بیماری پایانی ایشان

زندگی ابن حنبل Bookmark

This chapter was translated automatically from English and may contain mistakes. Read the original

Show original

بیماری پایانی ایشان

His Final Illness

by Ibn Al-Jawzi5 min readViewed 105 times

[عبدالله:] پدرم به من گفت: «هفتاد و هفت سال زندگی کرده‌ام و هفتاد و هشتمین سال را آغاز کرده‌ام.» 791

[ʿAbd Allāh:] My father told me: “I’ve lived seventy-seven years and started my seventy-eighth.” 79.1

آن همان شب تب کرد. او در روز دهم، در سال ۲۴۱ [۸۵۵] درگذشت.

That same night he took fever. He died on the tenth, in ’41 [855].

[الجوهری:] به زندان رفتم تا از ابن حنبل عیادت کنم و دیدم ابو سعید الحداد هم نزد او است. ابو سعید از او پرسید که حالش چگونه است. ۷۹2

[Al-Jawharī:] I went to visit Ibn Ḥanbal in jail and found Abū Saʿīd al-Ḥaddād there with him. Abū Saʿīd asked him how he was feeling. 79.2

«خب»، او جواب داد. «با سلامتی کامل، ستایش خدا را!» «دیشب تب داشتی؟» «اگر بگویم حالم خوب است»، احمد گفت، «دیگر سؤال نکن. نمی‌خواهم درباره‌ی چیز ناپسندی صحبت کنیم.» [صالح:] در روز اول ربیع اول سال ۲۴۱، در شب سه‌شنبه،۴۷۰ پدرم تب کرد. روز بعد به دیدنش رفتم. تب داشت و نفس کشیدنش فقط با زحمت زیاد ممکن بود. شیوه‌ی بیماری‌هایش را می‌دانستم و هر وقت بیمار می‌شد، من بودم که از او پرستاری می‌کردم. ۷۹.3

“Well,” he answered. “In good health, praise God!” “Did you have any fever last night?” “If I say I’m in good health,” said Aḥmad, “don’t ask any more questions. I don’t want to talk about anything detestable.” [Ṣāliḥ:] On the first day of Rabīʿ I 241, on a Tuesday night,470 my father took fever. The next day I went to see him. He was feverish and he was breathing only with great effort. I knew how his illnesses went and I was the one who nursed him whenever he was unwell. 79.3

«پدر، دیشب چه چیزی خوردی؟» از او پرسیدم.

“What did you eat last night, Dad?” I asked him.

«آب لوبیا»، گفت.

“Bean broth,” he said.

سپس او تلاش کرد تا بلند شود۔

Then he tried to get up.

«دستم را بگیر»، او گفت.

“Take my hand,” he said.

من آن را گرفتم. وقتی به مستراح رسید، پاهایش سست شد و مجبور شد به من تکیه کند.

I took it. When he reached the privy his legs gave way and he had to lean on me.

او را چند پزشک معالج همراهی می‌کردند که همگی مسلمان بودند. یکی از آنان مردی به نام عبدالرحمن بود که به او توصیه کرد کدوی حلوایی را برشته کند و آب آن را بنوشد. این کار در سه‌شنبه‌ای بود که پیش از جمعه‌ای رخ داد که در آن درگذشت.

He was attended by several healers, all of them Muslims. One of them, a man called ʿAbd al-Raḥmān, advised him to roast a gourd and drink the juice. That was on the Tuesday before the Friday when he died.

«صالح»، اس نے کہا۔

“Ṣāliḥ,” he said.

«بله.» «آن را در خانه‌ی من یا خانه‌ی عبدالله بریان نکنید.» الفتح بن سهل آمد تا از او احوال بپرسد، اما من به او اجازه‌ی ورود ندادم. سپس علی بن الجعد آمد، ولی من به او نیز اجازه‌ی ورود ندادم. اما چون مردم پیوسته می‌آمدند، سرانجام به پدرم گفتم که مهمان دارد. ۷۹.4

“Yes.” “Don’t roast it in your house or ʿAbd Allāh’s either.” Al-Fatḥ ibn Sahl came to check on him but I didn’t let him in. Then ʿAlī ibn al- Jaʿd471 came but I didn’t let him in either. But as people kept arriving, I finally told my father he had visitors. 79.4

«او از من پرسید: "به نظر تو ما چه کار باید بکنیم؟"»

“What do you think we should do?” he asked me.

«اجازه دهید برای شما دعا کنند.» او موافقت کرد و آنها داخل آمدند؛ آنقدر که خانه پر شد. از او حالش را می‌پرسیدند و از خداوند می‌خواستند که او را شفا دهد. هر گروهی که بیرون می‌رفت، گروه دیگری بی‌درنگ وارد می‌شد. با زیاد شدن جمعیت، کوچه پر شد و ناچار دروازه کوچه را بستیم.

“Let them in to pray for you.” He agreed, and in they came, pouring into the house until it was full, asking him how he was feeling and calling on God to cure him. As soon as one group went out, another would come crowding in. As more and more arrived, the street filled up and we had to close the alley gate.

در میان کسانی که به دیدن ما آمدند، همسایه‌ای بود که ریشش را تازه رنگ کرده بود. پدرم به محض دیدن او گفت: «این است مردی که دارد سنتی را زنده نگه می‌دارد.»

Among the callers was a neighbor of ours who had just dyed his beard. As soon as my father saw him, he said, “Now there’s a man who’s keeping some sunnah alive.

«من خوشحالم که این را می‌شنوم.» آن مرد داخل شد و شروع کرد به دعا کردن برای پدرم، که پیوسته می‌گفت: «و برای او، و برای همهٔ مسلمانان.» مرد دیگری آمد و گفت: «راهی پیدا کن که مرا پیش او ببری. آن روزی که در کاخ او را تازیانه زدند، من آنجا بودم و می‌خواهم که مرا ببخشد.» وقتی این را به پدرم گفتم، چیزی نگفت. اما آن‌قدر اصرار کردم تا سرانجام راضی شد. وقتی مرد را پیش او بردم، ایستاد و گریه کرد. «ابا عبدالله»، گفت، «آن روزی که در کاخ تو را تازیانه زدند، من آنجا بودم. حالا اینجا، در برابر تو ایستاده‌ام. اگر می‌خواهی انتقام بگیری، بگیر.»

That makes me happy.” The man went in and began praying for my father, who kept adding, “And for him, and for all Muslims.” Another man came and said, “Find some way to get me in to see him. I was there the day they flogged him at the palace and I want him to forgive me.” When I told my father, he said nothing. But I kept at him until he relented. When I let the man in, he stood there weeping. “Abū ʿAbd Allāh,” he said, “I was there the day they flogged you at the palace. Now here I am before you. If you want revenge, take it.

«اگر می‌توانی مرا ببخشی، مرا ببخش.» ۷۹.5

If you can forgive me, forgive me.” 79.5

«به یک شرط»، پدرم گفت. «دیگر هرگز چنین کاری نکن.» «نمی‌کنم»، مرد گفت.

“On one condition,” said my father. “Don’t do anything like it again.” “I won’t,” said the man.

«من تو را می‌بخشم.» آن مرد با چشمانی گریان بیرون رفت و همه حاضران نیز گریستند.

“I forgive you.” The man went out in tears and all those present wept as well.

پدرم چند تکه سکه را در یک پارچه کهنه نگه می‌داشت. هر گاه به چیزی نیاز داشت، مقداری از پول را به کسی که برایش خرید می‌کرد می‌دادیم. در آن سه‌شنبه، از من پرسید که آیا چیزی در آن پارچه هست. نگاه کردم و یک درهم پیدا کردم. ۷۹.6

My father kept some scraps of coin in a bit of rag. Whenever he needed anything, we would give some of the money to whoever was doing the shopping for him. On that Tuesday, he asked me if there was anything in the rag. I looked and found a dirham. 79.6

«یکی از مستأجران را برای انجام کاری پیدا کن»، گفت. پس پیغامی فرستادم و به یکی از زنان مقداری پول داده شد.472

“Find one of the tenants to run an errand,” he said. So I sent word and one of the women was given some money.472

«بفرست و برایم خرما بیاور تا کفارهٔ سوگند شکسته‌ام را بدهم»، گفت. من فرستادم و خرما خریدم و کفارهٔ سوگندش را دادم.473 پس از آن حدود سه درهم باقی ماند. وقتی به او گفتم، گفت: «خدا را سپاس!» سپس گفت: «وصیت‌نامه‌ام را برایم بخوان.» من آن را برایش خواندم و او تأیید کرد که این وصیت‌نامهٔ اوست.

“Send out and get me some dates so I can expiate a broken oath,” he said. I sent out for the dates, bought them, and expiated his oath.473 After that there were about three dirhams left. When I told him, he said, “Praise God!” Then he said, “Read out my will.” I read it out to him and he affirmed that it was his.

[نویسنده:] ما پیش‌تر وصیت او را در شرح‌مان از تفتیش عقاید نقل کرده‌ایم، و از این رو از نقل دوباره آن خودداری می‌کنیم.

[The author:] We have already cited his will in our account of the Inquisition and will therefore refrain from citing it again.

[المَرُّوذِي:] أحمد در شب سه‌شنبه، دو شب از ربیع الأول سال ۲۴۱ بیمار شد و نُه روز بیمار ماند. چون خبر وخامت حال او پخش شد، جمعیت بسیاری از مردم دم دروازه آمدند و شب‌ها همان‌جا ماندند. وقتی مأموران خبر یافتند که جمعیتی گرد آمده، در خانه و در دروازه کوچه نگهبانان و سواران نظامی گماشتند. تا آن هنگام احمد به مردم اجازه می‌داد نزدش بیایند. آنان به خانه هجوم می‌آوردند و سلام می‌گفتند و او با بلند کردن دستش پاسخ می‌داد. این وضع با رسیدن سواران پایان یافت؛ آنان مانع ورود مردم شدند و دروازه کوچه را بستند. اما آن‌قدر مردم در کوچه‌ها و مسجدها انبوه شده بودند که برخی دکانداران دیگر نمی‌توانستند کار کنند. تنها راه دیدن ابن حنبل این بود که از راه خانه‌های همسایه یا خانه‌های بافندگان وارد شوند، یا از دیوار بالا بروند. ابراهیم بن عطاء، پس از آنکه مردانی را برای ایستادن نزد دروازه و خبر دادن به او فرستاد، دو بار در روز، یکی صبح و یکی شب، می‌آمد تا از حال ابن حنبل بپرسد، اما اغلب بی‌آنکه او را ببیند بازمی‌گشت. در همین حال، نگهبانانی که از سوی ابن طاهر کار می‌کردند نیز پرس‌وجو می‌کردند. ۷۹.7

[Al-Marrūdhī:] Aḥmad fell ill on Tuesday night, two nights into Rabīʿ I 241, and remained unwell for nine days. As word spread that he was growing worse, crowds of visitors appeared at the gate and remained there through the night. When the authorities learned that a crowd had gathered, they posted watchers and horse-troopers at the door of the house and the gateway into the alley. Up to that point Aḥmad had been allowing people in to see him. They would crowd into the house calling out greetings, and he would respond by lifting his hand. That ended with the arrival of the mounted troops, who stopped people from going in and shut the alley gate. But so many people had crowded into the streets and mosques that some of the vendors could no longer do business. The only way to see Ibn Ḥanbal was to find a way in through the adjoining houses or the weavers’ tenements, or to climb over a wall. After sending men to take up positions near the gate and report back to him, Ibrāhīm ibn ʿAṭāʾ came twice a day—once in the morning and once in the evening—to ask after Ibn Ḥanbal but as often as not went away without seeing him. Meanwhile, watchers acting on behalf of Ibn Ṭāhir were making inquiries as well. 79.7

احمد به من گفت: «نمایندهٔ ابن طاهر نزد من آمد و خبر داد: "خلیفه درود می‌فرستد و می‌خواهد تو را ببیند." به او گفتم که این کاری است که از انجامش بیزارم، و امیرالمؤمنین مرا از انجام کاری که از آن بیزارم معاف کرده است.» نمایندهٔ ابن طاهر شبانگاه بازگشت و از پزشکانی که پدرم را درمان می‌کردند پرسش‌هایی کرد. در این میان، مراقبان گزارش‌ها را به سامرا می‌فرستادند و هر روز اسب‌های پیک می‌آمدند و می‌رفتند. بنی‌هاشم نزد او آمدند و گریستند. شماری از قاضیان و دیگر مأموران آمدند، اما به آنان اجازهٔ ورود داده نشد. پسربچه‌ای از آنِ عمویش یوسف را فرستادند تا او را باد زند، اما پدرم او را دور کرد، زیرا آن کودک با پولی خریداری شده بود که پدرم آن را ناپسند می‌دانست.

Aḥmad told me, “Ibn Ṭāhir’s chamberlain came to see me and reported, ‘The caliph sends his salutations; he wishes to see you.’ I told him that was something I would detest doing, and the Commander of the Faithful had exempted me from doing what I detest.” Ibn Ṭāhir’s chamberlain came back at night and asked questions of the doctors who were attending my father. Meanwhile, the watchers were sending reports back to Samarra, and the courier horses came and went every day. The members of the clan of Hāshim came to see him and wept. A number of judges and other officials arrived but were not admitted. A boy belonging to his uncle Yūsuf was sent to fan him, but my father waved him away because he had been purchased with funds he disapproved of.

«با من بمان»، گفت. «دیگر زیاد طول نمی‌کشد.» «من همین‌جا هستم»، به او گفتم.

“Stay with me,” he said. “It won’t be long now.” “I’m right here,” I told him.

هرگاه به چیزی برای سلامتی‌اش نیاز داشت، مقداری پارچه‌ی کهنه را که چند تکه سکه در آن بود بیرون می‌آورد و به من می‌داد، و من آنچه را که نیاز داشت برایش می‌خریدم. 79.8

Whenever he needed to buy anything for his health, he would take out a bit of rag containing some scraps of coin and give them to me and I would buy what he needed. 79.8

او ما را به عنوان شاهد بر وصیت‌نامه‌اش فراخواند، همان که در سامرا نوشته بود. شنیدم که گفت: «آن را بخوانید» و برای او با صدای بلند خوانده شد. سپس از ما خواست تا برای کفاره‌ی سوگندی، مقداری خرما بخریم. پس از آن، تقریباً یک دانق و نیم بیشتر یا کمتر از مال برایش باقی ماند. هنگامی که وارد شدم پرسید کار چگونه پیش رفت، و به او گفتم که خرما را گرفته و فرستاده‌ایم. او روی خود را به سوی آسمان برگرداند و به ستایش خدا آغاز کرد.

He had us witness his will, which he had written in Samarra. I heard that he said, “Read it out,” and it was read aloud for him. Then he asked us to buy some dates to expiate an oath. Afterward he was left with a dāniq and a half, more or less. When I came in he asked how it had gone, and I told him that we had taken the dates and sent them. He turned his face to the heavens and began praising God.

او همچنین از عبدالوهاب دیدن کرد. «برای من بسیار ارزشمند است،» گفت احمد هنگامی که پذیرفته شد، «که او در این گرما به اینجا آمد.» عبدالوهاب خم شد و دست او را گرفت. آن دو دست در دست هم نشستند تا زمان رفتن عبدالوهاب فرا رسید.

He also had a visit from ʿAbd al-Wahhāb. “It means a lot to me,” said Aḥmad when he was admitted, “that he came here in this heat.” ʿAbd al-Wahhāb bent over him and took his hand. The two sat hand in hand until it was time for ʿAbd al-Wahhāb to leave.

در یک لحظه گروهی از مردم وارد شدند، و یکی از آنان پیرمردی بود با ریشی رنگ‌شده.

At one point a group of people came in, one of them an elder with a dyed beard.

احمد نے کہا: «مجھے خوشی ہوتی ہے کہ اس نے اپنی داڑھی کو رنگا ہے» یا اسی طرح کے الفاظ میں۔

Aḥmad said, “It makes me happy to see that he’s dyed his beard,” or words to that effect.

یکی از مهمانانش گفت: «خداوند آنچه را از او برای همهٔ ما خواستی به تو عطا کند.» احمد پاسخ داد: «خداوند دعایت را مستجاب کند!» وقتی مهمانانش شروع کردند به یاد کردن نام او در دعاهایشان، او پیوسته می‌گفت: «برای همهٔ مسلمانان هم!» برخی از مهمانانش کسانی بودند که به دلیلی یا دلایلی آنان را نمی‌پسندید.

One of his visitors said, “May God give you what you asked Him to give all of us.” “May God grant your prayer!” replied Aḥmad. As his visitors began naming him in their prayers, he kept saying, “For all Muslims too!” Several of his visitors were people he disapproved of for one reason or another.

هرگاه چنین کسی وارد می‌شد، احمد چشمانش را می‌بست، گویی می‌خواست او را از خود دور کند.

Whenever such a person entered, Aḥmad would close his eyes as if to dismiss him.

اغلب اوقات او از پاسخ دادن به سلامِ دیگران خودداری می‌کرد.

Often he would refuse to return his greeting.

یکی از بزرگان به دیدار او آمد و به او گفت: «مراقب لحظه‌ای باش که در برابر خدا خواهی ایستاد!» با شنیدن این سخن، احمد آهی کشید و اشک‌ها بر گونه‌هایش جاری شد.

One elder came to see him and said to him, “Be mindful of the moment when you’ll stand before God!” At that, Aḥmad gave a sob and the tears streamed down his cheeks.

یک یا دو روز پیش از مرگش، با زبانی لکنت‌دار گفت: «بچه‌ها را صدا بزنید»، و منظورش کودکان خردسال بود. وقتی بچه‌ها یکی‌یکی دور او جمع شدند، آنان را به خود نزدیک کرد تا بوی‌شان را ببوید، و با چشمانی اشک‌آلود دستش را بر سرشان کشید. کسی گفت: «نگران نباش، ابو عبدالله؛ حالشان خوب خواهد بود.» اما احمد با اشاره‌ای فهماند که این چیزی نیست که او در فکرش بود. ۷۹.9

A day or two before he died, he slurred out the words, “Call the boys,” meaning the little ones. As the children gathered around him one by one, he held them close to inhale their scent and, tears in his eyes, ran his hand over their heads. Someone said, “Don’t worry, Abū ʿAbd Allāh: they’ll be fine.” But Aḥmad made a gesture as if to say, “That’s not what I was thinking.” 79.9

هنگامی که فقط می‌توانست بنشیند، از همان حالت نماز می‌خواند؛ و هنگامی که نمی‌توانست برخیزد، دراز کشیده نماز می‌خواند، بی‌وقفه، با بالا بردن دست‌هایش، گویی یک دور سجده‌ها را انجام می‌دهد.

When he could only sit, he would pray from that position; and when he couldn’t rise he would pray lying down, tirelessly, by lifting his hands as if performing a cycle of prostrations.

وقتی زیر او یک تشت گذاشتم دیدم که ادرارش چیزی جز خون سرخ روشن نبود و هیچ مایع دیگری در آن نبود. این موضوع را به دکتر گفتم، و او گفت که کسی که این همه زمان را در رنج و اندوه گذرانده است، ممکن است درون خود را پاره پاره کرده باشد.

When I put a basin under him I saw that his urine was nothing but bright red blood with no other fluid in it at all. I mentioned this to the doctor, who said that anyone who spent that much time in suffering and sorrow might well shred his own innards.

روز پنجشنبه حالش بدتر شد. من او را شستم تا بتواند نماز بخواند. او گفت: «آب را میان انگشتانم برسان.»

On Thursday he grew worse. I washed him so he could pray. “Get the water between my fingers,” he said.

در شب پنجشنبه او از حرکت ایستاد. ما گمان کردیم که مرده است و می‌خواستیم بدنش را صاف کنیم که ناگهان شروع کرد به خم کردن زانوهایش در حالی که صورتش به سوی مکه بود.

On Thursday night he stopped moving. Thinking he was dead, we were trying to stretch him out when he began to bend his knees with his face turned toward Mecca.

ما شروع کردیم به گفتن «لا إله إلا الله» تا او تکرار کند، اما او پیش از این خودش شروع به گفتنش کرده بود. او به یک پهلو، رو به سوی مکه خوابیده بود.

We began saying “There is no god but God” for him to repeat but he had already started saying it. He on his side to face Mecca.

جمعه روز، جمعیت زیادی شروع به جمع شدن کرد و خیابان‌ها و کوچه‌ها را پر کرد. در ظهر او را از ما گرفتند. فریاد بزرگی برخاست و مردم چنان بلند گریه کردند که گویی زمین به لرزه درآمده است. وقتی همه نشستند، متوجه شدیم که ممکن است نماز جمعه را از دست بدهیم، پس جایی پیدا کردم که بتوانم بر جمعیت نظارت داشته باشم و اعلام کردم که بعد از نماز او را بیرون خواهیم آورد.

On Friday, throngs of people began to gather, filling the streets and alleys. At noon he was taken from us. A great cry arose and people began to weep so loudly that it felt as if the earth were shaking. When everyone sat down, we realized that we might miss Friday prayers, so I found a place where I could look out over the crowd and announced that we would bring him out after the prayer.

[ابن حنبل:] در زمانی که ابن حنبل در زندان بود، یکی از پسران الفضل بن الربیع سه تار مو به او داد و گفت که این موها متعلق به پیامبر ﷺ است.۴۷۴ هنگامی که احمد در بستر مرگ بود، خواست که یک تار مو بر هر یک از چشمانش گذاشته شود و تار سوم بر زبانش. وقتی او درگذشت، ما این کار را برایش انجام دادیم. ۷۹.10

[Ḥanbal:] While Ibn Ḥanbal was in jail, one of al-Faḍl ibn al-Rabiʿ’s sons gave him three hairs, saying that they belonged to the Prophet.474 As he lay dying, Aḥmad asked that one hair be put over each of his eyes and the third on his tongue. This we did for him when he died. 79.10

[صالح:] در دوران بیماریاش، پدرم نماز میخواند؛ به این صورت که از من میخواست او را راست نگه دارم تا بتواند رکوع و سجده کند، و او این کار را با آنکه من او را بلند میکردم انجام میداد۔ ۷۹11

[Ṣāliḥ:] During his illness my father prayed by having me hold him upright so he could bow and prostrate himself, which he did by having me lift him. 79.11

در یک لحظه مجاهد بن موسی وارد شد و گفت: «جای ترسی نیست، ای ابا عبدالله! با این همه کسی که به نفع شما شهادت می‌دهند، هنگام دیدار با خدا هیچ نگرانی‌ای نداشته باشید!» او شروع کرد به بوسیدن دست پدرم و گریستن. هنگامی که از او نصیحت خواست، پدرم به زبانش اشاره کرد.

At one point Mujāhid ibn Mūsā came in, saying, “No need to be afraid, Abū ʿAbd Allāh! With all these people to testify on your behalf, there’s nothing to fear when you meet God!” He began kissing my father’s hand and weeping. When he asked for his counsel, my father pointed to his tongue.

دیگر مهمان او قاضی سوّار بود که به او اطمینان داد خداوند او را به سخت‌ترین حسابرسی بازخواست نخواهد کرد، و به روایتی که معتمر نقل کرده استناد نمود که پدرش هنگام جان‌دادن به او گفته بود: «از گذشت خداوند برایم بگو».475

Another visitor was Judge Sawwār, who reassured him that God would not hold him to the strictest accounting, citing the report transmitted by Muʿtamir to the effect that his father had said to him as he lay dying, “Tell me about God’s lenience.”475

او به احتباس ادرار و دیگر دردها دچار شد، اما ذهنش روشن ماند. در تمام این مدت از من می‌پرسید امروز چه روزی از ماه است و من به او می‌گفتم. شب‌ها کنار او می‌خوابیدم. اگر چیزی می‌خواست، مرا تکان می‌داد و من آن را به دستش می‌دادم. یک بار از من خواست یادداشت‌هایش را برایش بیاورم، همان‌جا که نوشته بود ابن ادریس از لیث بن طاوس نقل می‌کند که او ناله کردن را ناپسند می‌دانست. من آن روایت را برایش خواندم و از آن پس جز در شبی که درگذشت هرگز ناله نکرد. 79.12

He began to suffer from retention of urine and other pains but his mind remained clear. All the while he would ask what day of the month it was and I would tell him. At night I slept beside him. If he wanted anything he would shake me and I would hand it to him. Once he asked me to bring him the notes where he’d written that Ibn Idrīs cites Layth ibn Ṭāwūs as saying he hated to moan. I read the report for him and he never moaned after that except on the night he died. 79.12

[عبد الله:] در بیماری آخرِ عمرش، پدرم از من خواست که جای احادیثی را که عبد الله بن إدریس روایت کرده بود، در نوشته‌هایش پیدا کنم. وقتی کتاب را برایش پیدا کردم، از من خواست که روایتی را که لیث نقل کرده بود بیابم و برایش بخوانم. متن آن روایت چنین بود:

[ʿAbd Allāh:] During his final illness, my father asked me to find where he had written the reports transmitted by ʿAbd Allāh ibn Idrīs. When I found the book for him, he asked me to find the report related by Layth and read it to him. The report ran:

«به طلحه گفتم که طاووس نالیدن هنگام بیماری را ناپسند می‌دانست و تا هنگام مرگ نالید نکرد». پس از آنکه این را برای پدرم خواندم، تا هنگام مرگش صدای نالهٔ او را نشنیدم، خداوند او را رحمت کند. 79.13

“I told Ṭalḥah that Ṭāwūs disapproved of moaning when ill, and did not moan until he died.” After I read this to my father, I didn’t hear him moan until he died, God have mercy on him. 79.13

بیماری پایانی ایشان

بیشتر دربارهٔ لحظات پایانی او