فرزندان أحمد گزارش داده‌اند که افراد بسیاری، از جمله برخی مردان صالح که هویت خود را پنهان نگه داشته بودند، برای تسلیت گفتن آمدند. بدون آنکه زیاد به این موضوع بپردازم، چند نمونه از مشهورترین روایت‌ها را ارائه می‌دهم. 89.1

Aḥmad’s children reported that many people, including certain righteous men who had kept their identities a secret, came to offer their condolences. Without spending too much time on the subject, I will present a few of the more famous accounts. 89.1

[ابن أبي حاتم:] سمعنا صالح بن أحمد يروي: 89.2

[Ibn Abī Ḥātim:] We heard Aḥmad’s son Ṣāliḥ report: 89.2

چند روز پس از درگذشت پدرم، محمد بن عبدالله بن طاهر نامه‌ای از المتوکل دریافت کرد که به او دستور می‌داد برای تسلیت‌گویی به دیدار ما بیاید و کتاب‌ها را با خود ببرد. اما من پیش از او کتاب‌ها را گرد آوردم و به او گفتم: «همه‌ی روایت‌هایی که تاکنون شنیده‌ایم در اینجاست. اگر آن‌ها را می‌خواهی، همین‌جا بمان و از روی آن‌ها رونویسی کن.»482

A few days after my father died, Muḥammad ibn ʿAbd Allāh ibn Ṭāhir received a letter from al-Mutawakkil ordering him to pay us a visit of condolence and to carry off the books. But I gathered up the books first and told him, “All of the reports we’ve ever heard are in here. If you want them, stay here and copy them.”482

«من به خلیفه خبر می‌دهم»، گفت.

“I’ll tell the caliph,” he said.

[ابن ابی حاتم:] صالح همواره او را به تعویق می‌انداخت و کتاب‌ها در دست ما باقی ماند، الحمدلله! [صالح:] یکی از دوستانم این نامهٔ تسلیت را برایم نوشت: 89.3

[Ibn Abī Ḥātim:] Ṣāliḥ kept putting him off and the books stayed in our hands, thank God! [Ṣāliḥ:] One of my friends wrote me this letter of condolence: 89.3

به نام خداوند بخشنده و مهربان. خداوند رحمان و رحیم، توانا و بزرگوار، چنین حکم فرموده که مرگ به یکسان با بشر رفتار کند و آفریدگان خود را به عمری محدود محکوم سازد، تا آنگاه که سرنوشت همه را فرا گیرد. اکنون در برابر حکم خداوند سر فرود آورده ابوعبدالله - خداوند بر او رحمت آورد! - که خداوند او را به نزد خود فراخوانده است. او با دلی خشنود پذیرای استقبال خداوند شد، و همچون همیشه بی‌عیب، پاک و منزه آمد، در سنت استوار، بی‌خطا و راه‌یافته، بر مسیر هدایت نیکو پایدار، نه تحت تأثیر هوای نفس، و در سختی‌ها بی‌باک، تا آنگاه که خداوند او را به خود نزدیک گردانید. همه باید به آن مقامی که او به دست آورد، آرزومند باشند. و اگرچه از دست دادن او اندوهی جانکاه به بار آورده که تا ژرفای دل نفوذ می‌کند، من شما و هر مسلمان دیگری را که این نامه را می‌خواند، با یادآوری برکات، رحمت‌ها و نشانه‌هایی که خداوند به آنان که نیک می‌اندیشند، صبر می‌کنند و با خوشی تسلیم سرنوشتی می‌شوند که خداوند برای همه آفریده‌هایش مقرر کرده، تسلی می‌دهم. یادآور می‌شوم که او ما را به بهترین شیوه ممکن ترک گفت: با ذهنی حاضر، با اطمینان به هدایت خداوند، و با شجاعت و عزمی استوار که متزلزل نشد. دنیا به دنبال او بود اما او آن را رد کرد، و چون برای خداوند برخاست، هیچ سرزنشی را تاب نیاورد؛ درگذشت او زخمی ناهموار بر دل اسلام بر جای می‌گذارد.

In the name of God, full of compassion, ever-compassionate God, mighty and glorious, has decreed that death deal impartially with humankind, dooming His creatures to a finite span until fate comes to claim them all. Bowing now to God’s decree is Abū ʿAbd Allāh—may God have mercy on him!—whom He has summoned to Himself. Accepting God’s welcome with a willing heart, he came faultless as always, unsullied, and immaculate, firm in tradition, inerrant, and guiding aright, unswerving from the path of good guidance, unswayed by caprice, and dauntless in adversity, until God drew him close to Himself. Let all aspire to the grace that he has gained; and though losing him brings a wrenching grief that bites deep into the heart, and I console you and any other Muslim who reads this letter by reminding you of God’s promised blessings, mercies, and signs vouchsafed to those who ponder well, suffer long, and submit with good grace to the fate God has decreed for all things He has made. I remind you that he left us in the best possible way: present in mind, confident of God’s guidance, and unshaken in his courage and resolve. The world pursued him but he spurned it, and he brooked no rebuke when he stood up for God; his passing leaves a ragged scar on the heart of Islam.

من از خدایی که با بخشش خود عطا می‌کند، می‌خواهم که محمد، بندهٔ فرستادهٔ او، را برکت دهد؛ و به احمد پاداشی نکاهد از آنچه به هر یک از دوستانی که برای خدمت به او آفریده، عطا می‌کند. خدا او را بلند پایه گرداند، مقامش را والا سازد و در میان پیامبران، راستگویان، شهیدان و صالحان جای دهد؛ که همه همنشینانی نیکو هستند! از خدا می‌خواهم که به شما نیرو دهد و پاداشی را که به نیرومندان وعده داده، به شما عطا کند؛ و آن یقینی را به شما بخشد که پاداش وعده‌داده‌شده به کسانی را که ایمان خود را به کار می‌بندند، در پی دارد. از او می‌خواهم، زیرا او سرچشمهٔ هر برکت و بخشندهٔ هر نیکی است، و کسی است که هیچ چیز برای او ناممکن نیست.

I pray to God, who gives freely of His bounty, to bless Muḥammad, His servant and Emissary; and to grant Aḥmad no lesser reward than that He grants to any of the allies He has created to serve Him. May He raise him in rank, exalt him in standing, and seat him among the prophets, the truth-tellers, the martyrs, and the saints—goodly companions all! I ask God to give you strength, and the reward promised to the strong; and grant you that certainty that confers the reward promised to those who live out their faith. I ask Him, for He is the fount of all blessing, the dispenser of all good things, and the One for whom nothing is impossible.

[الصوفی:] شبی که ابوعبدالله را دفن کردیم، یکی از علمای ما، مردی مهربان و دانشمند به نام ابوجعفر، از من پرسید: «می‌دانی امروز چه کسی دفن شد؟» 89.4

[Al-Ṣūfī:] The night we buried Abū ʿAbd Allāh, one of our scholars—a kindly, learned man named Abū Jaʿfar—asked me, “Do you know who was buried today?” 89.4

«کون؟» «ششمین از پنج نفر.» «منظورت چیست؟» «اولی ابوبکر الصدیق است»، گفت. «دومی عمر بن الخطاب بود.

“Who?” “The sixth of five.” “What do you mean?” “The first is Abū Bakr al-Ṣiddīq,” he said. “The second was ʿUmar ibn al-Khaṭṭāb.

عثمان بن عفان سومین، علی بن ابی طالب چهارمین، عمر بن عبدالعزیز پنجمین بودند، و اکنون ششمی داریم: احمد بن حنبل.» من از سخن او خوشم آمد. منظورش این بود که هر یک از این مردان در زمان خود بزرگ‌ترین بود.

ʿUthmān ibn ʿAffān was the third, ʿAlī ibn Abī Ṭālib the fourth, ʿUmar ibn ʿAbd al- ʿAzīz the fifth, and now we have a sixth: Aḥmad ibn Ḥanbal.” I appreciated his saying that. What he meant was that each man was the greatest in his own time.