[صالح:] پدرم نامهای از علی بن الجهم دریافت کرد که در آن نوشته بود: «امیرالمؤمنین یعقوب، معروف به قوصره، را با هدیهای برای تو میفرستد و به تو دستور میدهد که نزد او بیایی. او تو را به نام خدا فرامیخواند که عذر نخواهی و پولی را که برایت فرستاده پس ندهی، زیرا چنین کنی دست کسانی را که علیه تو کار میکنند تقویت کردهای.» 73.16
[Ṣāliḥ:] My father received a letter from ʿAlī ibn al-Jahm saying: “The Commander of the Faithful herewith sends you Yaʿqūb, called Qawṣarrah, with a gift for you, and orders you to come to him. He calls upon you in the name of God not to plead for exemption or to return the money he has sent you, for doing so will strengthen the hand of those working against you.” 73.16
روز بعد، یعقوب بازگشت و نزد او رفت. گفت: «ابا عبدالله، امیرالمؤمنین سلام شما را میرساند و میگوید: "اکنون به بیگناهی تو یقین دارم. چون آرزوی حضور تو و برکت دعای تو را دارم، بدینوسیله ده هزار درهم برای هزینههای سفرت نزد تو میفرستم."» سپس یعقوب کیسهای را بیرون آورد که دهانهاش گره خورده بود و حدود دویست دینار در آن بود و بقیهاش پر از درهمهای نتراشیده. پدرم حتی به آن نگاه هم نکرد.
The next day, Yaʿqūb returned and went in to see him. “Abū ʿAbd Allāh,” he said, “the Commander of the Faithful conveys his greetings to you and says: ‘I am now convinced of your innocence. Desiring, as I do, the comfort of your presence and the blessing of your prayers, I herewith send to you ten thousand dirhams to cover the expenses of your journey.’” Yaʿqūb then brought out a bag with a knotted pouch containing about two hundred dinars and the rest filled with untrimmed dirhams. My father didn’t even look at it.
یعقوب آن را دوباره بست و گفت: «فردا برمیگردم تا ببینم چه تصمیمی گرفتهای.» سپس افزود: «سپاس خدای را که نگذاشت بدعتگذاران از سقوط تو شادمان شوند.» سپس رفت.
Yaʿqūb tied it back up, saying, “I’ll be back tomorrow to find out what you’ve decided to do.” He added, “Praise God, who prevented the innovators from rejoicing in your downfall.” Then he left.
من یک تشت شستشوی سبز آوردم، آن را وارونه کردم و روی کیسه انداختم.
I brought in a green washtub,430 turned it over, and dropped it on top of the bag.
وقتی وقت نماز مغرب رسید، پدرم گفت: «صالح، این را بردار و در خانهات بگذار.» من آن را روی بام، کنار جایی که میخوابیدم گذاشتم. صبح زود فردای آن روز صدای او را شنیدم که مرا صدا میزند؛ برخاستم و به نزدش رفتم. به من گفت که نخوابیده است. وقتی علت را پرسیدم، به گریه افتاد و گفت: «من فکر میکردم از دست آنان رهایی یافتهام، اما حالا در پایان عمرم آمدهاند تا مرا عذاب دهند!» سپس ادامه داد: «تصمیم گرفتهام آن چیز را به محض صبح شدن ببخشم.» گفتم: «این به خودت بستگی دارد.»
When it was time for the evening prayer, my father said, “Ṣāliḥ, take this and put it in your house.” So I put it on the roof next to where I slept. Early the next morning I heard him calling me so I got up and went over. He told me he hadn’t slept. When I asked him why not, he began weeping and said, “Here I thought I’d escaped them, but now they’ve come to torment me at the end of my life!” He went on, “I’ve decided to give that thing away as soon as it’s morning.” “That’s up to you,” I said.
صبح روز بعد، حسن بزّاز و بزرگان نزد او آمدند. او به من گفت: «صالح، ترازو بیاور.» سپس افزود: «فرزندان مهاجران و انصار را فراخوان. و فلان و فلان را بفرست و به آنان بگو که پول را در محلههایشان توزیع کنند.» همینطور ادامه یافت تا آنکه همهٔ پول را بخشید و کیسه را خالی کرد. این در زمانی بود که ما در تنگدستیای به سر میبردیم که تنها خدا از آن آگاه است. در یک لحظه یکی از پسربچههای کوچکم نزد من آمد، به من نگاه کرد و گفت: «بابا، یک درهم به من بده!» پس سکهای بیرون آوردم و به او دادم.
In the morning al-Ḥasan al-Bazzāz and the elders came to see him. “Ṣāliḥ,” he told me, “bring me a scale.” Then he added, “Send for the descendants of the Emigrants and Helpers. And send for So-and-So, and So-and-So, and tell them to distribute the money in their neighborhoods.” So it went, until he had given all the money away and emptied the bag. This was at a time when we were living in a state of deprivation best known to God. At one point one of my little boys came over, looked at me, and said, “Daddy, give me a dirham!” So I got out a coin and gave it to him.
پیک اصلی گزارش داد که پدرم همان روز پول را بخشیده بود.
The chief courier reported that my father had given the money away that very day.
او حتی کیسه را بخشید.
He even gave away the bag.
علی بن الجهم گفت: ۷۳.17
ʿAlī ibn al-Jahm said: 73.17
به خلیفه گفتم که احمد پول را بخشیده است. مردم دیده بودند که او هدیه را پذیرفت، اما میدانستند که به آن نیازی ندارد: «او با یک قرص نان زندگی میکند!» خلیفه گفت: «راست میگویی، علی.» صالح گفت: 73.18
I told the caliph that Aḥmad had given the money away. People did see him accept the gift, but they also knew that he had no use for it: “He lives on a loaf of flatbread!” The caliph said, “You’re right, ʿAlī.” Sāliḥ said: 73.18
پس از آن که پدرم پول را بخشید، ما را تا بیرون همراهی کردند. شب بود و نگهبانانی با ما بودند که مشعل حمل میکردند. وقتی هوا روشن شد، پدرم از من پرسید آیا درهمی داری؟ گفتم بله. گفت: «به آنها چیزی بده.» پس به هر یک از نگهبانان یک درهم دادم.431
After my father gave away the money, they escorted us outside. It was nighttime, and there were guardsmen with us carrying torches. When it grew light out, my father asked me if I had any dirhams. I told him I did, and he said, “Give them something.” So I gave each guardsman a dirham.431
هنگامی که به محلهٔ بازرگانان غله رسیدیم، یعقوب گفت: «همینجا بایست.» سپس به المتوکل خبر فرستاد که ما رسیدهایم. پدرم هنگام ورود به سامرا چشمانش را به زمین دوخته بود.
When we reached the grain merchants’ district, Yaʿqūb said, “Stop here.” Then he sent word to al-Mutawakkil that we had arrived. My father kept his eyes on the ground as we entered Samarra.
در آن لحظه وصیف از آنجا میگذشت و به سوی کاخ میرفت. او با دیدن جمعیت انبوهی که آنجا گرد آمده بود پرسید: «اینها چیست؟» به او گفتند: «احمد بن حنبل اینجاست.»
At that moment Waṣīf came past, heading for the palace. Seeing the mass of people gathered there, he asked, “What’s all this?” “Aḥmad ibn Ḥanbal’s here,” he was told.
پس از آنکه پدرم به دست یحیی بن حرثمه بازرسی شد، وصیف برایش پیامی فرستاد که: «امیرالمؤمنین درودهای خود را میرساند و خداوند را سپاس میگوید که بدعتگذاران را از شادی در سقوط تو بازداشت. تو میدانی که ابن ابی دؤاد در چه جایگاهی بود، و بنابراین باید دریابی که چقدر مهم است که موضعی را اعلام کنی که مورد رضایت خداوند باشد.»433
After my father had been checked through by Yaḥyā ibn Harthamah,432 Waṣīf sent him a message saying, “The Commander of the Faithful conveys his salutations and expresses his gratitude to God for preventing the heretics from rejoicing in your downfall. You are aware of where Ibn Abī Duʾād stood, and must therefore understand how important it is for you to state a position satisfactory to God.”433
ما در کاخ ایتاخ اقامت داده شدیم. نخستین دیدارکنندهی پدرم، علی بن الجهم بود که به من گفت امیرالمؤمنین ده هزار درهم فرستاده است تا پولی را که پدرم بخشیده بود جبران کند. خلیفه همچنین دستور داده بود که هیچکس پدرم را از این بخشش آگاه نکند، چرا که این خبر تنها او را آزرده میکرد. 7319
We were given lodgings in Ītākh’s palace. My father’s first visitor was ʿAlī ibn al- Jahm, who told me that the Commander of the Faithful had sent ten thousand dirhams to replace the money my father had given away. The caliph had also forbidden anyone to tell my father about the gift, which would only upset him. 73.19
الزائر التالي كان أحمد بن معاوية، الذي قال لأبي: «أمير المؤمنين لا يزال يتحدث عنك، ويتمنى أن تكون هنا قريبًا منه. يريد منك أن تعيش هنا وتُدرّس الحديث». قال أبي: «لستُ بخير كافٍ». ووضع إصبعه على أسنانه، وقال: «لم أخبر أبنائي بذلك، لكن بعض أسناني متحركة».
ثم أُرسل إليه سؤال لاحقًا: «لنفترض أن حيوانين تقاتلا، فنطحَ أحدهما الآخر فسقط على الأرض ثم ذُبح، فهل يجوز أكله؟» فأجاب: «إن كان يطرف بعينه ويحرّك ذيله، وكان ينزف دمًا، فنعم».
الزائر التالي كان يحيى بن خاقان، الذي قال: «أمير المؤمنين أمرني أن أصحبك لتزور ابنه المعتز. أحتاج أن أُعدّ لك بدلة وقلنسوة وطيلسانًا باللون الأسود، فعليك أن تخبرني ما نوع القلنسوة التي تلبسها». قلت له إنني لم أره يلبس قلنسوة قط. «أمير المؤمنين سيمنحك إحدى المراتب العليا، ويجعل المعتز في رعايتك». ثم التفت إليّ وقال: «وقد أمر كذلك بصرف راتب قدره أربعة آلاف درهم لك ولبقية أفراد الأسرة».
73.20
The next visitor was Aḥmad ibn Muʿāwiyah, who told my father, “The Commander of the Faithful is always talking about you and wishing you were here close to him. He wants you to live here and teach Hadith.” “I’m not well enough,” my father said. He laid his finger on his teeth. “I haven’t told my sons,” he said, “but some of my teeth are loose.” Later he was sent a question: “Say two beasts fight. If one is gored by the other, falls to the ground, and is slaughtered, may it be eaten?” He replied: “If it can blink and move its tail, and if it is bleeding, then yes.” The next visitor was Yaḥyā ibn Khāqān, who said, “The Commander of the Faithful has ordered me to escort you to see his son al-Muʿtazz. I need to have a suit, a cowl, and a cap made for you in black, so you’ll have to tell me what kind of cap you wear.” I said I had never seen him wear a cap. “The Commander of the Faithful is going to grant you one of the higher ranks and place al-Muʿtazz in your care.” Then he turned to me. “He’s also ordered a stipend of four thousand dirhams for you and the other members of the family.” 73.20
روز بعد یحیی دوباره به دیدن ما آمد. او از پدرم پرسید: «آیا با ما سوار میشوی؟» پدرم پاسخ داد: «این به تو بستگی دارد.»
The next day Yaḥyā came to see us again. He asked my father, “Will you ride with us?” “That’s up to you,” he answered.
«پس کارت را به خدا بسپار و بیا.» پدرم لنگِ خود را پوشید و کفشهایش را به پا کرد. آن کفشها حدود پانزده سال عمر داشتند و بارها تعمیر شده بودند. یحیی به او اشاره کرد که کلاهی هم بر سر بگذارد.
“Put it in God’s hands, then, and come along.” My father put on his breechclout and his shoes. The shoes were about fifteen years old and had been repaired many times over. Yaḥyā signaled that he should put on a cap.
«او کلاهی ندارد،» گفتم. «هرگز ندیدهام که کلاهی بر سر بگذارد.» «او نمیتواند بدون سرپوش وارد شود!» ما درخواست یک مرکب کردیم. یحیی گفت: «آن را مُصَلِّی (عمامهای برای نماز) قرار دهید.»434
“He doesn’t have one,” I said. “I’ve never seen him wear one.” “He can’t go in bareheaded!” We asked for a mount. Yaḥyā said, “Make it a muṣallī.”434
پدرم روی زمین نشست و تلاوت میکرد: «از زمین شما را آفریدیم و به آن بازمیگردانیم.»435 سپس بر قاطری که متعلق به یک تاجر بود سوار شد.
My father sat down on the ground, reciting, «From the earth We have created you and We will return you thereto.»435 Then he mounted a mule belonging to a merchant.
ما همراه او شدیم، وقتی که سوار بر مرکب به سوی کاخ ولیعهد میرفت. او را در اتاقی که مجاور ورودی بود جای دادند. یحیی آمد تا بازوی او را بگیرد و او را به درون ببرد. در آنجا پردهای بود، اما آن را برداشتند تا ما بتوانیم او را ببینیم. پدرم نشست و یحیی گفت: «امیرالمؤمنین تو را به اینجا آورده است تا از حضورت برکت بجوید و پسرش را به سرپرستی تو بسپارد.» یکی از کارکنان بعدها به ما گفت که المتوکل پشت پردهای نشسته بوده است.
We joined him as he rode to the heir apparent’s palace, where he was given a seat in a room adjoining the entryway. Yaḥyā came to take his arm and escort him inside. There was a partition there, but it was removed so we could see him. My father sat down and Yaḥyā said, “The Commander of the Faithful has brought you here to derive blessing from your presence and to place his son in your care.” One of the staff later told us that al-Mutawakkil had been sitting behind a screen.
وقتی پدرم وارد شد، خلیفه به مادرش گفت: «نگاه کن، مادر! او تمام اتاق را روشن میکند.»436
When my father came in, the caliph had said to his mother, “Look, Mother! He lights up the whole room.”436
سپس خدمتکاری ظاهر شد که بقچهای با خود داشت. یحیی آن را گرفت و یک قبای پُرکرده با پیراهنی زیر آن بیرون آورد. بازوی پدرم را در یک آستین کرد، سپس او را گرفت و بلند کرد تا گردنِ قبا را از روی سرش بگذراند.
Then a servant appeared carrying a bundle. Yaḥyā took it and pulled out a lined outer garment with a shirt inside it. He put my father’s arm into one sleeve, then took him by the arm and lifted him up to get the neck-hole of the garment over his head.
پس از آن او دستش را داخل جامه برد و دست راست پدرم را، سپس دست چپ او را، از آستینها بیرون کشید، در حالی که پدرم هیچ کمکی به او نمیکرد. سرانجام یحیی کلاهی برداشت و بر سر پدرم گذاشت و عبایی بر شانههای او انداخت. تنها چیزی که نیاورده بودند یک جفت کفش بود، پس او همان کفشهای کهنهاش را به پا داشت.
After that he reached into the garment and pulled my father’s right hand, then his left, out through the sleeves, with my father doing nothing to help him. Finally Yaḥyā took a cap and put it on my father’s head and draped a cowl over his shoulders. The one thing they didn’t bring was a pair of shoes, so he was left wearing his old ones.
هنگامی که پدرم برکنار شد و به محلی که در آن اقامت داشتیم بازگشتیم، لباسهایش را پاره کرد و سپس به گریه افتاد. «شصت سال خودم را از این مردم دور نگه داشتم، اما حالا در پایان عمرم آمدهاند تا مرا عذاب دهند! فکر نمیکنم بتوانم از حضور نزد آن پسر رهایی یابم، چه رسد به همه کسانی که باید از لحظهای که چشمشان به من میافتد تا زمانی که از آنجا بیرون میروم، نصیحتشان کنم.» سپس گفت: «صالح، این لباسها را به بغداد بفرست، بفروش و پولش را صدقه بده. نمیخواهم هیچ یک از شما با آن چیزی بخرد.» من لباسها را برای فروش به بغداد بازگرداندم، و او پول را صدقه داد.
As soon as my father was dismissed and we returned to the place where we were staying, he tore the clothes off, then burst into tears. “I kept myself well away from these people for sixty years, but now at the end of my life they’ve come to torment me! I don’t think I can get out of attending that boy, not to mention all the people I’ll have to advise from the moment I lay eyes on them to the moment I leave.” Then he said: “Ṣāliḥ, send these clothes to Baghdad, have them sold, and give the money away in alms. I don’t want any of you buying anything with it.” I sent the clothes back to be sold, and he gave the money away.
[زهیر:] من اولین کسی بودم که با احمد ملاقات کردم وقتی او از قایق پیاده شد. او در حالی پیاده شد که ردایی را که به او پوشانده بودند، بر تن داشت. آن رِدا لغزید و افتاد، اما او به جای آنکه آن را دوباره بر تن کند و درست کند، آن را پشت سرش کشانکشان با خود برد. 73.21
[Zuhayr:] I was the first to meet Aḥmad when he got out of the boat. He disembarked wearing the wrap they had put on him. It slipped off and fell, but instead of putting it back on and adjusting it, he dragged it along after him. 73.21
[صالح:] پس از آنکه لباسها را فرستادیم، به پدرم گفتیم که خانهای که در آن اقامت داشتیم متعلق به ایتاخ است۷۳۔22
[Ṣāliḥ:] After we sent the clothes away, we told my father that the house where we were staying belonged to Ītākh. 73.22
«بر محمد بن الجرّاح بنویس» او گفت «و از او بخواه که به ما اجازه دهد جای دیگری بمانیم.» پس از آنکه نامه را نوشتیم، متوکل به ما اجازه داد که برویم. اما جایی که برایمان تعیین کرد تنها از آن رو خالی شده بود که او ساکنانش را بیرون رانده بود، و پدرم حاضر نشد به آنجا هم برود. سپس خلیفه خانهای را به مبلغ دویست درهم برای ما اجاره کرد تا در آن اقامت کنیم، همراه با آوردن غذا و یخ. پنکههای بادی نصب شده بود و قالیهای طبرستان بر کف زمین پهن شده بود. هنگامی که پدرم پنکهها و قالیها را دید، آن مکان را ترک کرد و خود را روی لحافی که همراهش بود انداخت.
“Write a note to Muḥammad ibn al-Jarrāḥ,” he said, “and ask him to let us stay somewhere else.” After we wrote the note, al-Mutawakkil gave us permission to leave. But the new place he assigned us was available only because he had evicted the people living there, so my father wouldn’t go there either. Next the caliph rented a property for two hundred dirhams for us to stay in, with delivery of food and ice. Punkahs437 were installed and carpets from Ṭabaristān spread out on the floor. When my father saw the punkahs and the carpets, he left the place and threw himself down on a quilt he had with him.
در یک زمان پدرم در چشمش مشکلی داشت، اما بعد از مدتی خوب شد.
At one point my father had something wrong with his eye, but then it cleared up.
«این عجیب نیست؟» گفت. «مدتی چشمم درد میکرد، اما ببین چقدر زود خوب شد.» [المَرُّوذی:] وقتی در سامرّا بودیم، احمد روزی به من گفت که هشت شب بدون خوردن یا نوشیدن هیچ چیزی جز مقداری آب جو گذرانده است، آن هم کمتر از یک ربع پیمانه. او سه شب غذا نمیخورد. در شب چهارم، یک هشتم پیمانه آب جو جلوی او میگذاشتم. گاهی آن را تمام میکرد و گاهی مقداری از آن را باقی میگذاشت. اگر چیزی ذهنش را مشغول میکرد، اصلاً غذا نمیخورد و روزهاش را تنها با یک جرعه آب میگشود. ۷۳.23
“Isn’t that something?” he said. “My eye was bothering me for a while, but look how quickly it got better.” [Al-Marrūdhī:] When we were in Samarra, Aḥmad told me at one point that he had gone eight nights without eating or drinking anything except some barley water— less than a quarter-measure. He would go three nights without eating. On the fourth, I would put an eighth-measure of barley water in front of him. Sometimes he would finish it and sometimes he’d leave some. If there was anything bothering him, he wouldn’t eat at all, and break his fast with only a drink of water. 73.23
[صالح:] در سامرّاء، پدرم به روزهداری سهروزه روی آورد و افطار را با خرمای شِهریز انجام میداد. این کار را پانزده روز ادامه داد و هر سه روز یکبار غذا میخورد. سپس شروع کرد به خوردن هر شب یکدرمیان، اما فقط یک قرص نان. هرگاه سفرهای میآوردند، آن را در اتاق پیشین میگذاشتند تا او نبیند و بقیه ما بخوریم. ۷۳.24
[Ṣāliḥ:] In Samarra my father started fasting for three days at a time and breaking his fast with Shihrīz dates. He did this for fifteeen days, eating every third day. Then he started eating every other night, but only a loaf of flatbread. Whenever a table was brought in, they set it down in the anteroom where he wouldn’t see it and the rest of us would eat. 73.24
هرگاه گرما بر او سخت میشد، پارچهای خیس روی سینهاش میگذاشت.
Whenever the heat got too much for him, he would lay a wet rag on his chest.
هر روز المتوکل ابن ماساویه را برای معاینهٔ او میفرستاد. «ابو عبدالله،» میگفت، «من تو را دوست دارم و مردمی را که با تو هستند دوست دارم. جز ضعف و یبوست چیزی در تو نیست. میدانی، ما اغلب به راهبان خود میگوییم که روغن کنجد بخورند تا رودهها آرام شوند.» او شروع کرد به آوردن نوشیدنیهایی برای او، اما او آنها را بیرون میریخت. 73.25
Every day al-Mutawakkil would send Ibn Māsawayh over to examine him. “Abū ʿAbd Allāh,” he would say, “I like you and I like the people you have with you. There’s nothing wrong with you except inanition and infrequent bowel movements. You know, we often tell our monks to eat sesame oil to relax the bowels.” He started bringing him things to drink but he would pour them out. 73.25
در میان دیدارکنندگان دیگرِ او، یعقوب و عَتّاب نیز بودند که از جانب خلیفه میآمدند تا بپرسند که به نظر او با ابن ابی دؤاد و املاکش چه باید کرد، اما او هرگز پاسخی نمیداد. آنان هر روز میآمدند تا به او بگویند که پرونده چگونه پیش میرود. سرانجام گواهی داده شد که املاک ابن ابی دؤاد میتواند فروخته شود، و خودِ او نیز به بغداد فرستاده شد۔ ۷۳26
Among his other visitors were Yaʿqūb and ʿAttāb, who would come to ask him on behalf of the caliph what he thought should be done with Ibn Abī Duʾād and his estate, but he would never answer. They started coming every day to tell him how the case was coming along. Finally it was testified that Ibn Abī Duʾād’s estates could be sold off, and he himself was sent down to Baghdad. 73.26
یحییٰ گاہے گاہے ان کے پاس آتے اور نماز سے فارغ ہونے تک انتظار گاہ میں بیٹھے رہتے۔ جب علی بن الجہم میرے والد کے پاس آتے تو اندر آنے سے پہلے اپنی تلوار اور ٹوپی اتار دیتے۔ 7327
Yaḥyā would sometimes come to see him, and wait in the anteroom until he was finished praying. When ʿAlī ibn al-Jahm came to see my father, he would remove his sword and cap before coming in. 73.27
روزی متوکل دستور داد برای ما خانهای خریداری شود. پدرم مرا صدا زد و گفت: «صالح، اگر بگذاری آنها خانهای بخرند، دیگر هرگز با تو سخن نخواهم گفت. تمام خواستهشان این است که راهی بیابند تا مرا برای همیشه اینجا نگه دارند.» او چنان سرسختانه پافشاری کرد که سرانجام این فکر کنار گذاشته شد.
At one point al-Mutawakkil ordered a house to be bought for us. My father called me over and said, “Ṣāliḥ, if you let them buy a house I’ll never speak to you again. All they want is to find a way to keep me here for good.” He remained so obstinate that the idea was finally dropped.
یک بار آن آشپز نزد من آمد و گفت: «ترجیح میدهی که دیگر غذا برایت نفرستم و به جای آن سه هزار درهم در ماه به تو بدهم؟» من به او گفتم: «نه.»
At one point the caterer came to me and said, “Would you rather I stopped sending food over and give you the three thousand dirhams a month instead?” I told him no.
متوکل فرستادگانش را پیوسته میفرستاد تا از حال پدرم بپرسند، و سپس نزد خلیفه بازمیگشتند و میگفتند که او حالش خوب به نظر نمیرسد. در همان حال، به پدرم میگفتند که خلیفه نیاز دارد او را ببیند. پدرم هیچ پاسخی نمیداد.
Al-Mutawakkil’s messengers continued coming over to ask after my father and then going back to the caliph and saying that he didn’t look well. Meanwhile they would tell my father that the caliph needed to see him. My father would say nothing.
پس از رفتن آنان، او میگفت: «عجیب نیست؟ چگونه آنان میدانستند که آیا او نیاز دارد مرا ببیند یا نه؟» 73.28
After they left, he would say, “Isn’t that strange? How would they know whether he needs to see me or not?” 73.28
سپس یعقوب نزد او آمد و گفت: «امیرالمؤمنین مشتاق دیدار توست. فکر کن کی میتوانی به دیدن او بیایی، و به من خبر بده.» پدرم پاسخ داد: «این با توست.»
Then Yaʿqūb came over and said, “The Commander of the Faithful is eager to see you. Think about when you can come see him, and let me know.” “That’s up to you,” my father replied.
«او چهارشنبهها را آزاد است»، گفت یعقوب و بیرون رفت.
“He has Wednesday free,” said Yaʿqūb, and went out.
فردای آن روز یعقوب بازگشت و گفت: «مژده! امیرالمؤمنین سلام میرساند و به اطلاع شما میرساند که شما را از پوشیدن لباس سیاه، حضور نزد ولیعهدها و آمدن به کاخ معاف کرده است. اگر بخواهید میتوانید لباس پنبهای یا پشمی بپوشید.» پدرم به خاطر این تحول، خدا را ستایش کرد.
The next day Yaʿqūb came back and said, “Good news! The Commander of the Faithful sends his regards and informs you that he has excused you from wearing the black, attending the heirs apparent, and coming to the palace. If you prefer to wear cotton or wool, you may do so.” My father praised God for this turn of events.
سپس یعقوب گفت: «پسری دارم که برایم عزیز است. آیا ممکن است برایش چند حدیث بخوانی؟» پدرم چیزی نگفت. پس از رفتن یعقوب، به من گفت: «آیا او نمیبیند که من چه میکشم؟» [المروذی:] شنیدم که یعقوب، فرستادهٔ خلیفه، از أبو عبد الله پرسید: «اگر پسرم بین غروب آفتاب و نماز عشاء اینجا بیاید، آیا یک یا دو حدیث به او یاد میدهی؟» 73.29
Then Yaʿqūb said, “I have a son who’s dear to my heart. I wonder if you would recite some Hadith for him.” My father said nothing. After Yaʿqūb left, he said to me, “Doesn’t he see what I’m going through?” [Al-Marrūdhī:] I heard Yaʿqūb, the caliph’s messenger, ask Abū ʿAbd Allāh, “If my son comes here between sunset and evening prayers, would you teach him one or two Hadith?” 73.29
«نه»، گفت ابوعبدالله. «به او بگو که نیاید.» بعد از آنکه یعقوب رفت، شنیدم که احمد میگفت: «حتی اگر بینیاش به آسمان برسد، به او درس نمیدهم. آیا میخواهد سر خودم را در طناب دار بیندازم؟»438
“No,” said Abū ʿAbd Allāh. “Tell him not to come.” After Yaʿqūb had left, I heard Aḥmad say, “Even if his nose touched the sky I wouldn’t teach him. Does he want me to put my own head through a noose?”438
[صالح:] پدرم هر جمعه قرآن خواندن را آغاز میکرد و تا جمعهٔ بعد به پایان میبرد. هرگاه یک ختم را تمام میکرد، دعایی میخواند و ما میگفتیم: «آمین!» سپس بارها میگفت: «خدایا، مرا هدایت کن.» سرانجام از او پرسیدم چه چیزی نگرانش کرده است، و گفت: «اینکه آیا برای خدا نذری بکنم، با دانستن اینکه در برابر آن بازخواست خواهم شد. «ای کسانی که ایمان آوردهاید، به عهدها وفا کنید.»439 من در فکر این نذرم که دیگر تا پایان عمر هرگز یک حدیث کامل را نقل نکنم—نه برای کسی، حتی نه برای همهٔ شما.» 73.30
[Ṣāliḥ:] My father would start reading the Qurʾan every Friday and finish it by the following Friday. Whenever he finished a reading, he would make a supplication and we would say, “Amen!” Then he would say, “God, guide me,” over and over. Finally I asked him what he was concerned about and he said, “Whether to make a vow to God, knowing that I’ll be held accountable for it. «Believers, fulfill your obligations.»439 I’m considering a vow never to recite a full Hadith report again for the rest of my life—not to anyone, not even all of you.” 73.30
سپس علی بن الجهم وارد شد. وقتی به پدرم خبر دادیم، گفت: «إنا لله وإنا إليه راجعون»۴۴۰ و علی این سخن را به المتوکل بازگو کرد.
Then ʿAlī ibn al-Jahm arrived. When we told my father, he said, «We belong to God and to Him we shall return»440 and ʿAlī reported this back to al-Mutawakkil.
مَدرِ من به ما میگفت: «میخواهند من حدیث بخوانم تا مرا اینجا نگه دارند. آن علمایی که در اینجا ماندند، کسانی بودند که آنچه را برای تدریس حدیث به ایشان پیشنهاد میشد پذیرفتند، یا وقتی به تدریس دستور داده میشد، اطاعت کردند.» در این میان، پدرم همچنان دیدارهای یحیی، یعقوب، عطاب و دیگران را میپذیرفت. آنان سخن میگفتند و او با چشمان بسته نشسته بود، گویی بیمار است. به تدریج بسیار ناتوان شد. هنگامی که وضعیت او به اطلاع المتوکل رسید، خلیفهی بیمار پیاپی پیام میفرستاد و از حال او میپرسید. با این همه، پدرم همچنان برای ما پول میفرستاد و به قاصدان میگفت: «بدون اطلاع پدر به خانواده بدهید. او از ایشان چه انتظاری دارد؟ شاید به امور این دنیا بیاعتنا باشد، اما چرا باید مانع شود که خانوادهاش از آن بهرهمند شوند؟» 73.31
My father told us, “They want me to recite Hadith so they can keep me here. The scholars who ended up staying here were the ones who accepted what they were offered for teaching Hadith, or obeyed when they were ordered to teach.” Meanwhile my father continued to receive visits from Yaḥyā, Yaʿqūb, ʿAttāb, and others. They would talk and he would sit with his eyes closed as if ill. He gradually became very feeble. When his condition was reported to al-Mutawakkil, the stricken caliph sent message after message asking about his health. All the while, he continued to send us money, telling the messengers, “Give it to the family without telling the father. What does he expect of them? He might not care about the things of this world, but why should he stop his family from enjoying them?” 73.31
«به خلیفه گفته شد: "او هیچ یک از غذاهایی را که به او میدهی نمیخورد، بر فرشهای تو نمینشیند و آنچه را تو مینوشی حرام اعلام میکند."» خلیفه گفت: «حتی اگر المعتصم خودش زنده میشد و علیه احمد سخن میگفت، گوش نمیدادم.» [المَرُّوذی:] یک بار از احمد شنیدم که میگفت: «مدتی است که از خدا میخواهم مرا راهنمایی کند که آیا باید نذر کنم که دیگر حدیث درس ندهم.» ۷۳.32
“He won’t eat any of the food you give him,” the caliph was told. “He won’t sit on your carpets, and he declares what you drink to be forbidden.” “Even if al-Muʿtaṣim himself came back to life and spoke against Aḥmad,” said the caliph, “I wouldn’t listen.” [Al-Marrūdhī:] I once heard Aḥmad say, “For some time I’ve been asking God to guide me on whether I should vow not to teach Hadith any more.” 73.32
او اضافه کرد: «من تدریس را کنار گذاشتهام، اما باز هم مرا به حال خود نمیگذارند.» [صالح:] مدتی بعد من دوباره به بغداد رفتم و عبدالله را با پدرمان آنجا گذاشتم. اندکی پس از آن، عبدالله ظاهر شد و لباسهایی را که در سامرا جا گذاشته بودم با خود آورد. از او پرسیدم چه خبر است. 73.33
He added, “I’ve stopped teaching, but they still won’t leave me alone.” [Ṣāliḥ:] Some time later I went back down to Baghdad and left ʿAbd Allāh there with our father. Not long afterward ʿAbd Allāh appeared, bringing with him the clothes I had left in Samarra. I asked him what was going on. 73.33
عبد الله پاسخ داد: «او گفت: "برگرد و به صالح بگو دیگر به اینجا برنگردد. همهٔ شما علت گرفتاریهای من هستید. اگر میتوانستم دوباره همهچیز را از نو شروع کنم، شما را در بغداد میگذاشتم و خودم تنها به اینجا میآمدم. اگر شما اینجا نبودید، برای ما غذا نمیآوردند، فرش پهن نمیکردند و هر ماه برایم آن چیزهای ... را نمیفرستادند.»"441
ʿAbd Allāḥ replied: “He said, ‘Go back, and tell Ṣāliḥ not to come back here. All of you are the cause of my troubles. If I could do it all over again, I would have left you in Baghdad and come here by myself. If you hadn’t been here, they wouldn’t have brought us food or laid down carpets or started sending us you-know-what every month.’”441
من برای پدرم نوشتم آنچه عبدالله گفته بود. او با خط خودش در پاسخ نوشت:
So I wrote to my father telling him what ʿAbd Allāh had said. He wrote back in his own hand:
به نام خدا، بخشندهی مهربان. خداوند پاداشی نیکو به شما عطا کند و شما را از هر آسیبی نگاه دارد.
In the name of God, full of compassion, ever-compassionate May God give you a just reward and protect you from all misfortune.
میں تمہیں وہی بات لکھ رہا ہوں جو میں نے عبداللہ سے کہی تھی: تم سب کو دور رہنا چاہیے۔ اگر تم ایسا کرو تو شاید لوگ بھول جائیں کہ میں یہاں ہوں، لیکن جب تک تم میرے ساتھ ہو، میں ہی توجہ کا مرکز رہوں گا۔ ہمارے پاس تو ایسے لوگ بھی آتے تھے جو تمہیں دیکھنے آتے تاکہ واپس جا کر بتا سکیں کہ ہم کیا کر رہے ہیں۔ اسی لیے میں یہ درخواست کر رہا ہوں، کیونکہ میں تم سے ناراض نہیں ہوں۔ بیٹا، براہِ کرم سمجھو کہ اگر تم اور تمہارا بھائی بغداد میں رہو اور یہاں آنا چھوڑ دو تو تم وہی کرو گے جو میں چاہتا ہوں۔ اس لیے فکر مت کرو اور مجھ سے ناراض نہ ہونا۔
I am writing to tell you the same thing I told ʿAbd Allāh: all of you need to stay away. If you do they may forget that I’m here, but as long as you’re with me I’ll be the center of attention. We even had people coming to see you so they could report back about what we’re doing. That’s why I’m asking, not because I’m angry at you. Please understand, son, that if you and your brother stay in Baghdad and stop coming here you’ll be doing what I want. So don’t worry and don’t be upset with me.
السلام عليكم ورحمة الله وبركاته.
Peace be upon you, and the mercy of God, and His blessings.
سپس نامهای دیگر به خط او به نام من دریافت کردم. در آن نوشته بود: 7334
Then I received another letter in his handwriting addressed to me. It said: 73.34
به نام خداوند بخشنده مهربان. خداوند به شما پاداشی نیکو عطا فرماید و به رحمت خود شما را از هر آسیبی محفوظ بدارد.
In the name of God, full of compassion, ever-compassionate May God give you a just reward and in His mercy protect you from all harm.
به خدا سپاس میگویم—خدایی که پیاپی نعمتهایش را بر من ارزانی داشته است—و از او میخواهم که این نعمتها را کامل گرداند و مرا یاری دهد تا شکرگزار آنها باشم. برخی از تعهدات من برداشته شده است. تنها کسانی که به آنها پاداش پیشنهاد شد و پذیرفتند، در اینجا در بازداشت باقی ماندند. آنان مواجب دریافت کردند و سرانجام به جایی رسیدند که اکنون میبینید.
I write to you enjoying successive blessings from God, whom I ask to complete them and to aid me in expressing my gratitude for them. I’ve been released from some of my obligations.442 Only those who were offered rewards and accepted them remained in confinement here. They were given stipends and ended up where you see them now.
آنان حدیث تدریس کردهاند و با آن مردم معاشرت داشتهاند. از خداوند میخواهم که ما را از ایشان محفوظ بدارد و از این گرفتاری رهایی بخشد. اگر حال زار و نزار مرا میدیدی، با کمال میل مال و خانوادهات را میدادی تا مرا آزاد کنی. اما بگذار آنچه میگویم تو را نگران نکند. فقط در خانه بمان؛ شاید خداوند راهی برای آزادی من بیابد.
They’ve taught Hadith and consorted with those people. I ask God to protect us from them and to free us from this predicament. If you could see the wretched state I’m in, you would gladly give up your property and your families to free me. But don’t let what I’m telling you trouble you. Just stay home; perhaps God will find a way to set me free.
سلام و برکات خدا.
Peace and the blessings of God.
بعداً نامهای دیگر، شبیه به نامهی بالا، دریافت کردم.
Later I got another letter similar to the one above.
پس از آنکه ما رفتیم، غذا دیگر آورده نمیشد و فرشها، بالشها و سایر وسایلی که برای ما آنجا گذاشته شده بود، جمعآوری شد.
After we left, the food stopped being delivered and the carpets, cushions, and other items put there for us were removed.
سپس پدرم وصیتی کرد: ۷۳.35
Then my father made a will: 73.35
به نام خداوند بخشنده و مهربان. این است وصیتنامهی احمد بن محمد بن حنبل.
In the name of God, full of compassion, ever-compassionate This is the testament of Aḥmad ibn Muḥammad ibn Ḥanbal.
او گواهی میدهد که هیچ معبودی جز خدا نیست، یگانه و بیشریک؛ و اینکه محمد ﷺ بندهٔ او و فرستادهٔ اوست که هدایت درست و دین حقی را آورده است؛ دینی که او آن را با وجود مقاومت مشرکان، بر همهٔ آیینها و مذاهب دیگر پیروز گردانید.
He declares that there is no god but God, alone, without partner; and that Muḥammad is His servant and Emissary, bringing right guidance and a true religion that he carried to victory over all other cults and creeds despite the resistance of the polytheists.
همه اعضای خانوادهاش که حاضر به پیروی از او بودند را وادار میکرد که با همفکران خود در پرستش و ستایش خدا و در ارائه نصیحت نیکو به امت مسلمان شریک شوند.
All those members of his family willing to heed him he enjoins to partake with the likeminded in worshipping and praising God and in giving good counsel to the Muslim community.
او گواهی میدهد که خداوند بزرگ و باشکوه را پروردگار خویش، اسلام را دین خویش، و محمد ﷺ را پیامبر خویش میپذیرد.
He testifies that he accepts God, mighty and glorious, as his lord; Islam as his religion; and Muḥammad, God bless him and grant him peace, as his prophet.
من اقرار میکنم که به عبدالله بن محمد، معروف به فورَان، حدود پنجاه دینار بدهکارم؛ هرگاه بگوید که چنین است، سخنش پذیرفته است.443 انشاءالله، از درآمد خانه به او بازپرداخت شود. پس از پرداخت این بدهی، باید به هر یک از فرزندان صالح، چه پسر و چه دختر،444 ده درهم داده شود، پس از آنکه مبلغ بدهکاریِ ابومحمد بازپرداخت شده باشد.
I declare that I owe ʿAbd Allāh ibn Muḥammad, known as Fūrān, approximately fifty dinars; he is to be believed when he says so.443 Let him be repaid out of the income from the house, God willing. Once the debt is paid, let ten dirhams be given to each of Ṣāliḥ’s children,444 male and female, after the money due Abū Muḥammad is paid back.
به گواهی ابویوسف و همچنین صالح و عبدالله، پسران احمد بن محمد بن حنبل.
Witnessed by Abū Yūsuf as well as Ṣāliḥ and ʿAbd Allāh, sons of Aḥmad ibn Muḥammad ibn Ḥanbal.
[المَرُّوذِي:] شبی پس از آنکه احمد پیوسته روزه گرفته بود، مرا بیدار کرد. او نشسته بود و میگفت: «آنقدر گرسنهام که سرم گیج میرود! برایم چیزی برای خوردن پیدا کن!» 73.36
[Al-Marrūdhī:] One night after he had been fasting continuously, Aḥmad woke me up. He was sitting up and saying, “I’m so hungry that my head’s spinning. Find me something to eat!” 73.36
بخشی از یک نان تخت را برای او پیدا کردم و او آن را خورد۔
I found part of a loaf of flatbread for him and he ate it.
«اگر از این نمیترسیدم که آنان با آن به مقاومتم پایان دهند، اصلاً غذا نمیخوردم.» او اغلب از بستر برمیخاست و میکوشید خانه را ترک کند، اما گرسنگی چنان ناتوانش میکرد که ناچار مینشست و استراحت میکرد. گاهی باید پارچهای را خیس میکردم و روی صورتش میگذاشتم تا به هوش آید. یک بار چنان ضعیف شده بود - از گرسنگی، نه از بیماری - که وصیتنامهای نوشت و آن را شاهد گرفت. این است آنچه هنگام نوشتن وصیتنامهاش در سامرا از او شنیدم:
“If I weren’t afraid of helping them break my resistance,” he said, “I wouldn’t eat at all.” He would often get out of bed and try to leave the house but then find himself so weakened by hunger that he would have to sit down and rest. Sometimes I would have to moisten a rag and give it to him to lay on his face in order to revive him. At one point he was so weak—from starvation, not illness—that he made a will and had it witnessed. Here’s what I heard him say when making his will in Samarra:
به نام خدا، بخشندهی مهربان، مهربانِ همیشگی
این وصیتنامهی احمد بن محمد است.
In the name of God, full of compassion, ever-compassionate This is the testament of Aḥmad ibn Muḥammad.
او گواهی میدهد که هیچ معبودی جز خدا نیست، یگانه و بیشریک؛ و اینکه محمد ﷺ بندهٔ او و فرستادهٔ اوست که هدایت درست و دین حقی را آورده است؛ دینی که او آن را با وجود مقاومت مشرکان، بر همهٔ آیینها و مذاهب دیگر پیروز گردانید.
He declares that there is no god but God, alone, without partner; and that Muḥammad is His servant and Emissary, bringing right guidance and a true religion that he carried to victory over all other cults and creeds despite the resistance of the polytheists.
تمامی افراد خانوادهٔ او را که مایل به پذیرفتن سخن او بودند، فرمان میدهد که در عبادت خدا و نصیحت صادقانه به جامعهٔ مسلمانان با همفکران خود همراه باشند.
All those members of his family willing to heed him he enjoins to partake with the likeminded in worshipping God and giving good counsel to the Muslim community.
او شهادت میدهد که خداوند بزرگ و باشکوه را پروردگار خود، اسلام را دین خود، و محمد ﷺ را پیامبر خود میپذیرد.
He testifies that he accepts God, mighty and glorious, as his lord; Islam as his religion; and Muḥammad as his prophet.
او همچنین گواهی داد که پنجاه دینار بدهکار است، که باید از درآمد ملک اجارهای پرداخت شود.
He also testified that he owed fifty dinars, to be repaid out of the income of the rental property.
[عبدالله:] پدرم شانزده روز را در کاخ خلیفه در سامرا گذراند و جز یک ربع پیمانه آرد جو چیزی نخورد. هر شب جرعهای آب مینوشید و هر سه شب یک مشت از آن آرد میخورد. حتی پس از بازگشت به خانه، شش ماه طول کشید تا بهبود یابد. به نظر میرسید گوشههای درونی چشمانش به سوی مردمک عقب رفتهاند.445 7337
[ʿAbd Allāh:] My father spent sixteen days at the caliph’s palace in Samarra without eating anything but a quarter-measure of barley meal. Every night he would have a drink of water, and every third night eat a handful of meal. Even after he came home it took him six months to recover. The inner corners of his eyes seemed to have receded toward the pupil.445 73.37
[المروذی:] وقتی در سامرا بودیم، احمد از من میخواست برایش آبگوشت لوبیا پیدا کنم. بارها تکهای نان را در آب خیس میکردم و او آن را با نمک میخورد. از زمانی که وارد سامرا شدیم تا زمانی که از آن جا بیرون آمدیم، او نه غذای پختهشدهای چشید و نه هیچ چربیای. 73.38
[Al-Marrūdhī:] When we were in Samarra, Aḥmad used to ask me if I could find him some bean broth. Many times I would moisten some bread in water and he would eat it with salt. From the time we entered Samarra to the time we left, he tasted no cooked food or any fat. 73.38
[المروذی:] احمد بن حنبل یک بار به من گفت: «تمام روز آرزوی مرگ دارم.
[Al-Marrūdhī:] Aḥmad ibn Ḥanbal once said to me, “All day long I hope for death.
من از این میترسم که به چیزهای این دنیا وسوسه شوم. دیروز فکر میکردم که این دو آزمایش بوده است. پیشتر، دینم آزمایش میشد، و این بار با چیزهای این دنیا مرا میآزمایند.» 73.39
I’m afraid of being tempted by the things of this world. Yesterday I was thinking that it’s been two trials. Before, they tested my religion, and this time they’re trying me with the things of this world.” 73.39
روزی در سامرا گفت: «آیا شگفتآور نیست؟ پیش از این، من با نان زندگی میکردم و اصلاً میل به غذا نداشتم. وقتی در زندان بودم، غذا میخوردم. این برای من به معنای آن بود که ایمانم افزایش یافته است. اما اکنون به نظر میرسد که کاهش یافته است.» در فرصتی دیگر گفت: «امروز هشت روز میشود که چیزی نخورده و ننوشیدهام، جز مقداری آرد جو، کمتر از یک ربع پیمانه.» او سه روز را بدون خوردن میگذراند—و من همیشه با او بودم. در شب چهارم، یک هشتم پیمانه آرد جو برایش میآوردم. گاهی آن را مینوشید و گاهی نمینوشید. به مدت چهارده یا پانزده روز، با کمتر از دو ربع پیمانه آرد جو زنده میماند. هرگاه از چیزی ناراحت میشد، اصلاً غذا نمیخورد و فقط آب مینوشید. مردم تلاش میکردند که او را از آنچه با خودش میکرد بازدارند و پیشنهاد میدادند که اگر غذای پخته بخواهد، حالش بسیار بهتر خواهد شد.
Once in Samarra he said, “Isn’t it surprising? Before this, I lived on bread, and stopped craving food altogether. When I was in jail, I ate. To me, that meant that my faith had increased. But now it seems to have decreased.” On another occasion he said, “Today makes eight days I’ve gone without eating or drinking anything except some barley meal—less than a quarter-measure.” He would go three days without eating—and I was with him all the time. On the fourth night I would serve him an eighth-measure of barley meal. Sometimes he would drink it and sometimes he wouldn’t. For fourteen or fifteen days, he survived on less than two quarter-measures of barley meal. Whenever he was upset about something he wouldn’t eat at all and would drink only water. People tried to make him stop doing what he was doing to himself, suggesting that if he asked for a cooked meal he would feel much better.
«میتوانی از یک وعدهٔ غذای پخته لذت ببری»، او پاسخ داد، «تنها در صورتی که از نجات خود مطمئن باشی.
“You can enjoy a cooked meal,” he replied, “only if you’re sure of being saved.
ابوذر ماهها فقط با آبِ چاه زمزم زندگی کرد، ابراهیم التیمی روزها بدون خوردن غذا میماند، و ابن الزبیر میتوانست هفت روز را بگذراند.»
[صالح:] المتوکل خانهای برای آنها اجاره کرده بود، اما پدرم خواست از آنجا بیرون برود و خودش جای دیگری را اجاره کرد. وقتی المتوکل پرسید پدرم چگونه است، به او گفته شد که بیمار است. «امیدوار بودم او را نزدیک خود نگه دارم، اما به او اجازه میدهم برود. عبیدالله! هزار دینار به او بده تا میان مردم تقسیم کند، و به سعید بگو کشتیای آماده کند تا او را به بغداد بازگرداند.» 73.40
Abū Dharr lived for thirty days on nothing but water from the well of Zamzam, Ibrāhīm al-Taymī went for days without eating. Ibn al-Zubayr could go for seven.” [Ṣāliḥ:] Al-Mutawakkil had rented a house for them, but my father asked to move out of it and rented another place himself. When al-Mutawakkil asked how my father was faring, he was told that he was ill. “I had hoped to keep him close, but I grant him leave to go. ʿUbayd Allāh! Give him a thousand dinars to distribute, and tell Saʿīd to prepare a boat to take him back to Baghdad.” 73.40
آن شب دیرهنگام، علی بن الجهم وارد شد و عبیدالله با هزار دینار پشت سرش آمد.
Late that night, ʿAlī ibn al-Jahm arrived, followed by ʿUbayd Allāh with the thousand dinars.
«امیرالمؤمنین مرا از انجام هر کاری که نمیخواهم معاف کرده است»، احمد گفت. «پس پول را پس بگیر.» سپس گفت: «من از سرما خوشم نمیآید. سفر از راه زمین برای من راحتتر خواهد بود.» برای او یک سند اماننامه نوشته شد و همچنین نامهای به محمد بن عبدالله که به او دستور داده میشد از او مراقبت کند. او همان بعدازظهر به خانهاش بازگشت.
“The Commander of the Faithful has exempted me from doing anything I don’t want to do,” said Aḥmad. “So take the money back.” Then he said, “I don’t like the cold. It would be more comfortable for me to travel by land.” A document of safe passage was written up for him as well as a letter to Muḥammad ibn ʿAbd Allāh instructing him to take care of him. He arrived back home that afternoon.
[ابن الأشعث:] المتوکل به نایبش نوشت که احمد را نزد او بفرستد. وقتی احمد رسید، المتوکل دستور داد کاخی را خالی و برای استفادهٔ او آماده کنند، و هر روز خوراکیهای گوناگون برایش آورده شود. او میخواست احمد به پسرش حدیث بیاموزد، اما احمد نپذیرفت. همچنین از نشستن بر فرشها و نگاه کردن به خوراکیهایی که برایش آورده بودند خودداری کرد، با آنکه روزه بود. هنگام افطار به همراهش گفت که برایش آبگوشت لوبیا بخرد. او چند روز به همین شیوه ادامه داد.
[Ibn al-Ashʿath:] Al-Mutawakkil wrote to his deputy ordering Aḥmad to be sent to him. When Aḥmad arrived, al-Mutawakkil had a palace vacated and furnished for his use, with food of various kinds delivered every day. He wanted Aḥmad to teach his son Hadith, but Aḥmad refused. He also refused to sit on the carpets or look at the food provided him even though he was fasting. When it came time to break the fast, he told his companion to buy him some bean broth. He went on this way for some days.
سپس علی بن الجهم، که سنی بود و طرفدار احمد بود، به خلیفه گفت: «زاهدی مانند او برای شما سودی ندارد. آیا فکر میکنید به او اجازه رفتن بدهید؟» ۷۳.41
Then, ʿAlī ibn al-Jahm, who was a Sunni and favorable to Aḥmad, said to the caliph, “A renunciant like him is no good to you. Would you consider giving him permission to leave?” 73.41
خلیفه اجازهاش را داد و احمد به خانه بازگشت۔
So the caliph gave his permission, and Aḥmad came home.
[المروذی:] در حالی که ما در سامرا بودیم، شنیدم که اسحاق بن حنبل از احمد التماس میکرد که نزد خلیفه برود تا او را به امر به معروف و نهی از منکر فرمان دهد.446 73.42
[Al-Marrūdhī:] While we were in Samarra, I heard Isḥāq ibn Ḥanbal pleading with Aḥmad to go see the caliph so he could command him to do right and forbid him to do wrong.446 73.42
«او به حرف تو گوش میدهد»، اسحاق گفت. «به ابن راهویه نگاه کن: آیا او به ابن طاهر موعظه نمیکند؟» «ابن راهویه مثال خوبی نیست، زیرا به گمان من کاری که او انجام میدهد نادرست است. از نظر من او هیچ خیری نمیرساند و او هم همین گمان را دربارهی من دارد. اگر کسی باشد که نیاز داشته باشد موعظهی مرا بشنود، همان اوست. معاشرت با بزرگان و قدرتمندان یک آزمایش است.»
“He would listen to you,” said Isḥāq. “Look at Ibn Rāhawayh: Doesn’t he preach to Ibn Ṭāhir?” “Ibn Rāhawayh is no example because I think what he’s doing is wrong. As far as I’m concerned he does no good, and he thinks the same of me. If there’s anyone who needs to hear me preach, it’s him. Consorting with the high and mighty is a trial.
ما سعی کردیم از آنها دوری کنیم، ولی با این حال باز هم برای ما دردسر ایجاد کردند.
We’ve tried to steer clear of them, but still they’ve managed to cause trouble for us.
«...فكّر كم سيكون الأمر أسوأ إذا بدأنا نخالطهم.» وقال المروذي أيضاً: 73.
Note: the source text here is actually English, so the translation into Persian is:
«فکر کنید که اگر ما با آنها معاشرت آغاز کنیم، وضع چقدر بدتر خواهد شد.» و المروذی همچنین گفت: ۷۳.43
Think how much worse it’ll be if we start associating with them.” Al-Marrūdhī also said: 73.43
شنیدم که برادرزادهٔ ابن المبارک، اسماعیل، با احمد بحث میکرد و میکوشید او را متقاعد کند که به دیدار خلیفه برود.
I heard Ibn al-Mubārak’s nephew IsmāʿīI arguing with Aḥmad and trying to persuade him to go see the caliph.
«تو عمویت» گفت ابو عبدالله، «میگفت: از ایشان دوری کن، و اگر نتوانستی، حق را بگو.» من میترسم که حق را نگویم. و نیز از احمد شنیدم که میگفت: «اگر خلیفه را ببینم، تنها موضوعی که مطرح میکنم، مهاجرین و انصار است.»447
“Your uncle,” said Abū ʿAbd Allāh, “said, ‘Keep away from them, and if you can’t, speak the truth.’ I’m afraid of not speaking the truth.” I also heard Aḥmad say, “If I were to see the caliph, the only subject I’d raise is the Emigrants and the Helpers.”447
به روایتی دیگر، عموی احمد گفت: «چرا نزد خلیفه نمیروی؟ او نظر بلندی نسبت به تو دارد.» احمد گفت: «همین چیزی است که مرا نگران میکند.»
According to another account, Aḥmad’s uncle said, “Why don’t you go see the caliph? He thinks highly of you.” “That’s what worries me,” said Aḥmad.
[ابن المنادی:] تقریباً هشت سال پیش از مرگش، احمد تدریس حدیث را متوقف کرد. تا جایی که من میدانم، علت آن این بود که المتوکل پیامی فرستاد و سلام رساند و از او خواست پسرش المعتز را به عنوان شاگرد بپذیرد و به او حدیث آموزش دهد. احمد پاسخ داد: «سلام مرا به امیر المؤمنین برسانید و بگویید که من سوگندی جدی یاد کردهام که مادامی که زندهام، هیچ حدیث کامل را دیگر بازگو نکنم. امیر المؤمنین مرا از انجام کاری که از آن بیزارم معاف کرده است، و این همان کاری است که از آن بیزارم.» 73.44
[Ibn al-Munādī:] Eight years or so before he died, Aḥmad stopped teaching Hadith. As far as I know, the reason was that al-Mutawakkil sent him a message conveying his greetings and asking him to take his son al-Muʿtazz as a pupil and teach him Hadith. Aḥmad replied: “Convey my greetings to the Commander of the Faithful and tell him that I have sworn a solemn oath never to recite a complete Hadith again as long as I live. The Commander of the Faithful has exempted me from doing anything I detest, and this is something I detest.” 73.44
پس این را شنیده، فرستاده رفت.
Hearing this, the messenger departed.