احمد تحصیل علم را نزد دانشمندان بغداد آغاز کرد. سپس به کوفه، بصره، مکه، مدینه، یمن، شام و شمال عراق سفر کرد و آنچه را از عالمان هر منطقه‌ای که به آن رفت فرا می‌گرفت، می‌نوشت. ۴.1

Aḥmad began his studies with the learned men of Baghdad. He then traveled to Kufa, Basra, Mecca, Medina, Yemen, Syria, and northern Iraq, writing down what he acquired from the men of learning in each region he visited. 4.1

[احمد:] نخستین استادی که من حدیث‌هایش را نوشتم ابو یوسف بود۔26 4۔2

[Aḥmad:] The first teacher whose Hadith I wrote down was Abū Yūsuf.26 4.2

[احمد:] من از شانزده سالگی شروع به یادگیری حدیث کردم. وقتی هُشَیم درگذشت، من بیست ساله بودم. نخستین بار که از او حدیث شنیدم در سال ۱۷۹ [۷۹۵–۷۹۶ میلادی] بود. ۴3

[Aḥmad:] I started learning Hadith when I was sixteen. When Hushaym died, I was twenty. I first heard Hadith from him in 179 [795–96]. 4.3

[احمد:] من در سال ۷۹ [۷۹۵–۹۶] شروع کردم، وقتی شانزده ساله بودم.۲۷ آن سال، اولین سالی بود که حدیث می‌خواندم. یادم است کسی نزد ما آمد و گفت که حماد بن زید درگذشته است. آن سال مالک بن انس را هم از دست دادیم. در سال ۱۹۸ [۸۱۳–۸۱۴]، وقتی در یمن نزد عبدالرزاق مشغول آموختن بودیم، شنیدیم که سفیان بن عیینه، عبدالرحمن بن مهدی و یحیی بن سعید نیز رفته‌اند.۲۸ ۴.4

[Aḥmad:] I started in ’79 [795–96], when I was sixteen.27 That was my first year studying Hadith. I remember someone coming up to us and saying that Ḥammād ibn Zayd was dead. That was also the year we lost Mālik ibn Anas. In 198 [813–14], when we were studying with ʿAbd al-Razzāq in Yemen, we heard that Sufyān ibn ʿUyaynah, ʿAbd al-Raḥmān ibn Mahdī, and Yaḥyā ibn Saʿīd were gone, too.28 4.4

[أحمد:] من در سال ۱۹۴ هجری [۸۰۹–۸۱۰ میلادی] در بصره از سلیمان بن حرب حدیث شنیدم، و همان سال از ابوالنعمان عارم، و همچنین از عمر الحوضی.

[Aḥmad:] I heard Hadith from Sulaymān ibn Ḥarb in Basra in ’94 [809–10], and from Abū l-Nuʿmān ʿĀrim in the same year, and from ʿUmar al-Ḥawḍī too.

[احمد:] من در سال ۱۹۷۹ میلادی شروع به مطالعه حدیث کردم. ۴.5

[Aḥmad:] I started studying Hadith in ’79. 4.5

[احمد:] من در سال ۱۳۵۹ (۱۹۷۹ میلادی) مطالعه حدیث را آغاز کردم. یادم است که به حلقه ابن المبارک می‌رفتم، اما او را از دست می‌دادم. او در سال ۷۹ ابتدا به نزد ما آمده بود. ۴.6

[Aḥmad:] I started studying Hadith in ’79. I remember going to Ibn al-Mubārak’s circle but missing him. He’d come to us first in ’79. 4.6

[احمد:] من در سال ۷۹ نزد علی بن هاشم بن البرید درس خواندم، در اولین سالی که حدیث می‌خواندم. سپس برای جلسه‌ای دیگر نزد او بازگشتم، اما او در این فاصله درگذشته بود.

[Aḥmad:] I studied with ʿAlī ibn Hāshim ibn al-Barīd in ’79, my first year studying Hadith. Then I went back to him for another session but he had died in the meantime.

مالک بن انس نیز در همان سال درگذشت۔ ۴7

Mālik ibn Anas died that year too. 4.7

[عبد الله:] پدرم گفت: «خالد بن عبد الله، یعنی الطحان (آسیابان)، و أبو الأحوص، مالک بن انس، و حماد بن زید، همگی در سال ۷۹ درگذشتند.»

[ʿAbd Allāh:] My father said, “Khālid ibn ʿAbd Allāh, meaning al-Ṭaḥḥān (the miller), and Abū l-Aḥwaṣ, Mālik ibn Anas, and Ḥammād ibn Zayd all died in ’79.

مالک اندکی پیش از حماد درگذشت. آن سال بود که من تحصیل حدیث را آغاز کردم. یادم هست که در آستانه خانه هشیم جمع بودیم و او یا «الجنائز» یا «المناسک» را املا می‌کرد — نمی‌توانم به یاد آورم کدام‌یک را گفت — که مردی از بصره آمد و گفت حماد بن زید درگذشته است. 4.8

Mālik died shortly before Ḥammād. That was the year I started studying Hadith. I remember we were gathered at the door of Hushaym’s house and he was dictating either Funerals or Rites”29—I can’t recall which he said—“when a man coming from Basra said that Ḥammād ibn Zayd was dead.” 4.8

[صالح:] از پدرم شنیدم که می‌گفت: «من در شانزده سالگی شروع به یادگیری کردم. اولین استادی که از او شنیدم هُشَیم بود، در سال ۷۹. در همان سال، ابن المبارک برای آخرین بار به بغداد آمد. من به حلقهٔ او رفتم، اما به من گفتند که او به طَرسوس رفته است.»۳۰ او در سال ۸۱ درگذشت. من سال ۷۹ را صرف نوشتن روایاتی حدیثی کردم که هُشَیم به ما درس می‌داد. ما در سال‌های ۸۰، ۸۱ و ۸۳ نیز نزد او ماندیم، تا این‌که او درگذشت؛ پس از آن‌که کتاب «الحج» را املا کرد، که حدود هزار روایت حدیثی داشت، و مقداری تفسیر قرآن، و کتاب «القضاء»، و چند موضوع کوچک‌تر دیگر.»۳۱ ۴.9

[Ṣāliḥ:] I heard my father say: “I began learning when I was sixteen. The first teacher I heard was Hushaym, in ’79. In that same year, Ibn al-Mubārak came to Baghdad for the last time. I went to his circle but they told me that he had left for Tarsus.30 He died in ’81. I spent ’79 writing down the Hadith reports that Hushaym was teaching us. We continued with him in ’80, ’81, and ’83, when he died, after dictating the Book on Pilgrimage, which had about a thousand Hadith reports, some interpretation of the Qurʾan, the Book on Judgeship, and some smaller things.”31 4.9

گفتم گمان می‌کنم که او در مجموع سه هزار روایت نوشته بود.

I said I supposed that he had written three thousand reports in all.

«بیشتر،» او گفت. ادامه داد: «یادم هست که نزد در خانهٔ هُشَیم جمع شده بودیم و او کتاب الجنائز را املا می‌کرد که خبر درگذشت حمّاد بن زید به گوشمان رسید.»

“More,” he said. He continued: “I remember we were gathered at Hu-shaym’s door and he was dictating Funerals when we heard that Ḥammād ibn Zayd had died.

من همچنین در سال ۸۲ [هجری]، پیش از درگذشت هُشَیم، از عبدالمؤمن عبدالله بن خالد ابی الحسن العَبسی حدیث شنیدم.

“I also heard Hadith from ʿAbd al-Muʾmin ʿAbd Allāh ibn Khālid Abī l-Ḥasan al- ʿAbsī in ’82, before Hushaym died.

«و همچنین از علی بن مجاهد الکابلی حدیث شنیدم، که اهل ری بود و ابو مجاهد نامیده می‌شد. آن سالی بود که نخستین سفرم را انجام دادم. عیسی بن یونس چند روز پس از رفتن من به کوفه رسید. آن سال ۱۸۲ بود.»

“I also heard Hadith from ʿAlī ibn Mujāhid al-Kābulī, who was from Rey and was called Abū Mujāhid. That was the year I made my first trip. ʿĪsā ibn Yūnus reached Kufa a few days after I left. That was in ’82.

«سفر اول من به بصره در سال ۸۶ بود. در سال ۸۷ به دنبال سفیان بن عُیینه رفتم. به‌قدری دیر رسیده بودیم که فُضَیل بن عِیاض را پیش از مرگش ندیدیم. همان سال بود که برای نخستین بار به حج رفتم. از ابراهیم بن سعد حدیث نوشتم و چندین بار پشت سرش نماز گزاردم. او در پایان نماز تنها یک بار سلام می‌داد.۳۲ اگر پنجاه درهم داشتم، به ری می‌رفتم تا جریر بن عبدالحمید را ببینم. برخی از دیگر طالبان علم رفتند، اما من نتوانستم.» و افزود: «وقتی به کوفه رفتم، در اتاقی ماندم که سرم را روی یک آجر می‌گذاشتم و می‌خوابیدم. تب کردم و نزد مادرم بازگشتم، خدا رحمتش کند!» [أحمد:] اگر پنجاه درهم داشتم به ری می‌رفتم تا جریر بن عبدالحمید را ببینم. برخی از همدرسانم رفتند، اما من نتوانستم، زیرا چیزی برای خرج کردن نداشتم. ۴.10

“My first trip to Basra was in ’86. In ’87 I went to find Sufyān ibn ʿUyaynah. We were too late to see Fuḍayl ibn ʿIyāḍ before he died. That was the year I went on pilgrimage for the first time. I wrote down Hadith from Ibrāhīm ibn Saʿd and prayed behind him several times. At the end of the prayer, he would say the taslīm only once.32 If I had had fifty dirhams, I would have gone out to Rey to see Jarīr ibn ʿAbd al-Ḥamīd. Some of the other students went but I couldn’t.” He added: “When I went to Kufa, I stayed in a room where I slept with my head resting on a brick. I came down with fever and went back to my mother, God show her mercy!” [Aḥmad:] If I had had fifty dirhams I would have gone out to Rey to see Jarīr ibn ʿAbd al-Ḥamīd. Some of my fellow students went but I couldn’t because I had nothing to spend. 4.10

[احمد:] وقتی به کوفه رفتم، در اتاقی اقامت کردم که در آن سرم را روی یک آجر گذاشته بودم و می‌خوابیدم. تب کردم و نزد مادرم بازگشتم. هرگز از او اجازه نگرفته بودم که بروم. ۴.11

[Aḥmad:] When I went to Kufa, I stayed in a room where I slept with my head resting on a brick. I came down with fever and went back to my mother. I had never asked her permission to leave. 4.11

[العبّادانی:] از ابن حنبل شنیدم که می‌گفت: «در سال ۸۶ در روزهای آخر ماه رجب به عبّادان رسیدم. آن سال برای دیدار المعتمر رفته بودم. در آنجا مردی بود که در مناظره دست داشت.»۳۳ ۴.12

[Al-ʿAbbādānī:] I heard Ibn Ḥanbal say, “I reached ʿAbbādān in ’86 sometime during the last ten days of Rajab. I had gone that year to see al-Muʿtamir. There was a man there involved in Disputation.”33 4.12

«منظورت حدّاب است؟»34

“You mean Haddāb?”34

«ابوالربیع هم آنجا بود و من بعضی از روایاتش را نوشتم.» [احمد:] برخی روزها می‌کوشیدم هر چه زودتر به حلقه‌های حدیث بروم، اما مادرم لباسم را می‌گرفت و مرا عقب می‌کشید و می‌گفت: «صبر کن تا اذان بگویند!» یا «صبر کن تا مردم بیدار شوند!» ۴.13

“Right! Abū l-Rabīʿ was there too, and I wrote down some of his reports.” [Aḥmad:] Some days I tried to leave for Hadith sessions as early as I could but my mother would grab me by the clothes and pull me back, saying, “Wait until the call to prayer!” or “Wait until people wake up!” 4.13

من پیش از این به زودی به مجلس ابوبکر بن عیاش و دیگران می‌رفتم تا سخنانشان را بشنوم.

I used to go early to hear Abū Bakr ibn ʿAyyāsh and others.

[احمد:] من نزد یحیی بن سعید القطّان (تاجر پنبه) درس می‌خواندم، سپس به واسط رفتم. یحیی بن سعید دنبال من آمد و به او گفتند که به کجا رفته‌ام. 4.14

[Aḥmad:] I was studying with Yaḥyā ibn Saʿīd al-Qaṭṭān (the cotton merchant) and then left for Wāsiṭ. Yaḥyā ibn Saʿīd came asking for me and they told him where I’d gone. 4.14

«او در واسط چه می‌کند؟» پرسید.

“What’s he doing in Wāsiṭ?” he asked.

«با یزید بن هارون مطالعه می‌کرد.» یحییٰ پرسید: «برای چه؟»

“Studying with Yazīd ibn Hārūn.” “What for?” asked Yaḥyā.

ابوعبدالرحمن: یحییٰ با این سخن مقصودش این بود که احمد از آن کسی که برای یادگیری نزد او رفته بود، دانش بیشتری داشت۔

[Abū ʿAbd al-Raḥmān:] By that Yaḥyā meant that Aḥmad knew more than the man he’d gone to study with.

[احمد:] من پنج بار از بصره دیدن کرده‌ام. نخستین بار در آغاز ماه رجب سال ۱۸۶ بود.

[Aḥmad:] I’ve visited Basra five times. The first was at the beginning of Rajab 186.

آنجا بود که از المعتمر بن سلیمان حدیث شنیدم. بار دوم در سال ۹۰ بود. بار سوم در سال ۹۴ بود، پس از درگذشت غندر.۳۵ شش ماه نزد یحیی بن سعید درس خواندم. در سال ۲۰۰ دوباره رفتم.۳۶ ۴.15

That’s when I heard Hadith from al-Muʿtamir ibn Sulaymān. The second time was in ’90. The third was in ’94, after Ghundar died.35 I studied with Yaḥyā ibn Saʿīd for six months. In 200 I went again.36 4.15

[ابراهیم بن هاشم:] وقتی جریر بن عبدالحمید به بغداد آمد، نزد خانوادهٔ مُسیّب اقامت گزید. پس از آنکه جریر به سوی ساحل شرقی گذشت، دجله طغیان کرد. من از احمد بن حنبل پرسیدم که آیا می‌خواهد همراه من عبور کند. 4.16

[Ibrāhīm ibn Hāshim:] When Jarīr ibn ʿAbd al-Ḥamīd came to Baghdad he went to stay with the family of Musayyab. After Jarīr had crossed over to the East Side, the Tigris rose. I asked Aḥmad ibn Ḥanbal if he wanted to cross with me. 4.16

«مادرم اجازه نمی‌دهد»، گفت. پس من تنها عبور کردم و به حلقهٔ جریر پیوستم.

“My mother won’t let me,” he said. So I crossed alone and joined Jarīr’s circle.

[المؤلف:] أحمد بن حنبل سمع الحديث من جرير، إلا أنه لم تتح له فرصة سماع الكثير منه.

[The author:] Aḥmad ibn Ḥanbal did hear Hadith from Jarīr, though he did not have the chance to hear very much.

این سیل در سال ۱۸۶ در دوران خلافت هارون‌الرشید رخ داد. دجله به‌طور محسوسی از کرانه‌های خود بالا آمد و به نقطه‌ای رسید که هیچ‌کس پیش از آن هرگز به آن بلندی ندیده بود. هارون‌الرشید خانواده، زنان و اموال خود را بر کشتی‌ها سوار کرد.

The flooding mentioned here took place in 186, during the reign of al-Rashīd. The Tigris rose visibly in its banks and reached a point higher than anyone had ever seen before. Al-Rashīd had his family, his womenfolk, and his property put aboard ships.

ابو علی البَردانی روایت کرده است: «والیِ بغداد در آن زمان السِّنْدِیّ بن شاهَک بود که به‌سبب مادرش به‌عنوان "پسرِ شاهَک" خوانده می‌شد. او برای حفظ امنیت مردم، آن‌ها را از عبور از رودخانه منع کرده بود.» [احمد:] من حدیثی را که سلیمان بن حرب، در زمانی که ابن عُیَینه هنوز زنده بود، برای ما املا کرد، نوشتم. ۴.17

Abū ʿAlī l-Baradānī reported: “The governor of Baghdad at the time was al-Sindī ibn Shāhak, called ‘son of Shāhak’ after his mother. To keep people safe, he forbade them to cross the river.” [Aḥmad:] I wrote down Hadith dictated for us by Sulaymān ibn Ḥarb while Ibn ʿUyaynah was still alive. 4.17

[عبد الله:] پدرم تمام راه تا طرسوس را پیاده رفت. 37 4.18

[ʿAbd Allāh:] My father walked all the way to Tarsus on foot.37 4.18

[حنبل:] از احمد شنیدم که می‌گفت: «عبدالرحمن بن مهدی در سال ۸۰ [۷۹۶–۷۹۷] آمد، در حالی که ابوبکر» — یعنی ابن عیاش — «اینجا بود. عبدالرحمن چهل‌وپنج ساله بود و ریشش را با حنا رنگ کرده بود. من او را در مسجد جامع جمعه می‌دیدم.»

[Ḥanbal:] I heard Aḥmad say, “ʿAbd al-Raḥmān ibn Mahdī arrived in ’80 [796– 97], while Abū Bakr”—meaning Ibn ʿAyyāsh—“was here. ʿAbd al-Raḥmān was forty-five and had dyed his beard with henna. I used to see him in the Friday mosque.

سپس او به بغداد آمد. ما در آنجا به او پیوستیم و او شش یا هفت صد حدیث از روایاتش را برای ما املا کرد. در سال ۸۰ بود که او در حلقهٔ ابوبکر حاضر می‌شد۔ ۴.19

Then he came to Baghdad. We joined him there, and he dictated six or seven hundred of his reports for us. It was in ’80 that he used to attend Abū Bakr’s circle.” 4.19

ابن منیع گفت: از جدّم شنیدم که می‌گفت احمد بن حنبل را دیده که از کوفه بازمی‌گشت. ۴20

[Ibn Manīʿ:] I heard my grandfather talk about seeing Aḥmad ibn Ḥanbal coming back from Kufa. 4.20

«او کیفی به همراه داشت که چند سند در آن بود. دستش را گرفتم و گفتم: "امروز کوفه است، فردا دوباره بصره! تا کی می‌خواهی این‌گونه ادامه دهی؟ تا الآن سی هزار حدیث نوشته‌ای؛ آیا این کافی نیست؟" او هیچ نگفت. پرسیدم: "اگر به شصت هزار برسی چه؟" او همچنان ساکت بود.»

“He was carrying a satchel with some documents in it. I took his hand and said, ‘Today it’s Kufa; tomorrow it’ll be Basra again! How much longer can you keep this up? You’ve already copied thirty thousand Hadith; isn’t that enough?’ “He said nothing. I asked, ‘What if you reach sixty thousand?’ “He was still silent.

«صد هزار؟» «در آن صورت،» پاسخ داد، «ممکن است کسی ادعا کند که چیزی می‌داند.» ما بررسی کردیم و دریافتیم که احمد تنها از طریق بَهز بن اسد و عَفّان، سیصد هزار حدیث را نوشته بود.

“‘A hundred thousand?’ “‘At that point,’ he replied, ‘a man might claim to know something.’” We checked and found that Aḥmad had written down 300,000 reports transmitted by Bahz ibn Asad and ʿAffān alone.

[احمد بن محمد بن یاسین:] گمان می‌کنم ابن منیع عبارت «و روح بن عبادہ» را افزوده باشد۔ [احمد:] به یمن رفتم تا ابراہیم بن عقیل را پیدا کنم، که تندخو بود و از دیدار هیچ‌کس خودداری می‌کرد۔ با ایستادن در خانه‌اش یک یا دو روز، توانستم او را ببینم و او دو حدیث را برایم خواند۔ او روایاتی را هم که وہب از جابر دریافت کرده بود می‌دانست، اما به سبب تندخویی‌اش هرگز نتوانستم آن‌ها را از او بشنوم۔ اسماعیل بن عبدالکریم نیز آن روایات را می‌دانست، ولی چون ابراہیم بن عقیل هنوز زنده بود، از خواندن آن‌ها خودداری کرد۔ بنابراین هرگز آن‌ها را از هیچ‌کس نشنیدم۔ ۴.21

[Aḥmad ibn Muḥammad ibn Yāsīn:] I think Ibn Manīʿ may have added “and Rawḥ ibn ʿUbādah.” [Aḥmad:] I went to Yemen to find Ibrāhīm ibn ʿAqīl, who was bad-tempered and refused to see anyone. By waiting at his door for a day or two, I managed to see him and he recited two Hadith reports for me. He also knew the reports that Wahb had gotten from Jābir, but I never got to hear them because of his bad temper. Ismāʿīl ibn ʿAbd al-Karīm knew those reports too, but he refused to recite them because Ibrāhīm ibn ʿAqīl was still alive. So I never heard them from anyone. 4.21

[یعقوب بن اسحاق:] پدرم همراه احمد بن حنبل برای جستجوی حدیث سفر می‌کرد که کشتی‌شان غرق شد و آنان به جزیره‌ای رسیدند. در آنجا بر سنگی این عبارت نوشته شده بود: «به زودی همه مردم یا در ثروت خواهند بود یا در تنگدستی. پس از آنکه در پیشگاه خداوند متعال گرد آورده شوند، برخی را به بهشت و برخی را به آتش خواهد فرستاد.»۳۸ ۴.22

[Yaʿqūb ibn Isḥāq:] My father was traveling with Aḥmad ibn Ḥanbal in search of Hadith when their ship was wrecked and they washed up on an island. There they found the following written on a stone: “Soon enough, all men will find themselves in riches or in want. After they are gathered before God Almighty, He will send some to the Garden and some to the Fire.”38 4.22

[خوش‌نام:] از احمد بن حنبل پرسیدم که آیا یحیی بن یحیی راوی موثقی از سنت بوده است. ۴.23

[Khushnām:] I asked Aḥmad ibn Ḥanbal whether Yaḥyā ibn Yaḥyā had been a reliable source of sunnah. 4.23

«من هم همینطور فکر می‌کردم،» ابن حنبل پاسخ داد. «اگر توانِ مالی‌اش را داشتم، برای دیدارش می‌رفتم.» [صالح:] پدرم پس از تصمیم به سفر حج به مکه، همراه یحیی بن معین حرکت کرد. پدرم می‌گفت که پس از حج به صنعاء خواهد رفت تا از عبدالرزاق حدیث بشنود. ۴.24

“I certainly thought so,” replied Ibn Ḥanbal. “If I’d been able to afford it, I’d have gone to see him.” [Ṣāliḥ:] After resolving to make the pilgrimage to Mecca, my father set out in the company of Yaḥyā ibn Maʿīn. After the pilgrimage, said my father, he would go to Sanaa to hear Hadith from ʿAbd al-Razzāq. 4.24

«وقتی به مکه رسیدیم»، بعدها به من گفت، «مانند هر کسی که تازه وارد می‌شود، شروع کردیم به طواف کعبه. آنگاه چه کسی را دید یحیی؟ عبدالرزاق را! وقتی طواف را تمام کردیم، همگی پشت مقام دو رکعت نماز خواندیم و نشستیم. سپس یحیی برخاست، به سوی عبدالرزاق رفت و به او سلام کرد.» «این برادرت احمد بن حنبل است»، این را گفت و مرا معرفی کرد.

“When we reached Mecca,” he told me later, “we began to walk around the Kaʿbah, the way you do as soon as you arrive. Then who does Yaḥyā recognize but ʿAbd al-Razzāq? When we finished the walk, all of us prayed two cycles39 behind the Maqām40 and sat down. Then Yaḥyā got up, went over to ʿAbd al-Razzāq, and greeted him.“ ‘This is your brother Aḥmad ibn Ḥanbal,’ he said, introducing me.

«خدا او را نگه دارد و عزمش را استوار سازد!» گفت عبدالرزاق. «درباره‌اش چیزهای نیکوی زیادی شنیده‌ام.» «اگر خدا بخواهد،» گفت یحیی، «فردا به دیدنت می‌آییم و گزارش‌هایت را می‌نویسیم.» پس از آنکه عبدالرزاق رفت، پدرم رو به یحیی کرد و پرسید که چرا چنین گفته است.

“‘God keep him, and strengthen his resolve!’ said ʿAbd al-Razzāq. ‘I’ve heard so many good things about him.’ “‘God willing,’ said Yaḥyā, ‘we’ll come see you tomorrow and copy down your reports.’” After ʿAbd al-Razzāq left, my father turned to Yaḥyā and asked why he had said that.

«بنابراین می‌توانیم حدیث او را همین‌جا بشنویم»، گفت یحیی. «خدا یک ماه رفت‌وآمد را به تو نجات داده است، به‌علاوه هزینهٔ سفر را.» پدرم گفت: «خدا هرگز راضی نمی‌شود که من او را اینجا ببینم، در حالی که پیش‌تر تصمیم گرفته‌ام او را جای دیگری ببینم.»41

“So we can hear his Hadith right here,” said Yaḥyā. “God’s just saved you a month of travel back and forth, not to mention the cost of the journey.” “God would never approve,” said my father, “of my seeing him here when I’ve already resolved to see him somewhere else.”41

در نهایت، برای شنیدن حدیث از عبد الرزاق، پدرم تا صنعا سفر کرد.

In the end, to hear ʿAbd al-Razzāq, my father traveled all the way to Sanaa.

[احمد:] من از شنیدن حدیث از مالک بن انس محروم ماندم، اما خداوند سفیان بن عُیینه را به جای او برایم فرستاد. همچنین از حمّاد بن زید محروم ماندم، و خداوند اسماعیل بن علیّه را برایم فرستاد. ۴.25

[Aḥmad:] I missed hearing Hadith from Mālik ibn Anas, but God sent me Sufyān ibn ʿUyaynah to take his place. I also missed Ḥammād ibn Zayd, but God sent me Ismāʿīl ibn ʿUlayyah. 4.25

[احمد بن سنان:] گروهی از طلاب بغدادی، از جمله احمد بن حنبل، نزد یزید بن هارون آمدند. همه آنان از من پول قرض گرفتند و بازپرداخت کردند، جز احمد بن حنبل. او به جای قرض گرفتن، پوستین خود را به من داد و من آن را به هفت درهم فروختم.۴۲ ۴26

[Aḥmad ibn Sinān:] A group of Baghdadi students, among them Aḥmad ibn Ḥanbal, came to see Yazīd ibn Hārūn. All of them borrowed money from me and paid it back—except for Aḥmad ibn Ḥanbal. Instead of borrowing, he gave me his fur and I sold it for seven dirhams.42 4.26

[أحمد:] در الرقّة بهترین راوی‌ای که یافتم فیاض بن محمد بن سنان بود، مولای قریش.۴۳ خانهٔ او به دیوار مسجد جامع چسبیده بود. او در الرقّة پس از سال ۲۰۰ [۸۱۵–۸۱۶] درگذشت. ۴.27

[Aḥmad:] In al-Raqqah the best transmitter I found was Fayyāḍ ibn Muḥammad ibn Sinān, a client of Quraysh.43 His house was built against the Friday mosque. He died in al-Raqqah sometime after 200 [815–16]. 4.27

[صالح:] یک بار مردی پدرم را دید که دوات‌ای با خود حمل می‌کرد و به او گفت: «هنوز به آن چه نیاز داری؟ تو امام مسلمانان هستی!» ۴.28

[Ṣāliḥ:] A man once noticed my father carrying an inkpot and said to him, “What do you still need that for? You’re the imam of the Muslims!” 4.28

«تا زمانی که مرا به خاک بسپارند، به آن نیاز خواهم داشت»، او پاسخ داد.

“I’ll need it until they bury me,” he answered.

[احمد:] «من وقتی دست از طلب علم برمی‌دارم که مرده و دفن شده باشم.» ۴.29

[Aḥmad:] “I’ll stop seeking knowledge when I’m dead and buried.” 4.29

[محمد بن إسماعیل:] پدرم در بغداد زرگر بود. روزی با او کار می‌کردم که احمد بن حنبل در حالی که کفش‌هایش را در دست داشت، دوان دوان از کنارمان گذشت. پدرم لباسش را - این‌گونه - گرفت و گفت: «احمد! آیا هنوز شرم نمی‌کنی که مثل یک بچه مکتبی این‌طرف و آن‌طرف بدوی؟» ۴.30

[Muḥammad ibn Ismāʿīl:] My father was a goldsmith in Baghdad. One day I was working with him when Aḥmad ibn Ḥanbal came running by with his sandals in his hand. My father took hold of his clothing—like this—and said, “Aḥmad! Aren’t you ashamed still to be racing around like a schoolboy?” 4.30

«من تا زمانی که بمیرم به این کار ادامه خواهم داد»، او پاسخ داد.

“I’ll keep at it until I’m dead,” he replied.

[عبدالله:] یک بار که به مکه رفتم، در خانه‌ای اقامت کردم که پیرمردی مکی به نام ابوبکر بن سماعه به من گفت: «پدرت وقتی من پسربچه بودم، اینجا نزد ما اقامت داشت. مادرم به من گفت: "به آن مرد بچسب و از او مراقبت کن، چون مردی نیکوکار است." پس من هم از او مراقبت می‌کردم.» ۴.31

[ʿAbd Allāh:] Once when I went to Mecca, I stayed in a house where an elderly man, a Meccan called Abū Bakr ibn Samāʿah, told me, “Your father stayed with us here when I was a boy. My mother told me: ‘Stick close to that man and look after him because he’s a righteous man,’ so I used to look after him. 4.31

«روزی، در حالی که او برای فراگیری حدیث بیرون بود، رختخواب و وسایلش دزدیده شد. وقتی به خانه بازگشت، مادرم به او گفت: "دزدها به خانه ریختند و وسایلت را بردند." پرسید: "تخته‌های نوشتنم چه شد؟" وقتی مادرم گفت که در طاقچه در امان است، دیگر هیچ سؤالی نپرسید.» [عبد الله:] پدرم پیاده تا طرسوس رفت و همچنین تا یمن. ۴.32

“One day, while he was out studying Hadith, his bedclothes and belongings were stolen. When he came home, my mother said to him, ‘Some thieves broke in and took your things.’ “‘What about my slates?’ he asked. When she told him they were safe in the alcove, he asked no more questions.” [ʿAbd Allāh:] My father walked all the way to Tarsus on foot, and to Yemen as well. 4.32

[عبد الله:] پدرم می‌گفت: «عبد الرزاق هرگز جز در نخستین باری که با او نشستیم، چیزی را از حفظ به ما آموزش نداد. شب به نزدش رسیدیم و دیدیم که او در جایی نشسته است، و برای ما هفتاد حدیث املا کرد. سپس رو به جمع کرد و گفت: "دلیل اینکه امشب حدیث به شما آموختم، تنها به خاطر کسی است که مهمان ماست."» ۴.33

[ʿAbd Allāh:] My father said, “ʿAbd al-Razzāq never taught us anything from memory except the first time we sat with him. We arrived at night and found him sitting somewhere, and he dictated seventy Hadith reports for us. Then he turned to the group and said, ‘The only reason I’ve taught you Hadith tonight is because of who our guest is.’” 4.33

منظورش از این، پدرم بود۔

By this he meant my father.

[الدَّوْرَقِی:] ابن حنبل را درست پس از بازگشتش از دیدار عبدالرزاق در یمن دیدم. رنگ‌پریده و خسته به نظر می‌رسید. به او گفتم که با رفتن به دیدار عبدالرزاق، خودش را بیش از حد به زحمت انداخته است. ۴.34

[Al-Dawraqī:] I saw Ibn Ḥanbal right after he came back from seeing ʿAbd al- Razzāq in Yemen. He looked pale and weary. I told him that he had pushed himself too hard by going to see ʿAbd al-Razzāq. 4.34

«این چیزی نبود،» گفت، «در مقایسه با آنچه به دست آوردم. او برای ما تمام احادیثی را املا کرد که زُهری از سالم بن عبدالله، که به پدرش می‌رسید، روایت کرده بود، و آنهایی را که زُهری از سعید بن مسیّب، که به ابوهریره می‌رسید، گرفته بود.» [أحمد:] من کوشیدم قرآن را از حفظ بیاموزم، اما بعد آنقدر به حدیث مشغول شدم که فرصتی برایم نماند.

“It was nothing,” he said, “compared to what I gained. He dictated for us all the Hadith reports that al-Zuhrī got from Sālim ibn ʿAbd Allāh, going back to his father, and the ones al-Zuhrī got from Saʿīd ibn al-Musayyab, going back to Abū Hurayrah.” [Aḥmad:] I tried to learn the Qurʾan by heart, but then I got too busy with Hadith.

من آنقدر ترسیده بودم که هرگز یاد نخواهم گرفت، که از خدا خواستم به من کمک کند. به ذهنم نرسید که از او بخواهم آن را آسان کند. وقتی سرانجام آن را یاد گرفتم، در زندان به زنجیر بسته شده بودم. پس اگر از خدا چیزی می‌خواهی، حتماً بگو: «آن را بدون سختی و رنج به من عطا کن.» 4.35

I was so afraid I’d never learn that I asked God to help me. It didn’t occur to me to ask Him to make it easy. When I finally did learn it, I was chained up in prison. So if you ask God for anything make sure to say: “Let me have it without misery or suffering.” 4.35