[ابوالقاسم الجبّولی:] بیشترِ مردم گمان می‌کنند که احمد بن حنبل بیشتر به خاطر کاری که در دورانِ محنت انجام داد شهرت یافت، اما این‌طور نیست. او شهرت یافت چون می‌توانستی از او دربارهٔ هر مسئله‌ای بپرسی و او پاسخ می‌داد، گویی تمامِ دانشِ جهان را پیشِ رویش گشوده داشت. 9.1

[Abū l-Qāsim al-Jabbulī:] Most people think that Aḥmad ibn Ḥanbal became famous largely because of what he did during the Inquisition, but that’s not so. It was because you could ask him about any issue and he would answer as if he had all the learning in the world laid out before him. 9.1

[الحربی]: من سه مردی را دیدم که مانندشان را هیچ زنی به دنیا نیاورده است.

[Al-Ḥarbī]: I lived to see three men like no other: men unlike any of woman born.

اولی ابوعُبید القاسم بن سَلّام بود. تنها چیزی که می‌توانم او را به آن تشبیه کنم، کوهی است که از نفَس زندگی پُر شده باشد. دومی بِشر بن الحارث بود. تنها راه توصیف او این است که بگویم تمام وجودش، از فرق سر تا کف پا، گویی از گِل خویشتن‌داری سرشته شده بود. سومی احمد بن حَنبل بود. به نظر من او دانش دوران باستان و روزگار متأخر را، از هر نوعی که بود، گرد آورده بود، به‌گونه‌ای که هر چه می‌خواست می‌توانست بگوید یا هر آنچه را می‌خواست بازدارد. 9.2

The first was Abū ʿUbayd al-Qāsim ibn Sallām. The only thing I can compare him to is a mountain filled with the breath of life. The second was Bishr ibn al-Ḥārith. The only way to describe him is to say that all of him, from the crown of his head down to the soles of his feet, seemed to have been kneaded from the clay of self-restraint. The third was Aḥmad ibn Ḥanbal. To me he seemed to have gathered the learning of ancient times and latter days alike, of whatever kind, so that he could say as much as he wanted or keep back whatever he wished. 9.2

[الدارمی:] هرگز مردی سیاه‌موی را ندیدم که احادیثِ رسولِ خدا (خداوند او را درود و سلام گوید) را بیشتر از احمد از بر کرده باشد، و هیچ‌کس را ندیدم که به معنای همهٔ آن‌ها بهتر از او رسیده باشد. ۹.3

[Al-Dārimī:] I never saw a dark-headed man55 learn more Hadith reports of God’s Emissary (God bless and keep him) by heart, nor reach a better understanding of everything they meant, than Aḥmad did. 9.3

[ابن راهویه:] در عراق با احمد بن حنبل، یحیی بن معین و هم‌دوره‌های خودم درس می‌خواندم. ما یکدیگر را در حدیث امتحان می‌کردیم؛ به این صورت که دربارهٔ سلسلهٔ راویان یک روایت، یا دو یا سه سلسلهٔ مختلفی که برای آن یک روایت ممکن بود وجود داشته باشد، از هم می‌پرسیدیم.

[Ibn Rāhawayh:] In Iraq I used to study with Aḥmad ibn Ḥanbal, Yaḥyā ibn Maʿīn, and my own cohort. We used to test each other on Hadith by asking about the chain of transmitters—or the two or three different chains—that might exist for a single report.

سپس یحییٰ بن معین سخن می‌گفت و زنجیرهٔ دیگری ارائه می‌داد. من می‌پرسیدم: «این یکی را همه قبول داریم، نه؟» و آنان همه می‌گفتند که بله. سپس می‌پرسیدم: «این روایت چه معنایی دارد؟ شما آن را چگونه تفسیر می‌کنید؟ و چه پیامدهایی از آن می‌توان استنباط کرد؟» ۹.4

Then Yaḥyā ibn Maʿīn would speak up and offer yet another chain. “We all agree on that one, don’t we?” I would ask, and they would all say they did. Then I would ask, “What does the report mean? How would you explain it? And what implications can we draw from it?” 9.4

در آن هنگام، همه ساکت می‌شدند جز أحمد بن حنبل.

At that, everyone would fall silent except for Aḥmad ibn Ḥanbal.

[ابن یونس:] شنیدم که ابوعاصم، هنگامی که سخن از فهم دینی به میان آمد، می‌گفت: «در بغداد کسی نیست، جز آن مرد»، یعنی احمد.

[Ibn Yūnus:] I heard Abū ʿĀṣim say, when the topic of religious understanding was raised, “There’s no one there”—in Baghdad—“except that man,” meaning Aḥmad.

«هیچ‌کس تا به حال از آنجا نزد ما نیامده که به اندازه‌ی او خوب بفهمد.» ۹.5

“No one’s ever come to us from there who understands as well as he does.” 9.5

کسی سپس از علی بن المدینی نام برد، اما ابو عاصم با بی‌اعتنایی دستش را تکان داد.

Someone then mentioned ʿAlī ibn al-Madīnī, but Abū ʿĀṣim waved his hand dismissively.

[الكوفي:] سُئل يحيى بن معين مرةً عن مسألة تتعلق بالسكنى في دكّان. فقال: «لا أتعرّض لهذا، اسألوا أحمد بن حنبل». 9.6

[Al-Kūfī:] Yaḥyā ibn Maʿīn was once asked a question about living in a shop. “I don’t deal with that,” he replied. “Ask Aḥmad ibn Ḥanbal.” 9.6

الخلّال گفت که احمد کتابهای فقه عقلی را نوشت و حفظ کرد، اما سپس دیگر به آنها مراجعه نکرد. هرگاه دربارهٔ فهم دینی سخن می‌گفت، چنان سخن می‌گفت که گویی مردی است که همهٔ انواع دانش را آزموده و می‌تواند از روی تجربه سخن بگوید. ۹.7

Al-Khallāl said that Aḥmad copied down the books of rationalist jurisprudence and memorized them, but then stopped consulting them. Whenever he spoke about religious understanding, he did so with the air of a man who had tested all the forms of knowledge and could speak from experience. 9.7

حبیش بن مبشر و تعدادی دیگر از فقها گفتند: «ما وقتی مناظره می‌کنیم، حاضریم با هر کسی به چالش بپردازیم، جز ابن حنبل. با او، کاری جز سکوت از دستمان برنمی‌آید.» ۹.8

Ḥubaysh ibn Mubashshir and a number of other jurists said, “When we debate, we’re willing to challenge anyone except Ibn Ḥanbal. With him, all we can do is keep quiet.” 9.8

[الحربی:] از احمد [بن حنبل] پرسیده شد که آیا مسلمان باید به مسیحی بگوید «خداوند بر تو رحمت کند!». ۹.9

[Al-Ḥarbī:] Aḥmad [ibn Ḥanbal] was asked whether a Muslim should say “May God grace you!” to a Christian. 9.9

«بله»، گفت. «باید آن را بگوید و از آن این معنا را اراده کند: "خداوند تو را با مسلمان ساختنت گرامی بدارد!"»56

“Yes,” he said. “He should say it, and mean by it ‘May God grace you by making you Muslim!’”56

همچنین از او پرسیده شد که اگر مردی سه سوگند الزام‌آور یاد کرده باشد که همان شب با همسرش همبستر شود، وگرنه او را طلاق دهد، و سپس دریابد که همسرش در حال حیض است، چه حکمی دارد.

He was also asked whether a man who has sworn three binding oaths to have intercourse with his wife that night, or divorce her, discovers that she is menstruating.

«او باید او را طلاق دهد و با او همبستری نکند،» پاسخ داد. «خدا طلاق را جایز کرده، اما همبستری با زنی را که در حال حیض است حرام کرده است.»57

“He must divorce her and not have intercourse,” he replied. “God has permitted divorce but forbidden intercourse with a menstruating woman.”57

ابوالوفاء علی بن عقیل (خدا از او خشنود باد) گفت: ۹.10

Abū l-Wafāʾ ʿAlī ibn ʿAqīl (may God be pleased with him) said:58 9.10

یکی از چیزهای شگفت‌انگیزی که از جوانان نادان می‌شنویم این ادعاست که احمد در فهم دینی ضعیف بود و تنها در نقل حدیث توانا. این ادعا به اندازهٔ هر ادعای نادانانهٔ دیگری بی‌پایه است، و آنان این سخن را به این دلیل می‌گویند که روش او را در به‌کارگیری حدیث برای رسیدن به تصمیم دربارهٔ راه برتر عمل نمی‌فهمند. بی‌تردید احکام او از هر آنچه تاکنون دیده‌ایم که آنان تولید کرده‌اند، ظریف‌تر و دقیق‌ترند. و این را هم که بگذریم، تسلط برتر او بر خود حدیث است که خودشان نیز به آن اعتراف می‌کنند. بارها او به مجالس حدیثی آنان پیوست و از بهترین‌هایشان پیشی گرفت.

One of the surprising things you hear ignorant young men say is that Aḥmad was no good at religious understanding, only Hadith transmission. That claim is as ignorant as any they could make, and they make it because they don’t understand his method of using Hadith to reach decisions about the preferable course of action. Certainly, his rulings are more nuanced than any we have seen them produce. This is not even to mention his superior mastery of Hadith itself, which they themselves concede. More than once he joined them for Hadith sessions and outdid the best of them.

یکی از احکام دقیق و پیچیدهٔ او مربوط به این است که دیدگاه‌هایش دربارهٔ تقسیم دینی که بر عهدهٔ دو نفر است با یکدیگر متفاوت بود. در مورد رد اعتبار تقسیم دینی که بر عهدهٔ یک نفر است، اختلافی نداشتند.

A particularly intricate ruling of his concerns the fact that his views differed about the division of a debt that is the liability of two persons. They did not differ in regard to the rejection of the validity of the division of a debt that is the liability of one person.

منظور این است که اگر تعهد یکی باشد، قابل تقسیم نیست. زیرا کسی که بدهی را ایجاد کرده یک نفر است، و یکی از دو شریکی که طلبکارِ این بدهی هستند تنها حق مطالبه پرداخت بر اساس حقوق خود در شراکت را دارد و کار دیگری نمی‌تواند انجام دهد؛ پس چگونه ممکن است تعهد قابل تقسیم باشد؟ اما وضع چنین نیست هنگامی که بدهی بر عهده دو نفر باشد. زیرا یکی از دو شریکی که طلبکار بدهی هستند می‌تواند به تنهایی علیه تعهد یکی از دو بدهکار اقدام کند. در چنین حالتی تقسیم معتبر است، زیرا یکی از دو منبع پرداخت از دیگری قابل تشخیص است. اما دیدگاه او که بر اساس آن چنین تقسیمی ممنوع است، از آن روست که تقسیم بدهی‌ای که بر عهده دو نفر است ممنوع می‌باشد، چون تعهدها معمولاً متفاوت‌اند و برابر نیستند.59 ۹.11

The point seems to be that, if it is a single liability, it is not subject to division. This is because the one who incurred the indebtedness is one person, and one of the two partners who are owed the debt has only the right to demand payment according to his rights under the partnership—he may do nothing else, so how could the liability be subject to division? But that is not the case when the debt is the obligation of two persons. That is because one of the two partners who are owed the debt may, on his own, seek recourse against the liability of one of the two who owe the debt. In such a case the division is valid, because one of the two sources of payment is distinguishable from the other. As for his view according to which such a division is precluded, that would be because division of a debt owed by two persons is precluded due to the fact that the liabilities usually differ, and are not equivalent.59 9.11

یکی دیگر از نمونه‌های فهم دینی احمد و ظرافت استدلال او، زمانی است که از او درباره مردی پرسیدند که نذر کرده بود بر چهار دست و پا دور کعبه طواف کند. او پاسخ داد که آن مرد باید دو طواف انجام دهد، اما نباید خزیدن کند. به این فهم دینی توجه کنید: به نظر می‌رسد احمد در کار افتادن بر صورت تأمل کرده و به این نتیجه رسیده که این عمل مایه تمسخر می‌شود و موجودی دارای شعور را به سطح حیوان فرو می‌کاهد. بر این اساس، او برای جلوگیری از آنکه آن مرد مایه تماشا شود و به خانه خدا و مسجد بی‌حرمتی وارد شود، اقدام کرد. اما به جای آنکه لفظ نذر آن مرد برای خزیدن را باطل بداند، پاها را که ابزار درست حرکت‌اند، جانشین دست‌ها کرد.۶۰ ۹.12

Another example of Aḥmad’s religious understanding and the subtlety of his reasoning is the time when he was asked about a man who had vowed to circle the Kaʿbah on all fours. He answered that the man should perform two circumambulations but not crawl. Note the religious understanding: Aḥmad seems to have contemplated the act of falling on one’s face and concluded that it provokes ridicule and reduces a sentient creature to the level of a beast. Accordingly, he moved to protect the man from becoming a spectacle and bringing dishonor to God’s House and the Mosque. But instead of invalidating the wording of the man’s vow to crawl, he substituted the feet— the proper instrument of motion—for the hands.60 9.12

در موردی دیگر از احمد درباره مردی پرسیده شد که درگذشته و کنیزی خوانندہ را برای پسرش به ارث گذاشته بود، و پسر نیاز داشت آن کنیز را بفروشد. احمد گفت که او را تنها می‌توان همچون کنیزی بی‌تعلیم فروخت. 9.13

On another occasion Aḥmad was asked about a man who had died and left a singing slave to his son, who needed to sell her. Aḥmad said that she could only be sold as if untrained. 9.13

«به او گفته شد: "یک خواننده ارزشش ۳۰٬۰۰۰ دینار است، اما یک برده آموزش‌ندیده تنها بیست هزار ارزش دارد!" او دوباره تکرار کرد: "او را تنها می‌توان همچون کسی که آموزش ندیده است فروخت."»

“A singer is worth 30,000 dinars,” he was told, “but an untrained slave is worth only twenty!” “She can only be sold as if untrained,” he repeated.

این نشانهٔ فهم دینی درخورِ ستایش از سوی اوست، زیرا توانایی آواز خواندن در یک کنیز همانند ساختن ابزاری برای سرگرمی بیهوده است و در موارد غصب نمی‌توان برای آن ارزشی قائل شد. اگر کسی کنیزِ آوازخوانی را غصب کند و آن‌گاه آن کنیز آواز خواندن را فراموش کند، غاصب مسئولیتی ندارد.61

This is an admirable bit of religious understanding on his part, because the ability to sing in a slave is like the construction of an instrument of idle diversion and it is not to be assigned a value in cases of usurpation. If a man usurps a singing female slave who then forgets how to sing, he is not liable.61

در مناسبتی دیگر، از احمد پرسیده شد که اگر در مقداری کنجد که برای خیساندن رها شده بود، موش مرده‌ای یافت شود، چه باید کرد. او حکم داد که کنجد را باید به‌عنوان علوفه برای دام‌ها به کار برد. 9.14

On another occasion, Aḥmad was asked what to do when a dead mouse was found in a quantity of sesame seeds that had been left to soak. He ruled that the seeds should be used as fodder for livestock. 9.14

«آیا بار بار شستن آنها و سپس آبکش کردنشان چطور است؟» از او پرسیده شد.

“What about rinsing them repeatedly and then draining them?” he was asked.

«نه بعد از اینکه خیس شده باشند»، گفت.

“Not after they’ve been soaked,” he said.

این نمونه‌ای دیگر از استدلال دقیق اوست. آبی که پیش‌تر توسط دانه‌ها جذب شده بود، با ریختن آب اضافی روی آن‌ها خارج نمی‌شود، زیرا آب نمی‌تواند جایگزین آب شود. به هوش و تسلط او بر جزئیات توجه کنید.

This is another example of careful reasoning on his part. The water that had already been absorbed by the seeds would not be removed by pouring additional liquid over them, since water cannot displace water. Note the man’s acumen and his mastery of detail.

در موردی دیگر از او پرسیده شد که آیا می‌توان کرم‌های ابریشم را در پیله‌هایشان در معرض آفتاب قرار داد تا بمیرند و از خوردن رشته‌هایی که تولید کرده‌اند جلوگیری شود. ایشان فرمود: «اگر راه دیگری وجود نداشته باشد، و هدف چیزی غیر از آزار دادن آنها باشد، پس جایز است.» 9.15

On another occasion he was asked about exposing silkworms to the sun to kill them in their cocoons and prevent them from consuming the filaments they had produced. “If there is no other way,” he said, “and if the purpose is something other than making them suffer, then it’s allowed.” 9.15

این حکم دلیلی بر فهم و بصیرت بزرگ اوست. او کاری را که موجب رنج است تنها از آن رو مجاز دانسته که آن کار هدفی غیر از ایجاد آن رنج داشته است.

This verdict is evidence of his great discernment. He permitted an act that causes suffering only because the act had a purpose other than causing that suffering.

ابن عقیل افزود: شگفت‌انگیز بودنِ استدلال‌های احمد، گواهِ وجودِ ذهنی است که به بالاترین سطحِ فهم رسیده بود. برای نمونه، روزی ابوعُبیده به دیدارش آمد و او از جای خود برخاست۔ ۹۔16

Ibn ʿAqīl added: Aḥmad’s striking feats of reasoning attest to the presence of a mind that had reached the highest level of understanding. On one occasion, for example, he received a visit from Abū ʿUbaydah and rose from his seat. 9.16

«آیا روایت نشده است،» ابوعُبیده پرسید، «که "جای هر کس از آنِ خودِ اوست"؟» «درست است،» احمد گفت. «یعنی او اگر بخواهد می‌تواند جای خود را بگیرد، یا آن را به دیگری واگذارد.» این میزان از فهم، که در اینجا با تیزهوشی و زودجوشی همراه شده، بی‌نظیر است.

“Hasn’t it been reported,” asked Abū ʿUbaydah, “that ‘a man’s place is his own’?” “That’s right,” said Aḥmad. “It means he can take the place if he wants, or offer it to someone else.” This degree of understanding, here joined with quick thinking, is un surpassable.

با دیدن این میزان بصیرت و داوری درست، هر ناظر منصفی جز این نمی‌تواند کرد که از روی فروتنی چشم فرو بندد۔۶۲ کسانی که بر احمد خرده می‌گیرند تنها پیروان بدعت‌های ناپسندند که چون می‌بینند داوری‌های او بارها پذیرفته می‌شود و داوری‌های ایشان فراموش می‌گردد، از رشک می‌سوزند۔ آراء او چنان شناخته‌شده است که بسیاری از عالمان می‌گویند: «فتوای من در مسائل جزئی بر اساس نظر فلان کس است، اما مبنای استدلالم، دیدگاه احمد است۔» دیدن اینکه داوری‌های یک انسان به‌عنوان بنیان پذیرفته شود، برای قانع کردن هر کسی درباره فضیلت او کافی باشد۔ ۹۔17

Faced with this degree of insight and sound judgment, any fair observer can only avert his eyes in modesty.62 The only people who do find fault with Aḥmad are purveyors of reprehensible innovations who burn with resentment when they see how often his judgments are adopted and theirs forgotten. So well known are his verdicts that most scholars say, “My ruling in particular cases follows that of So-and-So, but the basis for my reasoning is Aḥmad’s.” To see a man’s judgments adopted as foundational should be enough to convince anyone of his merits. 9.17