همان‌گونه که بی‌شک می‌دانید، شخصیت انسان حتی در جوانی آشکار می‌شود؛ آغاز زندگی تصویر خوبی از پایانی که احتمالاً خواهد داشت به دست می‌دهد. در مورد احمد، تقوا و عشق به دانش از همان آغاز در او نمایان بود. در نتیجه، استادانش او را ستودند و بر دیگران مقدم داشتند. ۱۰.1

As you doubtless know, a person’s character is manifest even in youth; the way a life begins gives a good idea of how it is likely to end. In Aḥmad’s case, piety and love of learning were evident in him from the beginning. As a result, his teachers praised him and granted him precedence. 10.1

[النسائی:] هنگامی که احمد بن حنبل به راوی حدیثی نزدیک می‌شد، از دانشمندانِ حاضر اجازه می‌خواست که حدیث گرد آورد، زیرا آنان به سبب او روایات را می‌شنیدند. ۱۰.2

[Al-Nasāʾī:] When Aḥmad ibn Ḥanbal would approach a Hadith transmitter, he would ask the men of learning who were present for their permission to gather Hadith, since they would be hearing the reports because of him. 10.2

از جمله استادانی که او را ستودند، این‌ها هستند.

Among the teachers who praised him are the following.

[ابن زنجویه:] به یاد دارم که احمد بن حنبل برای دیدار یزید بن هارون آمد، در حالی که او نماز می‌گزارد. یزید پس از پایان نمازش رو به احمد کرد و پرسید: «نظر تو درباره اشیایی که به‌عاریت داده می‌شوند چیست؟» 10.3

[Ibn Zanjuwayh:] I remember seeing Aḥmad ibn Ḥanbal come to visit Yazīd ibn Hārūn, who was performing the ritual prayer. After finishing his prayer, Yazīd turned to Aḥmad and asked, “What’s your position on things lent for use?” 10.3

«المستعير ضامن لها.» قال يزيد: «نروي عن حجّاج، عن الحكم: ليس بضامن.» فردّ أحمد بروايةٍ قائلاً: «استعار النبي ﷺ من صفوان بن أمية دروعاً، فقال صفوان: أتضمنها يا محمد؟ فقال النبي ﷺ: بل عارية مضمونة.»63

“The borrower is liable for them.” “We cite Ḥajjāj,” said Yazīd, “citing al-Ḥakam: ‘Not liable.’” Aḥmad replied by reciting: “The Prophet, God bless and keep him, borrowed some suits of armor from Ṣafwān ibn Umayyah. Ṣafwan asked, ‘Are you liable for them?’ and the Prophet, God bless and keep him, said, ‘The borrower is liable for what he borrows.’”63

بیان جوابی نداشتن، یزید دیدگاه احمد بن حنبل را پذیرفت۔

Having nothing to say in reply, Yazīd adopted Aḥmad ibn Ḥanbal’s view.

[ابن سالم:] ما در حلقهٔ حدیث یزید بن هارون نشسته بودیم که یزید با منشی‌اش شوخی‌ای کرد. از جانب احمد بن حنبل سرفه‌ای شنیده شد، و یزید در حالی که به پیشانی خود می‌زد گفت: «چرا به من نگفتی که احمد اینجاست تا شوخی نکنم؟» 10.4

[Ibn Sālim:] We were sitting in Yazīd ibn Hārūn’s Hadith-circle and Yazīd made a teasing remark to his amanuensis. From Aḥmad ibn Ḥanbal came a clearing of the throat, and Yazīd, striking himself on the forehead, cried, “Why didn’t you tell me Aḥmad was here so I wouldn’t joke?” 10.4

[ابن سینان:] هرگز ندیدم که یزید بن هارون به کسی با احترام بیشتری بنگرد یا به کسی بیش از ابن حنبل احترام بگذارد. وقتی برای حدیث گرد هم می‌آمدیم، احمد را کنار خود می‌نشاند. در حضور او وقار خود را حفظ می‌کرد و او را به شوخی نمی‌گرفت. یک بار که احمد بیمار شد، یزید حتی سوار بر مرکب به خانه‌اش رفت تا از او عیادت کند. ۱۰.5

[Ibn Sinān:] I never saw Yazīd ibn Hārūn regard anyone with as much reverence or show anyone as much honor as he did Ibn Ḥanbal. He used to seat Aḥmad beside him when we gathered for Hadith. He maintained a dignified bearing in his presence and wouldn’t tease him. Once when Aḥmad fell ill Yazīd even rode to his house to visit him. 10.5

[المَرُّوذِي:] از احمد پرسیدم که چگونه شد یزید بن هارون به عیادت او آمد، هنگامی که او بیمار بود. او پاسخ داد: ۱۰.6

[Al-Marrūdhī:] I asked Aḥmad how it happened that Yazīd ibn Hārūn visited him when he was ill. He replied: 10.6

[ابن أبي عون و ابن هشام:] یک بار وقتی نماز جماعت می‌خواست شروع شود، شنیدیم که ابن علیّه می‌گفت: «احمد بن حنبل اینجا هست؟ به او بگویید جلو بیاید!» ۱۰.7

[Ibn Abī ʿAwn and Ibn Hishām:] Once when the ritual prayer was starting we heard Ibn ʿUlayyah saying, “Is Aḥmad ibn Ḥanbal here anywhere? Tell him to come forward!” 10.7

[ابن المبارک:] یک بار که نزد اسماعیل بن عُلَیّه بودم، کسی سخنی گفت که برخی از ما را به خنده انداخت. ابن حنبل هم آنجا بود. بعداً که نزد اسماعیل رفتیم، او را خشمگین یافتیم۔ 10.8

[Ibn al-Mubārak:] Once when I was at Ismāʿīl ibn ʿUlayyah’s someone made a remark that made some of us laugh. Ibn Ḥanbal was there too. Later we went to Ismāʿīl and found him looking angry. 10.8

«چطور توانستی بخندی،» او پرسید، «در حالی که احمد بن حنبل آنجا بود؟»

“How could you laugh,” he asked, “with Aḥmad ibn Ḥanbal there?”

عبد الرزاق: هرگز کسی را تیزهوش‌تر و پارساتر از احمد بن حنبل ندیدم۔ ۱۰۔9

[ʿAbd al-Razzāq:] I never saw anyone more astute or more scrupulous66 than Aḥmad ibn Ḥanbal. 10.9

[محمد بن علی:] ابوبکر محمد بن أبان گفت: «أحمد، إسحاق و من نزد عبدالرزاق درس خواندیم. اگر کس دیگری از او سؤالی می‌پرسید، می‌گفت: "من حدیث را برای شما نمی‌خوانم؛ فقط به خاطر این سه نفر می‌خوانم."» ۱۰.10

[Muḥammad ibn ʿAlī:] Abū Bakr Muḥammad ibn Abān said, “Aḥmad, Isḥāq, and I studied with ʿAbd al-Razzāq. If anyone else asked him a question, he would say, ‘I’m not reciting Hadith for you. I’m reciting only for the sake of these three.’” 10.10

منظورش از «این سه نفر» احمد، اسحاق و ابن أبان بود.

By “these three” he meant Aḥmad, Isḥāq, and Ibn Abān.

[عبد الرزاق:] من هرگز کسی را مانند أحمد بن حنبل آموزش نداده‌ام. 10.11

[ʿAbd al-Razzāq:] I have never taught anyone like Aḥmad ibn Ḥanbal. 10.11

«عبد الرزاق:» من هرگز کسی را مانند احمد بن حنبل آموزش نداده‌ام. ۱۰.12

[ʿAbd al-Razzāq:] I never taught anyone the like of Aḥmad ibn Ḥanbal. 10.12

[عبدالرزاق:] چهار تن از بزرگان علمای حدیث از عراق نزد ما آمدند. یکی الشاذکونی بود که در حفظ حدیث حافظه‌ای استوار داشت. دیگری ابن المدینی بود که در اختلاف روایات تسلط کامل داشت. سومی یحیی بن معین بود که از احوال راویان آگاهی بسیار دقیق داشت. و چهارمی احمد بن حنبل بود که بهترین توانایی را در جمع این سه نوع دانش داشت. [10]13

[ʿAbd al-Razzāq:] Four of the great scholars of Hadith came to us from Iraq. There was al-Shādhakūnī, who had the most tenacious memory for Hadith. There was Ibn al- Madīnī, who had mastered the differences between reports. There was Yaḥyā ibn Maʿīn, who had the most thorough knowledge of the transmitters. And then there was Aḥmad ibn Ḥanbal, who was the best at putting all three kinds of learning together. 10.13

ابو یعقوب افزود: «پس از فرستاده (پیامبر ﷺ)، هیچ‌کس بیش از عبدالرزاق نبود که مردم برای آموختن حدیث از او سفر کنند.» [عبدالرزاق:] من به سه مرد که چنان شایسته بودند حدیث آموزش داده‌ام که اگر دیگر به هیچ‌کس دیگری آموزش ندهم، برایم مهم نیست. یکی ابن الشاذکونی بود که حافظه‌ای چنان نیرومند داشت؛ دیگری یحیی بن معین که راویان را چنان نیک می‌شناخت؛ و سومی احمد بن حنبل که چنان زهد ورزید. ۱۰.14

Abū Yaʿqūb added: “After the Emissary, no one had more people travel to learn from him than did ʿAbd al-Razzāq.” [ʿAbd al-Razzāq:] I’ve taught Hadith to three men so worthy that I don’t care if I never teach anyone else. There was Ibn al-Shādhakūnī, who had such a retentive memory; Yaḥyā ibn Maʿīn, who knew the transmitters so well; and Aḥmad ibn Ḥanbal, who renounced so much. 10.14

[وکیع:] از میان همه کسانی که تاکنون به کوفه آمده‌اند، آن جوان—یعنی احمد بن حنبل—بهترین ایشان بود۔ ۱۰۔19

[Wakīʿ:] Of all those who ever came to Kufa, that young man—meaning Aḥmad ibn Ḥanbal—was the best. 10.19

[ابن شماس:] از وکیع خواستم که حدیثی را که از خارجہ بن مصعب فرا گرفته بود، به ما بیاموزد۔ ۱۰۔20

[Ibn Shammās:] I asked Wakīʿ to teach us the Hadith he had learned from Khārijah ibn Muṣʿab. 10.20

«نه، این کار را نمی‌کنم»، گفت. «احمد بن حنبل به من گفته که این کار را نکنم.» حفص بن غیاث النخعی [ابن غیاث:] از میان همه کسانی که تاکنون به کوفه آمده‌اند، آن جوان—یعنی احمد بن حنبل—بهترین بود. 10.21

“I won’t,” he said. “Aḥmad ibn Ḥanbal told me not to.” ḤAFṢ IBN GHIYĀTH AL-NAKHAʿĪ [Ibn Ghiyāth:] Of all those who ever came to Kufa, that young man—meaning Aḥmad ibn Ḥanbal—was the best. 10.21

[البخاری:] من در بصره بودم که خبر رسید احمد بن حنبل تازیانه خورده است. ابوالولید گفت: «اگر این مرد در روزگار بنی اسرائیل زندگی می‌کرد، از او افسانه‌ای می‌ساختند.» ۱۰.22

[Al-Bukhārī:] I was in Basra when the news came that Aḥmad ibn Ḥanbal had been flogged. Abū l-Walīd exclaimed, “If that man had lived in the days of the Children of Israel, they would have made him a legend.” 10.22

[ابن مخلد:] من نزد ابوالولید الطیالسی بودم که نامه‌ای از احمد بن حنبل رسید. شنیدم که می‌گفت: «در آن دو شهر»، یعنی بصره و کوفه، «هیچ‌کس نزد من محبوب‌تر از احمد بن حنبل نیست، و هیچ‌کس را بیش از او تحسین نمی‌کنم.» ۱۰.23

[Ibn Makhlad:] I was at Abū l-Walīd al-Ṭayālisī’s when a letter came from Aḥmad ibn Ḥanbal. “There’s no one in the two towns”—meaning Basra and Kufa—“dearer to me than Aḥmad ibn Ḥanbal,” I heard him say, “or anyone I admire more.” 10.23

[حمدان بن علی:] ابوالعوام البزاز (فروشندهٔ پارچه) برایم گفت: «روزی در خانهٔ ابوالولید بودیم که شنیدیم می‌گفتند: "احمد بن حنبل اینجاست!" ۱۰.24

[Ḥamdān ibn ʿAlī:] Abū l-ʿAwāmm al-Bazzāz (the draper) told me, “Once we were at Abū l-Walīd’s when we heard them saying, ‘Aḥmad ibn Ḥanbal’s here!’ 10.24

«ابوالولید، که نشسته بود، برخاست و تا آنکه احمد نشست، هیچ نگفت. احمد از او خواست که حدیثی بخواند، و او خواند.» گمان می‌کنم [البزاز] افزوده است که ابوالولید رو به احمد کرد.

“Abū l-Walīd, who had been sitting at ease, sprang up and then said nothing at all until Aḥmad had sat down. Aḥmad asked him to recite some Hadith, and he did.” I think [al-Bazzāz] added that Abū l-Walīd turned to face Aḥmad.

«من به یاد دارم»، ادامه داد البزّاز، «که خودم با خودم گفتم: همهٔ ما عالمان سالخورده‌ایم، اما تنها کسی که ابوالولید به او احترام می‌گذارد احمد است!»

“I remember,” continued al-Bazzāz, “saying”—to himself, that is—“that all of us are senior men of learning, but the only one that Abū l-Walīd treats with deference is Aḥmad!”

[ابن سماعہ:] ہم مکہ میں ابن أبی عمر العدنی کے ہاں تھے۔ ہم سب، سوائے ان کے، احمد بن حنبل کا ذکر کر رہے تھے۔ کچھ دیر بات چلتی رہی تو وہ خاموشی توڑ کر بولے: "جو لوگ احمد کا حق ادا کر سکتے تھے، وہ اب ہمارے درمیان نہیں رہے۔

[Ibn Samāʿah:] We were at Ibn Abī ʿUmar al-ʿAdanī’s in Mecca. All of us except for him were talking about Aḥmad ibn Ḥanbal. After we had gone on for a while he broke his silence and said, “Those who could give Aḥmad his due are no longer with us.

هنگامی که برای فراگیری حدیث نزد حسین الجعفی رفت، نامه‌ای با خود برد، یعنی نامهٔ توصیه. اما الجعفی گفت: «احمد، نیازی نیست که میان ما واسطه‌ای قرار دهی. هر نامی که می‌خواهی مرا با آن صدا بزن، اما تو از هر کسی که نام ببری بهتری.» ۱۰.25

When he went to study Hadith with Ḥusayn al-Juʿfī, he brought a letter”—that is, a letter of recommendation. “But al-Juʿfī said, ‘Aḥmad, there’s no need to put a patron between us. You can appeal to me using whatever name you want, but you’re a better man than anyone you name.’” 10.25

[ابن أبی حاتم:] از أحمد بن سنان القطان (فروشنده پنبه) شنیدم که گفت: دیدم أحمد بن حنبل نزد عبدالرحمن بن مهدی می‌آمد — یا شاید هنگامی بود که أحمد از حلقه برخاسته و رفته بود — و شنیدم که ابن مهدی می‌گفت: «کسی حدیث‌های سفیان الثوری را بهتر از آن مرد آنجا نمی‌شناسد.» 10.26

[Ibn Abī Ḥātim:] I heard Aḥmad ibn Sinān al-Qaṭṭān (the cotton merchant) report that he saw Aḥmad ibn Ḥanbal approaching ʿAbd al-Raḥmān ibn Mahdī—or perhaps it was when Aḥmad had gotten up and left the circle—and heard Ibn Mahdī say, “No one knows the Hadith transmitted by Sufyān al-Thawrī better than that man there.” 10.26

[ابن مهدی:] هر بار که به ابن حنبل نگاه می‌کنم، نمی‌توانم از یاد سفیان الثوری غافل شوم. ۱۰.27

[Ibn Mahdī:] Every time I look at Ibn Ḥanbal I can’t help thinking of Sufyān al- Thawrī. 10.27

[ابن شمّاس:] ما نزد عبدالرحمن بن مهدی بودیم که احمد بن حنبل تازه رفته بود یا داشت می‌رفت، و عبدالرحمن گفت: «هر کس می‌خواهد بداند سفیان الثوری چه چیزی در سر داشت، از آن مرد آنجا بپرسد.» ۱۰.28

[Ibn Shammās:] We were at ʿAbd al-Raḥmān ibn Mahdī’s when Aḥmad ibn Ḥanbal had just left—or was approaching—and ʿAbd al-Raḥmān said, “Anyone who wants to know what al-Thawrī carried in his head should ask that man there.” 10.28

«ابن مهدی:» «آن پسر» — یعنی احمد بن حنبل — «حتی در شکم مادرش نزدیک بود الگویی برای دیگران باشد.» ۱۰.29

[Ibn Mahdī:] “That boy”—meaning Aḥmad ibn Ḥanbal—“was almost an exemplar while still in his mother’s womb.” 10.29

[القطان:] «هرگز شاگردی به خوبی احمد بن حنبل نداشتم.» ۱۰.30

[Al-Qaṭṭān:] “I never had another student as good as Aḥmad ibn Ḥanbal.” 10.30

[القطّان:] بهترین شاگردان من احمد بن حنبل و یحیی بن معین بودند. ۱۰.31

[Al-Qaṭṭān:] My two best students were Aḥmad ibn Ḥanbal and Yaḥyā ibn Maʿīn. 10.31

[القطّان:] «هرگز شاگردی به خوبی أحمد بن حنبل و یحیی بن معین نداشتم.» ۱۰.32

[Al-Qaṭṭān:] “I never had another student as good as Aḥmad ibn Ḥanbal and Yaḥyā ibn Maʿīn.” 10.32

[الکرابیسی:] وقتی احمد بن حنبل به بصره رفت، ابن الشاذکونی از او دلخور شد و درباره‌اش سخنی به یحیی بن سعید القطان گفت، و او گفت: «بگذار او را ببینم.» ۱۰.33

[Al-Karābīsī:] When Aḥmad ibn Ḥanbal went to Basra, Ibn al-Shādhakūnī came to resent him, and made some remark about him to Yaḥyā ibn Saʿīd al-Qaṭṭān, who said, “Let me have a look at him.” 10.33

پس از آنکه او را دید، القطّان به ابن الشاذکونی گفت: «وای بر تو، سلیمان! آیا از خدا نمی‌ترسی؟ او یکی از دانشمندان ماست که داری درباره‌اش سخن می‌گویی.» [القطّان:] از میان کسانی که از بغداد آمده بودند، هیچ‌کس نزد من عزیزتر از احمد بن حنبل نبود. 10.34

After he had seen him, al-Qaṭṭān said to Ibn al-Shādhakūnī, “Shame on you, Sulaymān! Have you no fear of God? That’s one of our sages you’re talking about.” [Al-Qaṭṭān:] Of the ones who came from Baghdad, no one was dearer to me than Aḥmad ibn Ḥanbal. 10.34

[ابن المدینی:] یحییٰ، احمد و خلف نزد ابن سعید القطان آمدند تا نزد او علم بیاموزند. او از من پرسید که یحییٰ کیست۔ ۱۰35

[Ibn al-Madīnī:] Yaḥyā, Aḥmad, and Khalaf came to study with Ibn Saʿīd al- Qaṭṭān. He asked me who Yaḥyā was. 10.35

«این یحییٰ بن معین است»، به او گفتم۔

“That’s Yaḥyā ibn Maʿīn,” I told him.

«این یکی چطور؟» «این خلف است.» «و آن یکی چطور؟» «احمد بن حنبل.» او گفت: «اگر کسی از میان ایشان شایسته باشد، همان است.» [احمد:] هرگز کسی را مانند یحیی بن سعید ندیدم. ۱۰.36

“What about that one?” “That’s Khalaf.” “What about that one?” “Aḥmad ibn Ḥanbal.” “If any of them is the one,” he said, “it’s him.” [Aḥmad:] I never met anyone else like Yaḥyā ibn Saʿīd. 10.36

[عبدالله:] گروهی از محدثان روزی در حلقه‌ی ابوعاصم الضحاک بن مخلد گرد آمدند. ۱۰.37

[ʿAbd Allāh:] A group of Hadith-men once gathered at the circle of Abū ʿĀṣim al- Daḥḥāk ibn Makhlad. 10.37

«همه‌ی شما ادعا می‌کنید که فهم دینی دارید»، گفت، «اما آیا واقعاً کدام‌یک از شما آن را دارد؟» و سپس شروع به سرزنش کردن ایشان نمود.

“All of you claim to have religious understanding,” he said, “but do any of you have it?” With that he began to rebuke them.

«یکی از ما این کار را می‌کند»، گفتند.

“One of us does,” they said.

«چه کسی؟» «او در راه است.» وقتی پدرم رسید، گفتند: «خودش است!» ابو عاصم به او نگاه کرد و گفت: «جلو بیا.» او گفت: «من دوست ندارم از روی مردم رد شوم.»

“Who?” “He’s on his way.” When my father arrived, they said, “That’s him!” Abū ʿĀṣim looked at him and said, “Come up front.” “I don’t like to step over people,” he said.

«حالا این یکی مردی است که می‌فهمد!» ابوعاصم گفت. «برایش جا باز کنید!» آنها کنار رفتند و او وارد شد. ابوعاصم از او خواست که مقابلش بنشیند.

“Now there’s a man who understands!” said Abū ʿĀṣim. “Make room for him!” They moved aside and he came in. Abū ʿĀṣim asked him to sit in front of him.

سپس او از او سؤالی پرسید و او به آن پاسخ داد. سپس سؤال دیگری پرسید و او به آن هم پاسخ داد، و سپس سومی، و بعد سؤالات بسیاری، و او به همه آنها پاسخ داد.

Then he asked him a question, which he answered. He asked him another question, and he answered that one too, and then a third, and then many, and he answered them all.

«این یک جانور دریایی است»، گفت ابوعاصم، «نه یک جانور زمینی!» یا شاید گفته باشد: «این یک جانور دریایی است که روی زمین راه می‌رود!»68

“This is a sea creature,” said Abū ʿĀṣim, “not a land animal!” Or he may have said, “This is a sea creature that walks on land!”68

[ابو عاصم:] احمد بن حنبل نزد من آمد. شنیدم که مردم می‌گفتند «ابن حنبل اینجاست! ابن حنبل اینجاست!» ۱۰.38

[Abū ʿĀṣim:] Aḥmad ibn Ḥanbal came to see me. I heard people saying “Ibn Ḥanbal’s here! Ibn Ḥanbal’s here!” 10.38

«این حنبل را به من نشان بده»، گفتم، و او را به من نشان دادند.

“Show me this Ibn Ḥanbal,” I said, and they pointed him out.

ابوالیمان: من پیش‌تر گمان می‌کردم که احمد بن حنبل شبیه ارطاة بن المنذر است.41

[Abū l-Yamān:] I used to think Aḥmad ibn Ḥanbal resembled Arṭaʾah ibn al- Mundhir.69 10.41

[یحیی بن آدم:] احمد بن حنبل الگوی ما است۔ ۱۰42

[Yaḥyā ibn Ādam:] Aḥmad ibn Ḥanbal is our exemplar. 10.42

[مردی:] سلیمان بن حرب یک بار به من گفت: «از احمد بن حنبل بپرس که دربارهٔ این مسئله چه می‌گوید، چون او الگوی ماست.» ۱۰.43

[A man:] Sulaymān ibn Ḥarb once said to me, “Ask Aḥmad ibn Ḥanbal what he says about this problem, because he’s our exemplar.” 10.43

[المخرمی:] از عیسیٰ بن عفان شنیدم که می‌گفت: «یحییٰ بن معین و ابو خیثمہ» — و دیگرانی را که نام برد — «همگی می‌آمدند و از پدرم حدیث می‌شنیدند. سپس احمد بن حنبل آمد و از او حدیث شنید. پس از رفتنش، پدرم به من گفت: "او ارزشش برابر با همه‌ی آنان بود"، و منظورش میزان دانش احمد بود.» ۱۰.44

[Al-Mukharrimī:] I heard ʿĪsā ibn ʿAffān say: “Yaḥyā ibn Maʿīn and Abū Khaythamah”—and others he mentioned—“all used to come and hear Hadith from my father. Then Aḥmad ibn Ḥanbal came and heard Hadith from him. After he left, my father said to me, ‘He was worth the lot of them,’ referring to how much Aḥmad knew.” 10.44

[ابو عثمان:] از الهیثم بن جمیل شنیدم که می‌گفت: «اگر آن جوان» — یعنی احمد بن حنبل — «عمر کند، برای یک نسل، حجتِ خدا بر اسلام خواهد بود.» 10.45

[Abū ʿUthmān:] I heard al-Haytham ibn Jamīl say: “If that young man”—meaning Aḥmad ibn Ḥanbal—“lives long enough, he’ll be God’s proof of Islam for a whole generation.” 10.45

[ابن أبي الحواری:] از الهیثم بن جمیل شنیدم که می‌گفت: «هر عصری مردی دارد که حجت اسلام برای نسل خودش است. فضیل بن عیاض حجت زمان اوست، و گمان می‌کنم اگر آن جوان» — یعنی أحمد بن حنبل — «عمر کند، حجت زمان خودش خواهد بود.» 10.46

[Ibn Abī l-Ḥawārī:] I heard al-Haytham ibn Jamīl say, “Every age has a man who serves as a proof of Islam to his generation. Fuḍayl ibn ʿIyāḍ is the proof for his time, and I think that if that young man”—meaning Aḥmad ibn Ḥanbal—“lives long enough, he’ll be the proof for his.” 10.46

[یوسف بن مسلم:] هیثم بن جمیل یک بار هنگام نقل حدیثی از هُشیم دچار اشتباه شد. ۱۰.47

[Yūsuf ibn Muslim:] Haytham ibn Jamīl once made an error while reciting a Hadith citing Hushaym. 10.47

«برخی افراد آن روایت را به شکلی دیگر نقل می‌کنند»، به او گفته شد.

“Some people recite that report differently,” he was told.

«کسی مثل چه کسی؟» «احمد بن حنبل.» «کاش عمرم کوتاه‌تر می‌بود،» هیثم گفت، «و عمر او طولانی‌تر.» [اسد الخشاب:] شنیدم هیثم بن جمیل می‌گفت: «کاش خداوند عمر احمد بن حنبل را طولانی‌تر و عمر مرا کوتاه‌تر می‌کرد.» ۱۰.48

“Like who?” “Aḥmad ibn Ḥanbal.” “I wish my life could be shorter,” said al-Haytham, “and his longer.” [Asad al-Khashshāb:] I heard al-Haytham ibn Jamīl say, “I wish God would make Aḥmad ibn Ḥanbal’s life longer and mine shorter.” 10.48

سپس او رو به مردی کرد که حاضر بود و گفت: «به من بگو: چرا گفتی که من چیزی مفید برای مسلمانان داشتم که بیان کنم؟»

Then he turned to a man who was present and said, “Tell me: Why did you say that I had anything useful to impart to Muslims?”

[الرّمادی:] به یاد دارم که یک بار در مجلس ابونُعَیم بودیم و احمد بن حنبل و یحیی بن معین هم با ما بودند. در آن روزها، وقتی ابونُعَیم مجلس حدیث برگزار می‌کرد، احمد در سمت راست او و یحیی در سمت چپش می‌نشست. روزی یحیی کاغذی را نزد من آورد که بر آن بخشی از روایات ابونُعَیم را نوشته بود و سپس در فاصله‌های میان آن‌ها، روایاتی را که از دیگران نقل شده بود رونویسی کرده بود.

[Al-Ramādī:] I remember one occasion when we were at Abū Nuʿaym’s studying with Aḥmad ibn Ḥanbal and Yaḥyā ibn Maʿīn. In those days, when Abū Nuʿaym held Hadith sessions, Aḥmad used to sit on his right and Yaḥyā on his left. One day Yaḥyā came to me with a piece of paper on which he had written some of Abū Nuʿaym’s reports and then, in the spaces between them, copied out reports transmitted by others.

«وقتی نوبت ما برسد»، گفت، «کاغذ را به ابونعیم بده و بگو آن را بخواند.» ۱۰.49

“When it’s us there,” he said, “Give Abū Nuʿaym the paper and have him read it.” 10.49

هنگامی که مجلس پایان یافت و مردم در حال رفتن بودند، او کاغذ را به آن مرد داد۷۰. ابو نُعَیم تمام آن را خواند، سپس مدتی به من خیره شد و سرانجام به احمد بن حنبل و یحیی بن معین نگاه کرد.

When the session ended and people were leaving, he handed him the paper.70 Abū Nuʿaym read the whole thing, then stared at me for a while, and finally looked at Aḥmad ibn Ḥanbal and Yaḥyā ibn Maʿīn.

«این مرد که اینجاست،» گفت و به سوی احمد اشاره کرد، «دینش را آنقدر جدی می‌گیرد که دست به چنین کاری نمی‌زند. و تو،» گفت و به من نگاه کرد، «اهل این جور کارها نیستی. کسی که این کار را کرده،» ادامه داد، «باید همین یکی باشد،» و به یحیی لگدی زد که او را از پله‌ها به پایین انداخت. «داری خودت را گول کی می‌زنی؟» فریاد زد.

“This fellow here,” he said, gesturing toward Aḥmad, “takes his religion too seriously to do something like this. As for you,” he said, looking at me, “you don’t do this sort of thing. The one who did it,” he continued, “must be this one,” and gave Yaḥyā a kick that knocked him off the stoop. “Who are you trying to fool?” he cried.

یحیی برخاست و ابونعیم را بوسید. گفت: «خدا از جانب اسلام به تو پاداش دهد!» و افزود: «تو همان کسی هستی که باید حدیث درس بدهد. من فقط داشتم تو را امتحان می‌کردم.» [ابن منصور:] وقتی احمد بن حنبل و یحیی بن معین برای فراگرفتن نزد عبدالرزاق رفتند، من به عنوان خدمتکارشان همراهشان رفتم. پس از بازگشت به کوفه، یحیی به احمد گفت: «می‌خواهم ابونعیم را امتحان کنم.» ۱۰.50

Yaḥyā picked himself up and kissed Abū Nuʿaym. “May God reward you on behalf of Islam!” he said. “You are just the sort of man who should teach Hadith. I was only testing you.” [Ibn Manṣūr:] When Aḥmad ibn Ḥanbal and Yaḥyā ibn Maʿīn went to study with ʿAbd al-Razzāq, I went along with them as their servant. After we returned to Kufa, Yaḥyā said to Aḥmad, “I want to test Abū Nuʿaym.” 10.50

[المروزی:] از قتیبہ بن سعید شنیدم که می‌گفت: «در روزگار ما بهترین مردان ابن المبارک و آن جوان‌اند.» ۱۰.51

[Al-Marwazī:] I heard Qutaybah ibn Saʿīd say, “In our generation the best men are Ibn al-Mubārak and that young fellow.” 10.51

«کدام جوان؟» ابوبکر الرازی پرسید.

“Which young fellow?” asked Abū Bakr al-Rāzī.

«ابن حنبل.» «او بزرگترین عالم عراق است و تو او را جوانی خطاب می‌کنی؟» قتیبه گفت: «وقتی من او را دیدم جوان بود.»

“Ibn Ḥanbal.” “He’s the senior man of learning in Iraq, and you’re calling him a young fellow?” “He was young when I met him,” said Qutaybah.

[قتیبہ:] احمد بن حنبل اور اسحاق بن راہویہ دنیا میں صرف یہی دو نمونے ہیں۔ 10۔52

[Qutaybah:] Aḥmad ibn Ḥanbal and Isḥāq ibn Rāhawayh are the only two exemplars in the world. 10.52

53

53

[قتیبہ:] اگر تم دیکھو کہ کوئی شخص ابن حنبل سے محبت رکھتا ہے تو یقین رکھو کہ وہ سنت کا پابند ہے۔ 10۔53

[Qutaybah:] If you find that someone admires Ibn Ḥanbal, you can be sure that he upholds the sunnah. 10.53

[قتیبه:] اگر ببینی کسی ابن حنبل را ستایش می‌کند، می‌توانی مطمئن باشی که او به سنت پایبند است و با جماعت (مسلمانان) همراه است۔۷۲ ۱۰۔54

[Qutaybah:] If you find that someone admires Ibn Ḥanbal, you can be sure that he upholds the sunnah and stands with the community.72 10.54

[قتیبہ:] اگر تم دیکھو کہ کوئی شخص ابنِ حنبل سے محبت رکھتا ہے تو یقین رکھو کہ وہ راہِ حق پر ہے۔ 10.55

[Qutaybah:] If you find that someone admires Ibn Ḥanbal, you can be sure that he’s on the path. 10.55

[قتیبہ:] اگر احمد، ثوری، مالک، الاوزاعی اور اللیث بن سعد کے زمانے میں ہوتا تو انہی میں سب سے آگے ہوتا۔ 10.56

[Qutaybah:] If Aḥmad had lived in the time of al-Thawrī, Mālik, al-Awzāʿī, and al-Layth ibn Saʿd, he would have been the foremost among them. 10.56

[ابن شبویہ:] میں نے قتیبہ کو یہ کہتے سنا: «اگر احمد الثوری، مالک، الاوزاعی اور اللیث بن سعد کے زمانے میں ہوتا تو وہ ان سب میں سب سے آگے ہوتا۔» 10۔57

[Ibn Shabbuwayh:] I heard Qutaybah say, “If Aḥmad had lived in the time of al- Thawrī, Mālik, al-Awzāʿī, and al-Layth ibn Saʿd, he would have been the foremost among them.” 10.57

احمد بن حنبل را نیز بسیاری از دانشمندان ستودند؛ کسانی که از نظر مرتبه با استادانش برابر بودند و نزد ایشان درس نخوانده بود. یکی از آنان ابومُشیر الدِّمشقی بود. ۱۰.62

Aḥmad ibn Ḥanbal was also praised by many men of learning, equal in rank to his teachers, with whom he did not study. One was Abū Mushir al-Dimashqī. 10.62

[ابن عباس:] از ابومشیر پرسیدم آیا کسی را می‌شناسد که بتواند دین جامعه‌مان را حفظ کند.

[Ibn al-ʿAbbās:] I asked Abū Mushir if he knew anyone who could keep our community’s religion safe.

«من کسی را نمی‌توانم به یاد بیاورم»، او پاسخ داد، «جز یک جوان در شرق»، یعنی احمد بن حنبل.

“I can’t think of anyone,” he replied, “except one young man out east,” meaning Aḥmad ibn Ḥanbal.

[نویسنده:] امید است که در ادامه‌ی این کتاب، به خواست خدا، گزارش‌های بسیار دیگری مانند این بیاید.

[The author:] A good many more reports like this will appear—God willing—in the course of this book.