در ربیع الاول ۲۲۷ [ژانویه ۸۴۲]، ابو جعفر هارون الواثق، پسر المعتصم، به خلافت رسید. هرچند ابن ابی دؤاد او را متقاعد کرد که آزمایش مردم درباره مخلوق بودن قرآن را ادامه دهد، او از رویارویی دیگری با احمد پرهیز کرد؛ یا به این دلیل که از توانایی او در مقاومت در برابر فشار آگاه بود، یا از آنچه ممکن بود رخ دهد اگر احمد مجازات می‌شد، بیمناک بود. با این حال، او به احمد نامه‌ای نوشت و گفت: «مراقب باش که هرگز ما را در یک جا با یکدیگر نیابیم.» بر این اساس، احمد برای باقی‌مانده دوران خلافت الواثق مخفی شد.

In Rabīʿ I 227 [January 842], Abū Jaʿfar Hārūn al-Wāthiq, son of al-Muʿtaṣim, succeeded to the caliphate. Although Ibn Abī Duʾād persuaded him to continue putting people to the test over the createdness of the Qurʾan, he avoided another confrontation with Aḥmad, either because he was aware of his ability to withstand coercion or because he was afraid of what would happen if Aḥmad were punished. He did, however, write to him saying, “Take care that we never find each other in the same place.” Aḥmad accordingly went into hiding for the remainder of al-Wāthiq’s reign.

پس از چند ماه جابه‌جایی از این جا به آن جا، احمد در خانه‌اش ناپدید شد و تا زمان مرگ الواثق در همان‌جا ماند. 721

After several months spent moving from one place to another, Aḥmad disappeared into his house, where he remained until al-Wāthiq died. 72.1

[أحمد بن علي:] هنگامی که احمد بن حنبل فراری بود، نزد اسحاق بن ابراهیم بن هانئ النیشابوری ماند. 72.2

[Aḥmad ibn ʿAlī:] When he was a fugitive, Aḥmad ibn Ḥanbal stayed with Isḥāq ibn Ibrāhīm ibn Hāniʾ al-Naysābūrī. 72.2

[المؤلف:] پدرِ اسحاق، ابراهیم بن هانئ، گاهی به جای او ذکر می‌شود، اما خانه یکی و همان است.

[The author:] Isḥaq’s father, Ibrāhīm ibn Hāniʾ, is sometimes named instead, but the house is one and the same.

[البغوی:] در آغاز سال ۲۸ [اواخر سال ۸۴۲] شنیدم که احمد بن حنبل این حدیث را که معاویه روایت کرده بود تلاوت می‌کرد، که پیامبر ﷺ فرمود: «در این دنیا جز سختی و آزمایش باقی نمی‌ماند، پس خود را برای شکیبایی آماده کنید.» 72.3

[Al-Baghawī:] At the beginning of ’28 [late in 842], I heard Aḥmad ibn Ḥanbal recite the Hadith reported by Muʿawiyah where the Prophet, God bless and keep him, says, “Nothing remains in this present world but adversity and tribulation, so prepare yourselves to be steadfast.” 72.3

سپس او گفت: «خدایا، من فرمان تو را می‌پذیرم»، و این را بارها تکرار کرد.

Afterward he said, “God, I accept Your charge,” over and over.

ابراهیم بن هانئ: احمد بن حنبل سه روز نزد من پنهان بود. سپس گفت: «جایی دیگر برایم پیدا کن.» 72.4

[Ibrāhīm ibn Hāniʾ:] Aḥmad ibn Ḥanbal hid at my place for three days. Then he said, “Find me somewhere else to go.” 72.4

به او گفتم که این کار امن نیست، اما او اصرار کرد و قول داد که اگر آنچه از من می‌خواهد انجام دهم، چیزی مفید به من بگوید. پس جایی را برای او پیدا کردم تا برود. هنگام رفتن گفت: «فرستادهٔ خدا ﷺ سه روز در غاری پنهان شد و سپس به جای دیگری رفت، و درست نیست که در زمان خوشی از سنت او پیروی کنیم ولی در زمان سختی نه.»414

I told him it wasn’t safe, but he insisted, and promised to tell me something useful if I did as he asked. So I found a place for him to go. As he was leaving, he said, “The Emissary of God hid in a cave for three days and then moved elsewhere, and it’s wrong to follow his example in good times but not in bad.”414

ابراهیم بن هانئ: احمد بن حنبل سه شب در خانه‌ی من پنهان بود. سپس گفت: «برایم جای دیگری پیدا کن.» 72.5

[Ibrāhīm ibn Hāniʾ:] Aḥmad ibn Ḥanbal hid at my place for three nights. Then he said, “Find me somewhere else to go.” 72.5

به او گفتم که این کار امن نیست. او پاسخ داد: «پیامبر ﷺ سه روز در غاری پنهان شد و سپس به جای دیگری رفت، و درست نیست که در زمان‌های خوش از سیره‌اش پیروی کنیم اما در زمان‌های سخت نه.» فتح افزود: من این روایت را برای صالح و عبدالله خواندم، و آنان گفتند که این نخستین باری است که از آن می‌شنوند. همچنین آن را برای اسحاق، پسر ابراهیم، خواندم، و او گفت که پدرش هرگز چنین چیزی را به او نگفته است.

I told him it wasn’t safe. He replied, “The Prophet, God bless and keep him, hid in a cave for three days and then moved elsewhere, and it’s wrong to follow his example in good times but not in bad.” Fatḥ added: I recited this report for Ṣāliḥ and ʿAbd Allāh, who said it was the first they had heard of it. I also recited it for Ibrāhīm’s son Isḥāq, who said that his father had never said any such thing to him.

[ابو زرعه:] از احمد بن حنبل پرسیدم که چگونه از شمشیر المعتصم و تازیانه الواثق رهایی یافت. گفت: «هر زخمی را با راستگویی درمان کن، که بهبود می‌یابد.» [۴۱۵] ۷۲6

[Abū Zurʿah:] I asked Aḥmad ibn Ḥanbal how he had escaped al-Muʿtaṣim’s sword and al-Wāthiq’s lash. He said, “Apply truthfulness to any wound, and it heals.”415 72.6

گزارش شده است که الواثق به مناظره‌ای نظاره کرد که او را به راه بهتر متقاعد ساخت، و پس از آن به محنت پایان داد.۴۱۶ ۷۲.7

It is reported that al-Wāthiq put an end to the Inquisition after watching a debate that persuaded him of the better course.416 72.7

[المهتدی:] هرگاه پدرم الواثق می‌خواست کسی را اعدام کند، ما در آن مجلس حاضر می‌شدیم. روزی پیرمردی با ریش رنگ‌شده را آوردند که زیر بار زنجیرها خمیده بود. پدرم ابن ابی دؤاد و یارانش را فراخواند، سپس دستور داد آن مرد را نزدیک آورند. 72.8

[Al-Muhtadī:] Whenever my father al-Wāthiq was going to execute anyone, we would attend the session. One day an elderly man with a dyed beard was brought in, weighed down with fetters. My father summoned Ibn Abī Duʾād and his associates, then had the man brought forward. 72.8

«سلامٌ عليكم»، گفت آن بزرگ‌تر.

“Peace be upon you,” said the elder.

«خدا به تو آرامش ندهد!» پدرم در جواب گفت.

“May God not grant you peace!” retorted my father.

«امیرالمؤمنین»، پیرمرد گفت، «تو را بد تربیت کرده‌اند. خدا می‌فرماید: «و چون به شما درود گفته شد، به بهتر از آن درود گویید، یا همان را بازگردانید.»۴۱۷ ولی تو نه سلام مرا پاسخ دادی و نه درودی بهتر از آن گفتی.» ابن ابی دؤاد گفت: «به نظر می‌رسد با یک مجادله‌گر روبه‌رو هستیم.»

“Commander of the Faithful,” said the elder, “you’ve been poorly raised. God says «When you are greeted by anyone, respond with a better greeting or at least return it.»417 But you neither returned my greeting nor offered a better one.” “It seems we have a debater on our hands,” said Ibn Abī Duʾād.

«بحثش کن، پس»، پدرم گفت.

“Debate him, then,” said my father.

«ای پیرمرد! دربارهٔ قرآن چه می‌گویی؟» ۷۲.9

“Old man! What do you say regarding the Qurʾan?” 72.9

«این کار جواب نمی‌دهد. اجازه بده اول بپرسم.» «بپرس.» «درباره قرآن چه می‌گویی؟» «مخلوق است.» «آیا این چیزی بوده که پیامبر ﷺ، ابوبکر، عمر، عثمان، علی و خلفای راشدین از آن آگاه بوده‌اند یا نه؟» «از آن آگاه نبوده‌اند.» پیرمرد فریاد زد: «خدا ما را حفظ کند!» «پیامبر ﷺ از آن خبر نداشت، و ابوبکر، عمر، عثمان، علی و خلفای راشدین نیز نه؛ اما تو از آن خبر داری!» ابن ابی دؤاد درمانده و شرمنده شد. گفت: «یک لحظه به من مهلت بده.»

“That won’t do. Let me ask first.” “Go ahead.” “What do you say regarding the Qurʾan?” “It’s a created thing.” “Is that something that the Prophet, Abū Bakr, ʿUmar, ʿUthmān, ʿAlī, and the Righteous Caliphs were aware of, or not?” “They weren’t aware of it.” “God preserve us!” cried the elder. “The Prophet didn’t know about it, and neither did Abū Bakr, or ʿUmar, or ʿUthmān, or ʿAlī, or the Righteous Caliphs, but you do!” Ibn Abī Duʾād was stymied and abashed. “Give me a moment,” he said.