[الدوری:] وقتی احمد بن حنبل برای چند راوی حدیث در بصره برایم نامهٔ معرفی نوشت، مرا فقط «کسی که دنبال حدیث است» خواند۔ ۴۹1

[Al-Dūrī:] When Aḥmad ibn Ḥanbal wrote me a letter of introduction to some Hadith transmitters in Basra, he called me simply “someone seeking Hadith.” 49.1

[محمد بن إبراهيم:] شنیدم که وقتی گروهی از همکاران محدّث او نزد احمد بن حنبل آمدند، با پولی که در اختیار داشت برایشان غذا خرید. همچنین شنیدم که هنگامی که المتوکل او را به سامرّاء آورد، از هر چیزی که در کاخ تهیه شده بود دست نگه داشت، و یک «کیلجه» — یک چهارم آرد جو[265] — را برای پانزده روز کفاف داد، در حالی که منتظر رسیدن پولی از بغداد بود. 49.2

[Muḥammad ibn Ibrāhīm:] I heard that when Aḥmad ibn Ḥanbal was visited by a group of his fellow Hadith-men, he bought them something to eat using only the money he had on hand.264 I also heard that when al-Mutawakkil brought him to Samarra he refused to touch anything prepared at the palace, and made a kaylajah—a fourth of barley meal265—last for fifteen days while he waited for money to reach him from Baghdad. 49.2

اسحاق بن موسی الانصاری: مأمون مقداری پول به من داد و دستور داد که آن را میان محدثان توزیع کنم، «زیرا برخی از آنان فقیرند». ۴۹3

[Isḥāq ibn Mūsā l-Anṣārī:] Al-Maʾmūn gave me some money and ordered me to distribute it to the Hadith-men, “since some of them are poor.” 49.3

همه‌ی آنان مقداری پول را پذیرفتند—به‌جز احمد بن حنبل که حاضر نشد حتی به آن دست بزند.

Every one of them accepted some money—except for Aḥmad ibn Ḥanbal, who refused to touch it.

[فُورَان:] دو شب پیش از وفاتِ احمد بن حنبل در خانهٔ او بودیم. با ما غلامی سیاه‌پوست و جوان بود که عمویش ابو یوسف با پولی که متوکل به او داده بود خریده بود. غلام می‌خواست احمد را باد بزند، اما او به وی گفت که این کار را نکند. 49.4

[Fūrān:] We were at Aḥmad ibn Ḥanbal’s two nights before he died. With us was a young black slave whom his uncle Abū Yūsuf had bought with the money given him by al-Mutawakkil. The slave wanted to fan Aḥmad but he told him not to. 49.4

[عبدالله:] وقتی بیمار بودم، پدرم برای عیادت من آمد. 495

[ʿAbd Allāh:] When I was ill, my father came to check on me. 49.5

«پدر،» گفتم، «هنوز مقداری از پولی را که المتوکل به ما داده، داریم. اگر از آن برای انجام حج استفاده کنم چطور است؟» او گفت: «باید این کار را بکنی.»

“Dad,” I said, “we still have some of the money al-Mutawakkil gave us. What if I used it to make the pilgrimage?” “You should,” he said.

«اما اگر خرج کردنش برایتان مانعی ندارد، چرا آن را نمی‌گیرید؟» پرسیدم. «پسرم، من آن را حرام نمی‌دانم»، پاسخ داد، «ولی ترجیح می‌دهم که از آن پرهیز کنم.» [محمد بن عبیدالله:] احمد بن حنبل به من گفت: «هر سال خانه‌ای را که در آن زندگی می‌کنم بررسی می‌کنم و زکات آن را می‌پردازم، به پیروی از آنچه عمر بن الخطاب دربارهٔ زمین سیاه عراق گفته است.»266 49.6

“But if you don’t mind spending it,” I asked, “why don’t you take it?” “I don’t consider it forbidden, son,” he answered. “But I’d rather abstain.” [Muḥammad ibn ʿUbayd Allāh:] Aḥmad ibn Ḥanbal told me, “Every year I survey the house I live in and pay the alms-tax on it, following what ʿUmar ibn al-Khaṭṭāb said about the Black Land in Iraq.”266 49.6

[محمد بن یونس:] سلیمان بن داود الشاذکونی یک بار به من گفت: «آیا دیده‌ای که علی بن المدینی می‌خواهد از احمد بن حنبل تقلید کند؟ آن روز هرگز نخواهد آمد! آن‌ها مثل شب و روزند.»۲۶۷ یک بار در مکه با چشم خود دیدم که احمد تا چه اندازه در امور دینی محتاط است. او یک کاسه مسی را نزد فروشنده‌ی میوه و آجیل گرو گذاشته بود تا با پولش چیزی برای خوردن بخرد. وقتی پول کافی برای بازپس‌گرفتن کاسه را به دست آورد، نزد فروشنده رفت. فروشنده دو کاسه‌ی مسی را جلوی او گرفت و گفت: «هر کدام که مال شماست بردارید.» ۴۹.7

[Muḥammad ibn Yūnus:] Sulaymān ibn Dāwūd al-Shādhakūnī once told me, “Have you seen ʿAlī ibn al-Madīnī trying to emulate Aḥmad ibn Ḥanbal? That’ll be the day! They’re like chalk and cheese.267 Once in Mecca I saw firsthand how scrupulous Aḥmad is. He had pawned a copper pail to a fruit-and-nut vendor so he could buy something to eat. When he had enough money to redeem the pail, he went to the vendor, who held out two of them and said, ‘Take whichever one is yours.’ 49.7

«نمی‌دانم»، گفت احمد. «آن را نگه‌دار و پول را هم نگه‌دار.» پس او سطلش را گذاشت و رفت.

“‘I can’t tell,’ said Aḥmad. ‘Keep it, and keep the money.’ “So he left his pail.

«ترجمه» «یکی از آنها مال او بود، به خدا قسم»، فروشنده گفت. «من فقط داشتم او را امتحان می‌کردم!» [الطوسی:] هرگاه احمد بن حنبل یک مسیحی را می‌دید، چشمانش را می‌بست.

“‘One was his, I swear,’ said the vendor. ‘I was just testing him!’” [Al-Ṭūsī:] Whenever he saw a Christian, Aḥmad ibn Ḥanbal would close his eyes.

هنگامی که از او پرسیده شد که چرا، گفت: «نمی‌توانم به کسی که درباره خدا دروغ می‌گوید نگاه کنم.» 498

Asked why, he said, “I can’t look at anyone who lies about God.” 49.8

[عبدالله:] با وجود همه‌ی حدیث‌هایی که پدرم می‌دانست، کمتر از صد روایت بود که هرگاه او را دیدم بدون کتاب نقل کند۔ 499

[ʿAbd Allāh:] Even with all the Hadith my father knew, there were fewer than a hundred reports I ever saw him recite without using a book. 49.9

[المدینی:] احمد بن حنبل از همهٔ ما حافظهٔ بهتری دارد، اما شنیده‌ام که او حدیث را تنها از روی کتاب‌ها روایت می‌کند؛ الگویی که همهٔ ما باید از آن پیروی کنیم. ۴۹10

[Al-Madīnī:] Aḥmad ibn Ḥanbal has a better memory than any of us, but I’ve heard that he only recites Hadith out of books—an example all of us should follow. 49.10

ابراهیم بن جابر المروزی: ما با احمد بن حنبل می‌نشستیم و احادیث را مرور می‌کردیم تا آنها را خوب بشناسیم و درست بخوانیم.

[Ibrāhīm ibn Jābir al-Marwazī:] We used to sit with Aḥmad ibn Ḥanbal and go over Hadith reports until we knew them well and could recite them correctly.

هرگاه می‌خواستیم چیزی را یادداشت کنیم، او می‌گفت: «کتاب آن را بهتر از ما به یاد می‌سپارد.» سپس برمی‌خاست تا کتاب را بیاورد. 49.11

Whenever we wanted to write something down, he would say, “The book remembers it better than we do.” Then he would jump up to get the book. 49.11

[المروذی:] یک بار از احمد بن حنبل شنیدم که می‌گفت: «برای خرج این ورودی ناچار شدم شصت و پنج درهم قرض کنم، اما از این ساختمان جز یک چهارم اجاره‌اش به دستم نمی‌رسد.» 49.12

[Al-Marrūdhī:] I once heard Aḥmad ibn Ḥanbal say, “I had to borrow sixty-five dirhams to spend on this entranceway, but all I get on the building is a quarter of the rent.” 49.12

«چرا نگذاشتی عبدالله هزینه‌اش را بدهد؟» گفتم.

“Why didn’t you let ʿAbd Allāh pay for it?” I said.

«نمی‌خواهم او پولم را آلوده کند.»268

“I don’t want him to taint my money.”268

[الطستری:] شنیدم که احمد بن حنبل یک بار سه روز چیزی نخورد و برای دوستی پیام فرستاد و از او آرد قرض خواست. خانواده‌اش که متوجه شدند او گرسنه است، سریع چیزی پختند. وقتی غذا را جلوی او گذاشتند، پرسید که چطور توانسته‌اند این‌قدر سریع آن را بپزند. 49.13

[Al-Tustari:] I heard that Aḥmad ibn Ḥanbal once went three days without eating and sent a message to a friend asking to borrow some flour. Realizing that he was starving, his family quickly baked something for him. When they put the dish in front of him, he asked how they had managed to bake so fast. 49.13

تنور خانهٔ صالح از قبل گرم بود، به او گفتند.

“The oven in Ṣāliḥ’s house was already warm,” they told him.

«این را ببرید!» گفت، و از دست زدن به آن خودداری کرد. سپس دستور داد در میان خانه‌اش و خانه‌ی صالح را که آن دو را به هم وصل می‌کرد، مسدود کنند.269

“Take this away!” he said, and refused to touch it. Then he ordered them to seal up the door that joined his house to Ṣāliḥ’s.269

[المروذی:] در بیماری آخر احمد، شنیدم که به همسرش می‌گفت: «چه کسی به تو گفت که در آنجا چیزی بپزی؟» منظورش خانه‌ی پسرش صالح بود. همسرش یک بار پیش‌تر در آنجا چیزی پخته بود و او به آن دست نزده بود و گفته بود: «این را کی می‌خورد؟» 49.14

[Al-Marrūdhī:] During Aḥmad’s final illness, I heard him say to his wife, “Who told you to bake anything there?”—meaning at his son Ṣāliḥ’s house. She had baked something there once before and he had refused to touch it, saying, “Who’s going to eat that?” 49.14

المروذی: یک بار با احمد در جایی بودم و او این آیه را تلاوت کرد: {و در خانه‌های کسانی که به خویشتن ستم کردند ساکن بودید}۲۷۰ و سپس افزود: «ما هم قطعاً همان‌جا بوده‌ایم» یا «ما همان‌جا هستیم». ۴۹.15

[Al-Marrūdhī:] I was once with Aḥmad somewhere and he recited, «You lived in the dwellings of those who wronged themselves,»270 adding, “We certainly have,” or “That’s where we are.” 49.15

[اسحاق بن ابراهیم:] احمد یک بار مرا با سه یا چهار سکه فرستاد تا برای دیگ غذا ادویه بخرم. سپس سکهٔ دیگری به من داد و گفت: «با این یکی هم ادویه بخر، اما آن را با بقیه قاطی نکن.» ۴۹.16

[Isḥāq ibn Ibrāhīm:] Aḥmad once sent me with three or four coins to buy spices for the cooking pot. Then gave me another coin and said, “Buy spices with this one too, but don’t mix them with the others.” 49.16

اما ادویه‌ها واقعاً قاطی شده بودند. وقتی آنها را پس آوردم و به او گفتم، گفت: «آنچه خریده‌ای را پس بده و پولت را پس بگیر.» من همین کار را کردم، و او آن پول را با پولی که به کنیز داده بود در هم ریخت، چون نمی‌توانست تشخیص دهد کدام سکه‌ها آلوده بودند.

But the spices did get mixed up. When I brought them back and told him, he said, “Return what you bought and get the money back.” I did, and he tossed it in with the money he paid the servant girl, since he couldn’t sort out which coins were tainted.

[ابن هانئ:] احمد يك بار سكه‌اي به من داد و گفت: «اين را بگير و براي من مقداري لوبياي خيس‌شده بخر.» 49.17

[Ibn Hāniʾ:] Aḥmad once gave me a coin and said, “Take this and buy me some beans in water.” 49.17

حُسن، مادرِ پسرِ او، سکّهٔ دیگری به من داد و گفت: «این را بگیر و برای من هم کمی لوبیا بخر.» احمد افزود: «و برای پسرها هم کمی لوبیا در روغن بخر.» از سکّه‌ای که برای لوبیا در روغن خرج کرده بودم، یک یا دو حبّه پول خرد باقی ماند، پس به فروشندهٔ لوبیا گفتم کمی روغن بیشتر به من بدهد. روغن را گرفتم و روی لوبیایی ریختم که برای احمد خریده بودم. وقتی غذا را برگرداندم و جلوی او گذاشتم، اثر روغن را دید و پرسید: «این چیست؟» گفتم: «از سکّهٔ پسرها یک حبّه باقی مانده بود، پس آن را برای تو روغن خریدم.» گفت: «ببر، احمق! کی به تو گفته این کار را بکنی؟ کی عقل پیدا می‌کنی؟» و هیچ‌کدام از آن را نخورد.

Ḥusn, his son’s mother, gave me another coin and said, “Take this and buy some beans for me too.” Aḥmad added, “And buy some beans in oil for the boys.” I ended up with one or two ḥabbahs in change from the coin I had spent on the beans in oil, so I told the bean vendor to give me some more oil. I took the oil and poured it over the beans I had bought for Aḥmad. When I brought the food back and put it in front of him, he noticed the trace of oil and asked, “What’s this?” I said, “There was a ḥabbah left over from the boys’ coin so I spent it on oil for you.” “Take it away, you idiot,” he said. “Who told you to do that? When are you going to learn?” He didn’t eat any of it.

[السِّمسار:] شنیدم که أحمد به إسحاق بن إبراهیم النَّیسابوری می‌گفت: «نزد أمّ عَلی برو» — یعنی دخترش — «و آنچه را که به تو می‌دهد بگیر.» ۴۹.18

[Al-Simsār:] I heard Aḥmad say to Isḥāq ibn Ibrāhīm al-Naysābūrī, “Go to Umm ʿAlī”—meaning his daughter—“and take whatever she gives you.” 49.18

اسحاق داخل شد و درحالی‌که مرغی را حمل می‌کرد بیرون آمد. سپس او و من با هم بیرون رفتیم.

Isḥāq went in and came back out carrying a chicken. Then he and I left together.

«ام علی چه گفت؟» از او پرسیدم.

“What did Umm ʿAlī say?” I asked him.

«او گفت که پدرش به حجامت نیاز دارد اما پولی ندارد، و از او خواست که مرغ را به من بدهد تا من آن را بفروشم.» وقتی مرغ را به بازار بردیم، به اسحاق یک درهم و دو دانگ برای آن پیشنهاد شد، اما او از فروش منصرف شد و مرغ را پس گرفت.

“She said her father needs a cupping but has no money, and asked her to give me the chicken and have me sell it.” When we got the chicken to market, Isḥāq was offered a dirham and two dāniqs for it, but changed his mind about the sale and took it back.

در پل به عبدالله، پسر احمد برخوردیم که در مغازه ابن بختان نشسته بود. او اسحاق را صدا زد و پرسید: «این مرغ را چرا حمل می‌کنید؟ و مال کیست؟» به او گفتم که ام علی آن را به ما داده تا بفروشیم.

At the bridge, we ran across Aḥmad’s son ʿAbd Allāh, who was sitting at Ibn Bukhtān’s shop. He called Isḥāq over and asked, “Why are carrying a chicken? And whose is it?” I told him that Umm ʿAlī had given it to us to sell.

«ما را چقدر برای آن پیشنهاد کردند؟» «ما را یک درهم و دو دانِق پیشنهاد کردند.» «آن را به یک درهم و نیم به من بده.» اسحاق پول را گرفت و مرغ را به او داد. وقتی به خانه برگشتیم، ام علی از او پرسید که چقدر به دست آورده است.

“How much did you get for it?” “We were offered a dirham and two dāniqs.” “Give it to me for one and a half.” Isḥāq took the money and gave him the chicken. When we got back, Umm ʿAlī asked him how much he’d gotten.

«یک و نیم درهم.» «فقط همین؟» «پیشنهادی که در بازار گرفتم تنها یک درهم و دو دانق بود.» سپس احمد بن حنبل پرسید: «چه کسی آن را خرید؟» «پسرت عبدالله.» احمد چون این را شنید، پول را از ام علی پس گرفت. با صدای بلند به من گفت: «برو و آن را پس بده!» اسحاق با شتاب به سوی عبدالله دوید.

“One and a half dirhams.” “That’s all?” “The offer I got at the market was only a dirham and two dāniqs.” Then Aḥmad ibn Ḥanbal asked, “Who bought it?” “Your son ʿAbd Allāh.” When he heard that, Aḥmad grabbed the money back from Umm ʿAlī. “Go,” he shouted at me, “and return it!” Isḥāq went running back to ʿAbd Allāh.

«پولت را پس بگیر!» گفت. «پدرت سر این موضوع بر سرم فریاد زد.» عبدالله پرسید: «چرا به او گفتی که من بودم؟» و با این حال پول را پس گرفت.

“Take your money back!” he said. “Your father shouted at me over it.” “Why did you tell him it was me?” asked ʿAbd Allāh, but took the money back.

اسحاق داستان را ادامه داد:

Isḥāq continued the story:

[اسحاق:] احمد بن حنبل به من گفت که به بازار برگردم و پسرش را از آن دور نگه دارم. پس مرغ را به کسی که نمی‌شناختم به یک درهم و یک سوم فروختم، و سپس نزد احمد بازگشتم.

[Isḥāq:] Aḥmad ibn Ḥanbal told me to go back to the market and keep his son out of it. So I sold the chicken to someone I didn’t know for a dirham and a third, and then went back to Aḥmad.

«شما بهتر است آن را به عبدالله نفروخته باشید»، گفت.

“You’d better not have sold it to ʿAbd Allāh,” he said.

«نه،» پاسخ دادم. «آن را به یک غریبه فروختم.» [السِّمسار:] مادرِ عبدالله خانه‌ای در کوچه کنار خانه ما داشت. این خانه بخشی از میراثِ احمد بود و از این رو او هر ماه یک درهم اجاره از آن می‌گرفت. یک‌بار مادرِ عبدالله به پول نیاز پیدا کرد و عبدالله آن پول را به او داد. پس از آن، احمد دیگر آن درهم را از او نگرفت و گفت که اکنون آن درهم آلوده شده است.271 49.19

“No,” I replied. “I sold it to a stranger.” [Al-Simsār:] ʿAbd Allāh’s mother had a house next to ours in the lane. The house had been part of Aḥmad’s inheritance, and so he collected a dirham in rent on it. At one point she needed money and ʿAbd Allāh gave it to her. After that, Aḥmad stopped taking the dirham from her, saying that it was now tainted.271 49.19

[محمد بن علی:] صالح روایت کرد که هنگامی که پدرش بیمار شد، عبدالرحمن طبیب به او توصیه کرد که کدو را برشته کند و آب آن را بنوشد۔ ۴۹20

[Muḥammad ibn ʿAlī:] Ṣāliḥ reported that when his father got sick, ʿAbd al- Raḥmān the healer advised him to roast a gourd and drink the juice. 49.20

«او به من گفت که آن را نه در خانه‌ام و نه در خانه‌ی عبدالله بپزم»، گفت صالح.

“He told me not to cook it in my house or in ʿAbd Allāh’s,” said Ṣāliḥ.

من شنیدم که ابوبکر المروذی می‌گفت که او آن را گرفت و پخت و نزد او بازگرداند.

I heard Abū Bakr al-Marrūdhī say that he took it and cooked it and brought it back to him.

ابن عیاش گفت: احمد مرا فرستاد تا برایش به ارزش یک سکه روغن زلال بخرم.

[Ibn ʿAyyāsh:] Aḥmad sent me to buy him a single coin’s worth of clarified butter.

آن را برایش در یک برگ سبز پیچیده آوردم۲۷۲. او کره را گرفت، برگ را به من برگرداند و گفت: «آن را بازگردان.» ۴۹.21

I brought it to him wrapped in a green leaf.272 He took the butter, gave me back the leaf, and said, “Return it.” 49.21

[الصحنائی:] احمد بن حنبل یک سکه به من داد تا با آن کمی لوبیا بخرم که با نان و آبگوشت بخورد. من با لوبیای زیادی برگشتم و او پرسید چرا.۴۹22

[Al-Ṣaḥnāʾī:] Aḥmad ibn Ḥanbal gave me a single coin to buy some beans on bread in broth. I came back with a lot of beans and he asked why. 49.22

دو فروشنده لوبیا بودند که سعی می‌کردند یکدیگر را با قیمت پایین‌تر از میدان به در کنند. «آن را پس بده»، گفت. «غذا را به فروشنده برگردان و اجازه بده پول را نگه دارد.» من آنچه را که او خواسته بود انجام دادم.

“There were two bean vendors trying to undersell each other.” “Take it back,” he said. “Give the vendor the food back and let him keep the money.” I did as he asked.

[المُخَرِّمی:] روح بن عُبادہ به منزل ما آمد و احمد بن حنبل برای دیدار او آمد. احمد همین‌جا خوابید. او مقداری نان برای خودش در آستینش نگه داشت و از جوی آب نوشید، و بیرون منتظر ماند تا روح ظاهر شود.

[Al-Mukharrimī:] Rawḥ ibn ʿUbādah came to stay with us and Aḥmad ibn Ḥanbal came to see him. Aḥmad slept right here. He kept some bread for himself in his sleeve and drank water from the watercourse, and he waited outside for Rawḥ to appear.

سپس یحییٰ بن اکثم با گروهی از همراهانش آمد. او در برابر احمد نشست و شروع به پرسیدن سؤالاتی از او کرد. احمد همچنان به زیر نگاه می‌کرد. وقتی یحییٰ متوجه شد که او پاسخی نخواهد داد، برخاست و رفت۔ [273 49]23

Then Yaḥyā ibn Aktham showed up with an entourage. He sat in front of Aḥmad and started asking him questions. Aḥmad just kept looking down. When Yaḥyā realized he wasn’t going to respond, he got up and left.273 49.23

[جعفر بن محمد:] کسی از خانهٔ احمد بن حنبل آمد تا به او خبر دهد که پسرش بیمار است و کره می‌خواهد. احمد سکه‌ای به یکی از حاضران داد و گفت که کمی کره بخرد. آن مرد کره‌ای را که در برگ‌های چغندر پیچیده شده بود برگرداند. احمد به محض دیدن آن برگ‌ها پرسید: «این برگ‌ها از کجاست؟» 49.24

[Jaʿfar ibn Muḥammad:] Someone from Aḥmad ibn Ḥanbal’s house came to tell him that his son was ill and wanted butter. Aḥmad gave a coin to one of the men present and told him to buy some butter. The man brought back some butter wrapped in leaves of chard. As soon as he saw them, Aḥmad asked, “Where did those leaves come from?” 49.24

«از بقال.» «آیا از او اجازه گرفتی که آن‌ها را برداری؟» «نه.» «همه‌اش را پس بده!» [صالح:] وقتی برای من بچه‌ای به دنیا آمد، یکی از دوستانم به من هدیه‌ای داد. چند ماه بعد، همان دوست تصمیم گرفت به بصره برود. از من پرسید که آیا پدرم برای ریش‌سفیدان آنجا نامه‌ی معرفی خواهد نوشت یا نه. وقتی این را از پدرم پرسیدم، گفت: «برایش نامه می‌نوشتم، جز این‌که او به تو هدیه داده است.» 49.25

“From the grocer.” “Did you ask his permission to take them?” “No.” “Take it all back!” [Ṣāliḥ:] When I had a baby, one of my friends gave me a gift. Months later, the same friend decided to go to Basra. He asked me whether my father would write a letter of introduction to the elders there. When I asked my father he said, “I would write for him except that he gave you a gift.” 49.25

[عبد الله:] یک پیرمرد اینجا بود که برای ما نقل کرد: «متوجه شدم که احمد به خارش (جَرَب) مبتلا است، پس برایش دارویی آوردم و به او گفتم آن را روی جوش‌ها بمالد. او دارو را گرفت، اما بعد آن را پس داد. از او پرسیدم چرا، و گفت: "تو با من حدیث می‌خوانی."»274 49.26

[ʿAbd Allāh:] There was once an old man here who told us, “I noticed that Aḥmad was suffering from scabies, so I brought him some medicine and told him to put it on the rash. He took it but then gave it back. I asked him why, and he said, ‘You study Hadith with me.’”274 49.26

[الهروی:] ما بر در خانه‌ی هُشیم بودیم که کسی با نامه‌ای معرفی‌نامه آمد. وقتی در را باز کردند تا او را داخل بیاورند، ما هم داخل شدیم، جز احمد که عقب ماند. او در آن زمان جوانی بود، حتی بیست ساله هم نشده بود. ۴۹.27

[Al-Harawī:] We were at Hushaym’s door when someone showed up with a letter of introduction. When they opened the door to let him in, we went in too, except for Aḥmad, who stayed back. He was a young man at the time—not even twenty. 49.27

«احمد، بیا تو!» ما گفتیم.

“Aḥmad, come on in!” we said.

«هیچ کس به من اجازه نداد،» او پاسخ داد.

“No one gave me permission,” he replied.

[المَرُّوذِی:] احمد برای تعمیراتِ بامِ خانه‌ای که به بافندگان اجاره داده بود، کارهایی انجام داد. تعمیرات طوری انجام شد که لوله‌ی آب‌روِ بام، آب را به کوچه می‌ریخت. صبح روز بعد گفت: «نجار را صدا بزن و به او بگو که لوله را طوری بچرخاند که آب به سمت خانه بریزد.» [۴۹]28

[Al-Marrūdhī:] Aḥmad had some repairs done on the roof of the house he rented out to the weavers. The repairs were done in such a way that the drainpipe emptied into the street. The next morning he said, “Call the carpenter and tell him to turn the pipe so it drains to the house.” 49.28

من به نجار زنگ زدم و او لوله را جابه‌جا کرد.275

I called the carpenter and he moved the pipe.275

[الحربی:] دو سال در مجالس حدیث احمد بن حنبل حاضر شدم.

[Al-Ḥarbī:] I attended Aḥmad Ibn Ḥanbal’s Hadith sessions for two years.

هرگاه برای املای حدیث بیرون می‌آمد، قلم نی‌ای و دواتی را که با چرم سرخ پوشانده شده بود همراه می‌آورد. اگر در نوشته‌اش خطا یا جا افتادگی‌ای می‌یافت، آن را با قلم و مرکب خودش اصلاح می‌کرد؛ آن‌قدر وسواس داشت که حتی از قلم و مرکب ما هم استفاده نمی‌کرد. از او می‌پرسیدیم که آیا فلان روایت‌ها را از حفظ دارد، و می‌گفت: «نه، من به نوشته‌ام نیاز دارم.» 49.29

Whenever he came out to recite Hadith, he would bring out a reed pen and an inkpot covered in red leather. If he found an error or an omission in his transcript, he would correct it using his own pen and ink; he was too scrupulous to take any of ours. We would ask if he knew certain reports by heart, and he’d say, “No, I need the transcript.” 49.29

[الحربی:] هرگاه احمد بن حنبل — خدا او را رحمت کند — برای درس دادن به ما بیرون می‌آمد، همیشه یک قلم نی و یک دوات چرمی همراهش بود. او آنقدر محتاط بود که برای اصلاح یک «س» یا چیزی مانند آن، از مرکب ما برنمی‌داشت.276 49.30

[Al-Ḥarbī:] Whenever Aḥmad ibn Ḥanbal—God have mercy on him—came out to teach us, he always had a reed pen and a leather-covered inkpot. He was too scrupulous to take any of our ink to correct an S or any such thing.276 49.30

[ابن شَبِيب:] یک بار از أحمد بن حنبل دربارهٔ محمد بن معاویه النیسابوری پرسیدم، و او به من گفت: «یحیی بن یحیی مرد خوبی است.» 49.31

[Ibn Shabīb:] I once asked Aḥmad ibn Ḥanbal about Muḥammad ibn Muʿāwiyah al-Naysābūrī, and he said to me, “Yaḥyā ibn Yaḥyā is a fine man.” 49.31

من می‌گویم: در اینجا احمد به‌طور غیرمستقیم محمد بن معاویه را که دروغگو شناخته شده بود، نکوهش کرد؛ با ستودن شخص دیگری. در روایتی دیگر او را صریحاً نکوهش می‌کند، اما در اینجا و جاهای دیگر از این کار پرهیز می‌کند.

[The author:] I say: Here Aḥmad indirectly condemned Muḥammad ibn Muʿawiyah, a known liar, by praising someone else. In another report he condemns him, but here and elsewhere he avoids doing so.

[عبد الله:] شنیدم که پدرم به یحیی بن معین گفت: «به من خبر داده‌اند که تو می‌گویی: "شنیدم اسماعیل، پسر علیّه، روایت می‌کند."» ۴۹.32

[ʿAbd Allāh:] I heard my father say to Yaḥyā ibn Maʿīn, “People tell me you say, ‘I heard Ismāʿīl, son of ʿUlayyah, report.’” 49.32

«بله، من این را می‌گویم.» «خب، این کار را نکن. به جایش بگو "اسماعیل، پسر ابراهیم". شنیده‌ام که او خوش ندارد به نام مادرش خوانده شود.» یحیی این دستور را با گشاده‌رویی پذیرفت.

“Yes, I do say that.” “Well, don’t. Say ‘Ismāʿīl, son of Ibrāhīm,’ instead. I’ve heard that he doesn’t like being called after his mother.” Yaḥyā accepted this instruction with good grace.

[نویسنده:] تعدادی از مردم معمولاً با نام مادرانشان شناخته می‌شوند.

[The author:] A number of people are commonly known by their mothers’ names.

اینان از جمله بلال بن حمامه، معاذ بن عفراء، بشیر بن الخصاصیه، ابن بُحَینه، یعلی بن منیه و بسیاری دیگرند که همگی در کتاب من، «گرده‌ی گل برای ذهن» [Pollen for the Mind]، یاد شده‌اند. به هر حال، احتیاط و دقت ایجاب می‌کند که از یاد کردن افراد به شیوه‌ای که آنان خوش ندارند پرهیز شود.

These include Bilāl son of Ḥamāmah, Muʿādh son of ʿAfrāʾ, Bashīr son of al- Khaṣāṣiyah, Ibn Buḥaynah, Yaʿlā son of Munyah, and many others, all mentioned in my book Pollen for the Mind. In any event, being scrupulous dictates that one avoid referring to people in a way they dislike.

[الرُّوحانی:] روزی در بغداد با احمد بن حنبل دیدار کردم و او به من گفت: «آن مردی که به نام جوهری در حرّان داری چه شد؟ او عالم بود.» 49.33

[Al-Ruhāwī:] I once met Aḥmad ibn Ḥanbal in Baghdad and he asked me, “Whatever happened to that man al-Jawharī you have there in Ḥarrān? He was learned.” 49.33

من هیچ کسی به این نام را نمی‌شناختم که در حرّان حدیث تدریس کند.

I replied that I knew of no one by that name teaching Hadith in Ḥarrān.

«تو می‌دانی منظورم کیست: او از یاران ابومعبد حفص بن غیلان بود.» «من او را نمی‌شناسم.» «بیا دیگر!» گفت احمد. «او چندین پسر دارد.» «منظورت "الجغد" است؟» «بله!» گفت. «از او یاد بگیر: او مورد اعتماد است.» [نویسنده:] نام آن مرد سلیمان بن ابی داود بود و به «الجغد» (جغد) معروف بود. امام احمد از روی احتیاط، از به کار بردن لقب او خودداری می‌کرد.

“You know who I mean: he was an associate of Abū Maʿbad Ḥafṣ ibn Ghaylān.” “I don’t know him.” “Come on!” said Aḥmad. “He has a number of sons.” “Do you mean ‘the Owl’?” “Yes!” he said. “Learn from him: he’s reliable.” [The author:] The man’s name was Sulaymān ibn Abī Dāwūd and he was called “the Owl.” Out of scrupulosity, our exemplar Aḥmad avoided using his nickname.

[السِّجِسْتانی:] یک بار از أحمد بن حنبل درباره‌ی صحّت طلاقی که مردِ مست جاری کرده بود پرسیدم. گفت: «از کس دیگری بپرس.»۲۷۷ ۴۹.34

[Al-Sijistānī:] I once asked Aḥmad ibn Ḥanbal about the validity of a declaration of divorce pronounced by a drunken man. He said, “Ask someone else.”277 49.34

[الحربی:] در بستر مرگ، احمد از ما خواست که برای نذری که کرده بود کفاره بدهیم و گفت: «گمان می‌کنم آن را شکسته‌ام.»278 49.35

[Al-Ḥarbī:] On his deathbed Aḥmad asked that we make expiation for him for one vow he had made, saying “I think I broke it.”278 49.35

[المَرُّوذِي:] دفعات بیشمار از احمد بن حنبل درباره‌ی مسئله‌ای پرسیدم و او گفت: «نمی‌دانم.» ۴۹.36

[Al-Marrūdhī:] More times than I can count, I asked Aḥmad ibn Ḥanbal about something and he said, “I don’t know.” 49.36

[اليمامی:] از أحمد بن حنبل شنیدم که می‌گفت: «بارها سه سال صبر کرده‌ام تا بدانم درباره‌ی یک مسئله‌ی فقهی چه باید گفت.» 49.37

[Al-Yamāmī:] I heard Aḥmad ibn Ḥanbal say, “Many times I’ve waited three years before knowing what to think about a problem of law.” 49.37

[الأثرم:] بارها از احمد بن حنبل شنیدم که وقتی کسی از او پرسشی می‌کرد، می‌گفت: «نمی‌دانم». او این را حتی زمانی می‌گفت که از آنچه دربارهٔ آن مسئله گفته شده بود آگاه بود. وقتی از او خواسته می‌شد پاسخی را که ترجیح می‌دهد بیان کند، یادآور می‌شد که در این مسئله اختلاف نظر وجود دارد. منظور او از «نمی‌دانم» این بود که نمی‌داند کدام دیدگاه را برگزیند. بارها شنیدم که می‌گفت: «نمی‌دانم» و سپس به نقل دیدگاه‌ها می‌پرداخت. 49.38

[Al-Athram:] I often heard Aḥmad ibn Ḥanbal, when someone asked him a question, say that he didn’t know. He would say this even when he was aware of what had been said about it. When asked to give the answer he preferred, he would note that there was a difference of opinion. What he meant when he said “I don’t know” was that he didn’t know which view to choose. I often heard him say, “I don’t know,” and then start citing opinions. 49.38

[المروذی:] وقتی با احمد در کاخ ایتاخ در سامرا بودم، به چیزی که بر دیوار نصب شده بود اشاره کردم. او به من گفت که به آن نگاه نکنم. ۴۹39

[Al-Marrūdhī:] When I was with Aḥmad in Ītākh’s palace in Samarra, I pointed out something that had been put up on the wall.279 He told me not to look at it. 49.39

«اما من قبلاً این کار را کرده بودم»، گفتم.

“But I already did,” I said.

«خب، نکن.»

“Well, don’t.”