایی ماندم که پدرم در راه سامرا در آن مانده بود. مدتی را صرف جستجوی آثار حضورِ او کردم.

[ʿAbd Allāh:] I was on my way to Samarra and stayed at the inn where my father had stayed on his way to Samarra. I spent some time looking for traces of his presence.

آن شب، او در خواب به سراغ من آمد. به او گفتم که برای انجام کاری به سامرا می‌روم و پرسیدم که آیا موفق خواهم شد. چون چیزی نگفت، دوباره پرسیدم و او گفت: «نه». با این حال، دو ماه در سامرا ماندم اما دست‌خالی به خانه بازگشتم. 92.33

That night, he came to me in a dream. I told him that I was going to Samarra to accomplish something and asked if I would succeed. When he said nothing, I asked again, and he said “No.” I ended up spending two months in Samarra but came home empty-handed. 92.33

یک سال بعد دوباره رفتم و در همان مسافرخانه اقامت کردم. باز هم پدرم را در خواب دیدم و همان پرسش را از او پرسیدم. پس از لحظه‌ای گفت: «بله»، یا اشاره‌ای کرد که به معنای بله بود. این بار به آنچه می‌خواستم رسیدم.

A year later, I went again, and stayed at the same inn. Again I saw my father in a dream, and I asked him the same question. After a moment he said, “Yes,” or made a gesture that meant yes. This time I got what I wanted.

[الطبری:] خواب دیدم که احمد بن حنبل را می‌بینم و به او می‌گویم: «آیا دیده‌ای که دیگر هیچ‌کس با هیچ‌کس موافق نیست؟» 92.34

[Al-Ṭabarī:] I dreamed of seeing Aḥmad ibn Ḥanbal and telling him, “Have you seen how no one agrees with anyone any more?” 92.34

«تا زمانی که خدا با تو باشد»، گفت، «هیچ چیزی نمی‌تواند به تو آسیب برساند.» [العُکبَری:] احمد بن حنبل در خواب به من ظاهر شد، در حالی که مردمی گرد او بودند، گویی حلقه‌ی درس و مطالعه‌ای است. 92.35

“So long as God is on your side,” he said, “nothing can harm you.” [Al-ʿUkbarī:] Aḥmad ibn Ḥanbal appeared to me in a dream with people around him as if it were a study circle. 92.35

«من همین الان حجامت کردم»، به او گفتم. «چه چیزی بخورم؟» گفت: «انار.»

“I just had a cupping,” I told him. “What should I eat?” “Pomegranates,” he said.

[الحربی:] احمد را در خواب دیدم که ایستاده بود و قبایی پوشیده بود که دارای آستر بود، اما چیزی بر سرش نبود۔ ۹۲36

[Al-Ḥarbī:] Aḥmad appeared to me in a dream standing there wearing a lined outer garment but nothing on his head. 92.36

«شنیده‌ام که کتابی در فضایل پیامبر ﷺ را ویرایش کرده‌ای»، گفت.

“I hear you’ve edited a work on the virtues of the Prophet,” he said.

«من دارم.» «آفرین!» گفت.

“I have.” “Well done!” he said.

«چگونه می‌توانستم غیر از این عمل کنم؟ اگر او نبود، ما مجوس می‌بودیم. زیرا ما در میان غیرعرب‌ها به دنیا آمده‌ایم، نه در میان عرب‌ها.» «مجوس!» او فریاد زد. «مجوس! مجوس!» سپس در حالی که بیهوش شده بود، به دیوار تکیه داد.

“How could I do otherwise? If not for him we’d be Magians. After all, we were born among non-Arabs, not Arabs.” “Magians!” he cried. “Magians! Magians!” Then he fell against the wall in a faint.

[نویسنده:] من این داستان را در منبع دیگری دیده‌ام، هرچند ممکن است در واقع داستانی متفاوت باشد، به این معنا که دو خواب متفاوت وجود داشته است.

[The author:] I have encountered this story in another source, though it may actually be a different story, meaning that there were two different dreams.

[الحربی:] احمد را در خواب دیدم و او از من پرسید که چه چیزی می‌نویسم. 92.37

[Al-Ḥarbī:] I saw Aḥmad in a dream and he asked me what I was writing. 92.37

«دلائل النبوۃ»، به او گفتم.

“Proofs of Prophethood,” I told him.

«اگر آن پیامبر نبود»، گفت، «ما مجوسی بودیم.» [لُؤلُؤ:] احمد در خواب بر من ظاهر شد و از او پرسیدم: «مگر تو نمرده‌ای؟» 92.38

“If not for that Prophet,” he said, “we’d be Magians.” [Lūlū:] Aḥmad appeared to me in a dream and I asked him, “Aren’t you dead?” 92.38

«من هستم.» «خدا با تو چگونه رفتار کرد؟» «مرا و همه کسانی را که بر من نماز خواندند بخشید.» «اما برخی از آنان بدعت‌گذار بودند!» «آنان تا پایان [در حساب] نگاه داشته شدند.» [بُنْدار:] احمد در خواب با چهره‌ای خشمگین بر من ظاهر شد. از او پرسیدم چرا [خشمگین است]. ۹۲.39

“I am.” “How did God deal with you?” “He’s forgiven me and everyone who prayed over me.” “But some of them were innovators!” “They were left till the end.” [Bundār:] Aḥmad appeared to me in a dream looking angry. I asked him why. 92.39

«چگونه می‌توانم خشمگین نباشم؟» او پاسخ داد، «هنگامی که منکر و نکیر آمدند و از من خواستند پروردگارم را نام ببرم. من از آن‌ها پرسیدم: "آیا می‌دانید با چه کسی سخن می‌گویید؟"

“How could I not be angry,” he replied, “when Munkar and Nakīr came and asked me to name my Lord. ‘Do you know who you’re talking to?’ I asked them.

«ما می‌دانیم»، گفتند. «اما پرسیدن وظیفه ماست، پس ما را ببخشید!» [الطلمخوری:] احمد بن حنبل در خواب بر من ظاهر شد. ۹۲.41

“‘We know,’ they said. ‘But it’s our duty to ask, so forgive us!’” [Al-Ṭalmakhūrī:] Aḥmad ibn Ḥanbal appeared to me in a dream. 92.41

«آیا می‌توانم چیزی مفید به شما بگویم؟» او پرسید.

“May I tell you something useful?” he asked.

«بله!» او گفت: «از محراب تا قبر.»503

“Yes!” He said: “From the niche to the grave.”503

[الزغونی:] خواب دیدم که به قبر احمد رفتم و او را دیدم که بر بالای آن نشسته است. به مردی بسیار سالخورده شباهت داشت۔ ۹۲42

[Al-Zāghūnī:] I dreamed of going to Aḥmad’s tomb and seeing him sitting there on top of it. He looked like a very old man. 92.42

«دوستانمان مردهاند،» گفت، «و همپیمانانمان اندکاند.» سپس گفت: «هر وقت به یاری نیاز داشتی، بگو: "ای بزرگ! ای بزرگ، بزرگتر از همه کسانی که خود را بزرگ میپندارند!" این کار را بکن، و دعاهایت مستجاب خواهد شد.» [ابوبکر:] یک سال، چند روز پیش از رمضان، باران شدیدی باریدیم. بعداً، در ماه رمضان، شبی به خواب رفتم و خواب دیدم که مانند همیشه به زیارت آرامگاه احمد بن حنبل رفتهام. اما آرامگاه چنان در زمین فرو رفته بود که فقط ساقی از آن504

“Our friends are dead,” he said, “and our allies few.” Then he said, “Whenever you need help, say, ‘Great One! Great One, greater than all who think themselves great!’ Do that, and your prayers will be answered.” [Abū Bakr:] One year, a few days before Ramadan, we had heavy rains. Later, during Ramadan, I went to sleep one night and dreamed I had gone as usual to visit Aḥmad ibn Ḥanbal’s tomb. But it had sunk so deep into the ground that only a sāq504

یا دو تن روی زمین باقی ماند. ۹۲.43

or two was left above ground. 92.43

«باید باران این کار را کرده باشد»، با خودم فکر کردم.

“It must be the rain that did this,” I thought.

«نه،» احمد از درون گور گفت. «این حضور هولناک خداوند یگانه و حق، توانا و باشکوه بود که به دیدارم آمد. از او پرسیدم چرا هر سال می‌آید، و او گفت: "به خاطر آنکه تو برای کلام من ایستادی، کلامی که از هر گوشه‌ای بلند خوانده می‌شود."» من به سوی شکاف گورش خم شدم تا آن را ببوسم، سپس از او پرسیدم: «چرا تنها گور تو است که می‌توان آن را بوسید؟» «پسرم،» گفت، «این از روی احترام به من نیست، بلکه برای فرستادهٔ خداوند است. من مقداری از موهای او را با خود دارم. چرا کسانی که به من اهمیت می‌دهند در ماه رمضان به دیدارم نمی‌آیند؟» او این پرسش را دو بار تکرار کرد.

“No,” said Aḥmad from inside the tomb. “It was the terrifying presence of the One True God, mighty and glorious, who came to visit me. I asked Him why He came every year, and He said, ‘Because you stood up for My speech, which is read aloud from every niche.’” I bent toward his grave-shaft to kiss it, then asked him, “Why is yours the only grave that one can kiss?” “Son,” he said, “it’s not out of respect for me, but for the Emissary of God. I have some of his hairs with me. Why don’t those who care for me come visit me in Ramadan?” He asked the question twice.