تعداد یاران احمد، و آن دانشمندان و نیکمردانی که در سال‌هایی که میان مرگ او و زمان ما گذشته است، راه او را دنبال کرده‌اند، بیش از آن است که شمرده شود. در اینجا تنها برجسته‌ترین‌ها را، که در نُه نسل مرتب شده‌اند، یاد خواهم کرد. خداوند توفیق دهد!۵۴۲ ۱۰۰.1

The number of Aḥmad’s associates, and of those learned scholars and good men who, during the years that have elapsed between his death and our own time, have followed his path is too large to count. Here I will mention only the most prominent, arranged in nine generations. May God ensure success!542 100.1

احمد بن محمد بن الحجاج، ابوبکر المروذی. مردی دقیق و پارسا. او به خدمت احمد پایبند بود و احمد او را برای انجام کارها بیرون می‌فرستاد. احمد به او می‌گفت: «هر سخنی که تو بگویی، همچون آن است که خودم گفته باشم.» احمد نسبت به المروذی توجه ویژه‌ای داشت و آنچه را که او برایش می‌آورد، می‌خورد.543

Aḥmad ibn Muḥammad ibn al-Ḥajjāj, Abū Bakr al-Marrūdhī. A scrupulous and righteous man. He was devoted to serving Aḥmad, who would send him out on errands. Aḥmad used to tell him: “Anything you say counts as if I said it myself.” He treated al-Marrūdhī with special consideration and would eat what he gave him.543

پس از بازگشت از سامرّا، او بارها می‌گفت: «خداوند به المَرُّوذِی پاداش نیک دهد!» المَرُّوذِی بود که پس از درگذشت احمد، چشمانش را بست و او را غسل داد. او همچنین بسیاری از روایات و گفت‌وگوهای فقهی احمد را نقل کرده است. 100.3

After he returned from Samarra, he would often say, “God reward al-Marrūdhī!” It was al-Marrūdhī who closed Aḥmad’s eyes and washed him after he died. He also transmitted many of his reports and discussions of legal issues. 100.3

هنگامی که ابوبکر المروذی به سوی مرز حرکت کرد، جمعیت انبوهی از مردم تا سامرا همراه او رفتند. او پیوسته به آنان می‌گفت که بازگردند، اما آنان نمی‌پذیرفتند. شمار این جمعیت حدود پنجاه هزار نفر تخمین زده شد، بدون احتساب کسانی که پیش از رسیدن به سامرا بازگشته بودند.

When Abū Bakr al-Marrūdhī left for the frontier, a crowd of people marched with him as far as Samarra. He kept telling them to turn back but they wouldn’t. The size of the crowd was estimated at fifty thousand, not counting the ones who turned back before reaching Samarra.

«به او گفتند: خدا را شکر کن که این همه مردم تو را دوست دارند.» او به گریه افتاد و گفت: «این من نیستم که مورد تحسین‌اند، بلکه احمد بن حنبل است.» [العباس بن نصر:] به زیارت قبر مروذی رفتم و چند پیرمرد را آنجا دیدم. یکی از آنان به دیگری می‌گفت: «فلانی دیشب اینجا خوابیده بود و ترسان بیدار شد. از او پرسیدم چه شده است، گفت: "خواب دیدم احمد بن حنبل سوار بر اسبی می‌رود. پرسیدم کجا می‌رویم، گفت: "به سوی درخت طوبی تا به ابوبکر مروذی برسیم."» مروذی در ششم جمادی الاول سال ۲۷۵ [۱۶ سپتامبر ۸۸۸] درگذشت و نزدیک قبر احمد به خاک سپرده شد. نماز میت بر او را هارون بن عباس هاشمی خواند.

“Be grateful to God,” someone said to him, “that so many people admire you.” He burst into tears then said, “It’s not me they admire, it’s Aḥmad ibn Ḥanbal.” [Al-ʿAbbās ibn Naṣr:] I went to pray at al-Marrūdhī’s grave and saw some old men there. One of them was telling another, “So-and-So slept here last night and woke up scared. I asked him what happened, and he said, ‘I dreamed I saw Aḥmad ibn Ḥanbal riding along. I asked him where we were going, and he said, “To the Tree of Ṭūbā to catch up with Abū Bakr al-Marrūdhī.”’” Al-Marrūdhī died the sixth of Jumādā I 275 [September 16, 888] and was buried near Aḥmad’s grave. His funeral prayer was led by Hārūn ibn al-ʿAbbās al-Hāshimī.

ابراهیم بن اسحاق الحربی. در سال ۱۹۸ هجری [۸۱۳–۸۱۴ میلادی] به دنیا آمد و احادیث را از ابونعیم الفضل بن دُکین، عفان بن مسلم، عبدالله بن صالح العجلی، موسی بن اسماعیل التبوذکی، مسدد و بسیاری دیگر شنید. او در همهٔ دانش‌ها الگویی برجسته بود، گردآورندهٔ خوبی بود، و زاهدی عبادت‌پیشه بود که از احمد برخی گفت‌وگوهای نیکو دربارهٔ مسائل فقهی را روایت کرد. ۱۰۰.7

Ibrāhīm ibn Isḥāq al-Ḥarbī. Born in 198 [813–14], heard reports from Abū Nuʿaym al-Faḍl ibn Dukayn, ʿAffān ibn Muslim, ʿAbd Allāh ibn Ṣāliḥ al-ʿIjlī, Mūsā ibn Ismāʿīl al-Tabūdhakī, Musaddad, and many others. He was an exemplar in all fields of learning, a good compiler, and a worshipful renunciant who transmitted from Aḥmad some good discussions of legal problems. 100.7

دارقطنی گفت: «ابراهیم الحربی در زهد، علم و پرهیزگاری همپایهٔ احمد بن حنبل بود.» [الأشیاب:] مردی به ابراهیم الحربی گفت: «چگونه توانستی این همه کتاب را گرد آوری؟» ۱۰۰.8

Al-Dāraquṭnī said, “Ibrāhīm al-Ḥarbī was on a par with Aḥmad ibn Ḥanbal in renunciation, learning, and scrupulosity.” [Al-Ashyab:] A man once said to Ibrāhīm al-Ḥarbī, “How did you manage to collect all these books?” 100.8

«با خون و رنج!» ابراهیم با خشم پاسخ داد. «خون و رنج!» [عبدالله:] پدرم به من می‌گفت: «نزد ابراهیم حربی برو و بگو کتاب قسمت میراث‌ها را برایت املا کند.» ۱۰۰.9

“With blood and toil!” Ibrāhīm replied angrily. “Blood and toil!” [ʿAbd Allāh:] My father used to tell me, “Go to Ibrāhīm al-Ḥarbī and have him dictate the Book of Dividing Inheritances for you.” 100.9

[عبدالله بن احمد بن زید:] ابوعلی الحسین بن قهم یک بار، هنگام یادکرد ابراهیم الحربی، به من گفت: «به خدا قسم ای ابومحمد، تو هرگز کسی مانند او را نخواهی دید، دست‌کم در این دنیا. من با دانشمندان و صاحب‌توانایی‌ها در هر رشته‌ای دیدار کرده و نزدشان آموخته‌ام، اما هرگز کسی را ندیدم که در همه آن‌ها به اندازه او کامل باشد.» ۱۰۰.10

[ʿAbd Allāh ibn Aḥmad ibn Zayd:] Abū ʿAlī l-Ḥusayn ibn Qahm once said to me, at the mention of Ibrāhim al-Ḥarbī, “By God, Abū Muḥammad, you’ll never see another like him, at least not in this world. I’ve met people of learning and ability in every field, and studied with them, but never saw anyone as accomplished in all of them as he was.” 100.10

[ابن درستویه:] ابراهیم الحربی و احمد بن یحیی ثعلب یک بار با هم ملاقات کردند و ثعلب به ابراهیم گفت: «چه وقت ترک ملاقات با دیگر علما جایز است؟» 100.11

[Ibn Durustuwayh:] Ibrāhīm al-Ḥarbī and Aḥmad ibn Yaḥyā Thaʿlab once met, and Thaʿlab said to Ibrāhīm, “When is it all right to do without meeting other scholars?” 100.11

«وقتی انسان بداند چه گفته و از چه مواضعی حمایت کرده است»، ابراهیم پاسخ داد. ابراهیم الحربی در سال ۲۸۵ [۸۹۸–۸۹۹] در بغداد درگذشت. یوسف بن یعقوب القاضی بر او نماز گزارد و شمار بسیاری از مردم در تشییع جنازه‌اش حضور یافتند. او را در خانه‌اش به خاک سپردند، و قبرش امروزه شناخته شده است و برای تبرک زیارت می‌شود.

“When one knows what they’ve said,” answered Ibrāhīm, “and what positions they’ve supported.” Ibrāhīm al-Ḥarbī died in Baghdad in 285 [898–99]. Yūsuf ibn Yaʿqūb al-Qāḍī prayed over him, and a great number of people attended the funeral. He was buried in his house, and his grave is known today and visited for blessings.

مُهَنَّأُ بْنُ يَحْيَى الشَّامِيُّ. يَرْوِي الحَدِيثَ عَنْ يَزِيدَ بْنِ هَارُونَ وَعَبْدِ الرَّزَّاقِ. وَكَانَ مِنْ كِبَارِ أَصْحَابِ أَحْمَدَ. وَكَانَ أَحْمَدُ يُكْرِمُهُ وَيُرَاعِي حَقَّهُ بِاعْتِبَارِهِ مِنْ طَلَبَةِ العِلْمِ القُدَامَى. وَكَانَ يُثْقِلُ عَلَيْهِ بِكَثْرَةِ أَسْئِلَتِهِ الَّتِي لا تَنْقَطِعُ، وَلَكِنَّ أَحْمَدَ كَانَ يَتَحَمَّلُ ذَلِكَ بِصَبْرٍ. وَقَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: هُوَ ثِقَةٌ فَاضِلٌ. [100]18

Muhannaʾ ibn Yaḥyā l-Shāmī. Related Hadith citing Yazīd ibn Hārūn and ʿAbd al- Razzāq. A major figure among Aḥmad’s associates. Aḥmad respected him and gave him the consideration due him as a student of long standing. He would tire him out with his incessant questions, but Aḥmad would bear it patiently. Al-Dāraquṭnī called him a trustworthy and upstanding authority. 100.18

احمد بن محمد بن هارون ابو بكر الخلال. او خود را وقف گردآوری دانشی كرد كه از احمد بن حنبل نقل شده بود. او براى این مقصود سفر کرد و آموزه‌های احمد را هم با راویان اندک و هم با راویان بسیار ثبت کرد،۵۴۴ و شماری کتاب تألیف نمود، از جمله «الجامع» او که در حدود دویست جزوه بود. هیچ‌یک از دیگر یاران احمد به چنین گستره‌ای دست نیافت. حلقه درس او در مسجد المهدی بود. او پیش از نماز جمعه سوم ربیع الاول سال ۳۱۱ [۲۰ ژوئن ۹۲۳] درگذشت. ۱۰۰.22

Aḥmad ibn Muḥammad ibn Hārūn Abū Bakr al-Khallāl. Dedicated himself to collecting the knowledge transmitted by Aḥmad ibn Ḥanbal. Traveling for that purpose, he documented Aḥmad’s teachings both with few intermediaries and with many intermediaries,544 and compiled a number of works, including his Compendium in some two hundred quires. None of Aḥmad’s other associates accomplished anything on that scale. His study circle was in the mosque of al-Mahdī. He died before the Friday prayer on the third of Rabīʿ I 311 [June 20, 923]. 100.22

ابو محمد الحسن بن علی بن خلف، ابو محمد البربهاری. علم و زهد را با هم داشت. از یاران المروذی و سهل التستری بود. هفتاد هزار درهمی را که پدرش برایش به جا گذاشته بود، به سبب تردیدی که درباره حلال بودن آن داشت، رها کرد. در رد بدعت‌گذاران سختگیر بود، و سرانجام آنان توانستند حاکمان را علیه او برانگیزند. او از دروازه محوّل، جایی که در آن ساکن بود، به سوی سمت شرقی شهر رفت و خواهر توزون او را در خانه‌اش پنهان کرد. پس از یک ماه اقامت در آنجا، بر اثر خونریزی درگذشت. آن زن خدمتکارش را فرستاد تا کسی را برای غسل دادن جنازه بیاورد، سپس همه درها را قفل کرد تا کسی نفهمد که جنازه آنجاست. غسال آمد، جنازه را غسل داد و تنها بر بالای جسد ایستاد و نماز گزارد. ناگهان آن زن سر بلند کرد و دید که خانه پر از مردانی است که لباس سبز و سفید بر تن دارند. زن خدمتکار را فراخواند و پرسید: «آیا آنان را راه دادی؟»23

Al-Ḥasan ibn ʿAlī ibn Khalaf, Abū Muḥammad al-Barbahārī. Combined learning and renunciation. Was an associate of al-Marrūdhī and Sahl al-Tustarī. He renounced seventy thousand dirhams left him by his father on account of misgivings he had about its permissibility. He was severe in his denunciations of innovators, who eventually managed to turn the authorities against him. He moved from Muḥawwal Gate, where he had been staying, to the East Side, where Tūzūn’s sister hid him in her house. After he had been there a month, he died of a hemorrhage.545 The woman sent her servant to find someone to wash his corpse, then locked all the doors so no one would know the body was there. The corpse-washer arrived, washed the corpse, and stood praying alone over the body. Suddenly the woman looked up and saw that the house was full of men dressed in green and white. Summoning the servant, she asked, “Did you let them in?” 100.23

«بانوی من،» او پاسخ داد، «آیا آنچه را من دیدم، تو هم دیدی؟» «بله، دیدم!» «خب، این هم کلیدها؛ در هنوز قفل است.» با شنیدن این سخن، او دستور داد البربهاری را در خانه دفن کنند. «وقتی بمیرم،» افزود، «مرا نزدیک او دفن کنید.» بنابراین او در خانه به خاک سپرده شد و هنگامی که آن بانو درگذشت، او نیز در همان‌جا دفن شد. این مکان در المخرم، نزدیک کاخ سلطنتی، قرار دارد.

عبدالعزیز بن جعفر بن احمد، ابوبکر، شاگرد الخلّال. حدیث را از محمد بن عثمان بن ابی شیبه، موسی بن هارون، قاسم المطرِّز و ابوالقاسم البغوی، و نیز از شمار زیادی دیگر روایت کرد. او نویسندهٔ چند تألیف بزرگ و نیکو تدوین است. در شوال ۳۶۳ [ژوئن–ژوئیه ۹۷۴] درگذشت. ۱۰۰.35

ʿAbd al-ʿAzīz ibn Jaʿfar ibn Aḥmad, Abū Bakr, the Disciple of al-Khallāl. Recited Hadith citing Muḥammad ibn ʿUthmān ibn Abī Shaybah, Mūsā ibn Hārūn, Qāsim al- Muṭarriz, and Abū l-Qāsim al-Baghawī, among many others. He is the author of several large and well-executed compilations. He died in Shawwāl 363 [June–July 974]. 100.35

[ابو یعلیٰ:] شنیده‌ام که عبدالعزیز بن جعفر در بیماری آخرِ عمرش گفت: «تا جمعه پیش شما خواهم بود.» اطرافیانش برای او آرزوی بهبودی زودهنگام کردند، اما او پاسخ داد: «از ابوبکر الخلال شنیدم که گفت از ابوبکر المروذی شنیده است که می‌گفت: احمد بن حنبل هفتاد و هشت سال زیست، در روز جمعه درگذشت و پس از نماز [جنازه] به خاک سپرده شد. خود ابوبکر المروذی هم هفتاد و هشت سال زیست، در روز جمعه درگذشت و پس از نماز [جنازه] به خاک سپرده شد. و ابوبکر الخلال هم هفتاد و هشت سال زیست، در روز جمعه درگذشت و پس از نماز [جنازه] به خاک سپرده شد. اکنون من هفتاد و هشت ساله‌ام و تا جمعه پیش شما خواهم بود.» چون جمعه فرا رسید، او درگذشت. پس از نماز [جنازه] به خاک سپرده شد.

[Abū Yaʿlā:] I have heard that during his final illness, ʿAbd al-ʿAzīz ibn Jaʿfar said, “I’ll be here with you until Friday.” Those around him wished him a speedy recovery, but he replied: “I heard Abū Bakr al-Khallāl say that he heard Abū Bakr al-Marrūdhī say, ‘Aḥmad ibn Ḥanbal lived seventy-eight years, died on a Friday, and was buried after the ritual prayer.’ Abū Bakr al-Marrūdhī himself lived seventy-eight years, died on a Friday, and was buried after the ritual prayer. And Abū Bakr al-Khallāl lived seventy-eight years, died on a Friday, and was buried after the ritual prayer. Now I’m seventy-eight, and I’ll be here with you until Friday.” When Friday came he died. He was buried after the ritual prayer.

عُبَيْد الله بن محمد بن محمد بن حَمْدان، أبو عبد الله ابن بَطَّة العُكْبَرِيّ. سمع من البَغَوِيّ، وابن صاعد، وغيرهما كثيرين. رحل كثيراً في طلب الحديث. وقد أُعطي حظاً وافراً من العلم والتقوى. 100.37

ʿUbayd Allāh ibn Muḥammad ibn Muḥammad ibn Ḥamdān, Abū ʿAbd Allāh ibn Baṭṭah al-ʿUkbarī. Heard reports from al-Baghawī, Ibn Ṣāʿid, and many others. He traveled extensively in search of Hadith. He was gifted with a generous share of learning and piety. 100.37

[الّؤلؤی:] پس از آنکه ابو عبد الله ابن بَطّه از سفرهای خود بازگشت، چهل سال در خانه ماند؛ در این مدت هیچ‌گاه او را در بازار ندیدند و جز در عید قربان و عید فطر، دیده نشد که روزه‌اش را بشکند. او پیوسته دیگران را به کار نیک فرا می‌خواند. هرگاه دربارهٔ کسی سخن بدی به او گفته می‌شد، پیش از بازگو کردن آن، سخن را دگرگون می‌کرد.

محمد بن علی بن الفتح، ابو طالب العُشاری. راوی پرکار و مردی سرشار از احساس دینی. ۱۰۰43

Muḥammad ibn ʿAlī ibn al-Fatḥ, Abū Ṭālib al-ʿUshārī. A prolific transmitter and a man of abundant religious feeling. 100.43

من از استادم عبدالوهاب الحافظ شنیدم که می‌گفت: «ابوطالب العُشاری روزی در زمان ناامنی، که هیچ‌کس در امان نبود، بیرون رفت. ترکی به او برخورد کرد و پرسید: "چه چیزی برای دادن به من داری؟" او گفت: "هیچ."»

I heard my teacher ʿAbd al-Wahhāb al-Ḥāfiẓ say, “Abū Ṭālib al-ʿUshārī once went out on a day of unrest when no one was safe. He was accosted by a Turk who asked him, ‘What have you got to give me?’ “‘Nothing,’ he said.

«ترک از آنجا دور شد، اما ابوطالب او را صدا زد. گفت: "باید به تو بگویم که سرمایه‌ی تجارت ما صداقت است. دو درهم دارم، آن‌ها را بگیر!" ترک نه تنها به او آسیبی نرساند، بلکه خانه‌اش را پیدا کرد و به قدردانی از صداقت او، از تمام محله حمایت کرد.»

“The Turk walked off but Abū Ṭālib called him back. ‘I have to tell you,’ he said, ‘that our stock in trade is being honest. I have two dirhams—take them!’ “The Turk not only left him unmolested but found out where he lived and extended protection to the whole neighborhood in appreciation of his honesty.”

القاضی ابویعلی محمد بن الحسین بن محمد بن خلف بن الفراء. حدیث را بسیار شنید و فقه‌استدلالی را نزد ابوعبدالله بن حامد آموخت. دانش مسلک احمد در نسل خود به او منتقل شد. او تألیفات فراوانی در اصول فقه و در مسائل فقهی جزئی نوشت. شاگردان بسیاری داشت. مردی باوقار و درستکار و در امور فقهی تیزبین بود. به عنوان قاضی خدمت کرد و در مسجد منصور، از همان کرسی‌ای که پیشتر در اختیار پسر ابن حنبل، عبدالله بود، حدیث املا می‌کرد. جمعیت انبوهی در جلسات او حاضر می‌شد و سه تن — ابومحمد بن جابر، ابومنصور بن الأنباری و ابوعلی البَردانی — به عنوان تکرارکنندگان سخنان او کار می‌کردند. او شب یکشنبه، میان دو نماز شب، درگذشت و روز دوشنبه، نوزدهم رمضان سال ۴۵۸ [۱۴ اوت ۱۰۶۶]، به خاک سپرده شد. آن‌قدر مردم در تشییع جنازه‌اش حضور یافتند که شمار زیادی از شدت گرما بی‌هوش شدند و ناچار روزه‌شان را افطار کردند.44

The judge Abū Yaʿlā Muḥammad ibn al-Ḥusayn ibn Muḥammad ibn Khalaf ibn al- Farrāʾ. Heard much Hadith, and studied legal reasoning with Abū ʿAbd Allāh ibn Ḥāmid. To him passed the knowledge of Aḥmad’s way in his generation. He authored numerous compilations on the principles of jurisprudence and on particular applications of the law. He had many students. He was a man of propriety and integrity, and discerning in matters of law. He served as a judge and dictated Hadith in the mosque of al-Manṣūr from the chair formerly occupied by Ibn Ḥanbal’s son ʿAbd Allāh. Vast crowds attended his sessions, and three men—Abū Muḥammad ibn Jābir, Abū Manṣūr ibn al-Anbāri, and Abū ʿAlī l-Baradānī—worked as his repeaters.548 He died on Sunday night between the two night prayers and was buried on Monday, the nineteenth of Ramadan 458 [August 14, 1066]. So many people attended his funeral that a good number succumbed to the heat and had to break their fast. 100.44

ابو جعفر عبدالخالق بن عیسی الهاشمی. از ابوالقاسم بن بشران، ابو محمد الخلال، ابو اسحاق البرمکی، العشاری، ابن المذهّب و دیگران حدیث بسیار شنید و نزد قاضی ابو یعلی فقه آموخت. او فقیه و مصنّف بود و مردی پارسا و خویشتن‌دار. قاضی ابو یعلی او را تأیید کرده بود، و او برای ابو عبدالله الدامغانی به‌عنوان شاهد و سردفتر خدمت می‌کرد، اما پیش از مرگش آن کار را ترک گفت. او در مسجدی در کوچه‌ی بزازان، نزدیک دروازه‌ی بصره، و در مسجد منصور تدریس می‌کرد، سپس به سوی سمت شرقی شهر رفت و در مسجدی روبه‌روی کاخ خلیفه تدریس کرد. در سال ۴۶۶، پس از طغیان آب در نهر معلّی، به دروازه‌ی طاق منتقل شد و در خیابان دیوان در رصافه سکونت گزید و هم در مسجد آنجا و هم در مسجد مهدی تدریس می‌کرد. او همچنین مجالسی برپا می‌داشت که در آن بحث‌های نظری و کلامی-استدلالی انجام می‌شد. ۱۰۰.46

Abū Jaʿfar ʿAbd al-Khāliq ibn ʿĪsā l-Hāshimī. Heard much Hadith from Abū l-Qāsim ibn Bishrān, Abū Muḥammad al-Khallāl, Abū Isḥāq al-Barmakī, al-ʿUshārī, Ibn al- Mudhhib, and others, and studied jurisprudence with Judge Abū Yaʿlā. He was a jurisprudent and compiler, and a pious and self-restrained man. He was certified by Judge Abū Yaʿlā and served Abū ʿAbd Allāh al-Dāmaghānī as a notary-witness but stopped before he died. He taught at a mosque in the Ragdealer’s Alley near the Basra Gate and at the mosque of al-Manṣūr, then moved to the East Side, where he taught at a mosque across from the caliphal palace. In ’66, after the flooding of the Muʿallā Canal, he moved to the Archway Gate, settling in Dīwān Street in al-Ruṣāfah and teaching in the mosque there as well as the mosque of al-Mahdī. He also convened sessions where speculative discussions took place. 100.46

وقتی قاضی ابویعلی بر بستر مرگ بود، از عبدالخالق خواست که جنازهٔ او را غسل دهد. بعدها، هنگامی که خلیفه القائم بامر الله بر بستر مرگ بود، همین درخواست را کرد. عبدالخالق آنچه را که از او خواسته شده بود انجام داد، اما چیزی از کاخ نگرفت. به او گفتند که خلیفه بخشش‌های فراوانی برایش در نظر گرفته است، اما او از گرفتن هیچ‌چیز خودداری کرد. سرانجام پیراهن خلیفه را به او پیشنهاد کردند و گفتند که می‌تواند از آن برکت بیابد. او در پاسخ، لنگ خود را برداشت، با آن بدن را خشک کرد و گفت: «حالا برکت خلیفه را به دست آورده‌ام.» سپس المقتدی او را فراخواند تا همان‌جا بیعت کند. عبدالخالق تنها بیعت کرد.47

When Judge Abū Yaʿlā was on his deathbed he asked ʿAbd al-Khāliq to wash his corpse. Later, when the Caliph al-Qāʾim bi-Amr Allāh was on his deathbed, he made the same request. ʿAbd al-Khāliq did as he was asked but took nothing from the palace. He was told that the caliph had made him numerous bequests, but he refused to take anything. Finally they offered him the caliph’s shirt, saying he could gain a blessing from it. In response, he took his own waist-cloth, dried the body with it, and said, “Now I’ve got the caliph’s blessing.” He was then summoned by al-Muqtadī to offer the oath of allegiance on the spot. ʿAbd al-Khāliq tendered his oath alone.549 100.47

محمد بن أبي طاهر بن عبد الباقي بن محمد بن عبد الله بن محمد بن عبد الرحمن بن الربيع بن ثابت بن وهب بن مشجعة بن الحارث بن عبد الله بن كعب بن مالك الأنصاري (یکی از آن سه نفری که در جنگ تبوک از شرکت بازماندند).۵۵۲ در ماه صفر سال ۴۲۰ هجری [ژوئن–ژوئیه ۱۰۵۰ میلادی] در محلهٔ کرخ به دنیا آمد. او می‌گفت: «هنگامی که به دنیا آمدم، پدرم یک ستاره‌شناس آورد و مادرم ستاره‌شناس دیگری آورد. آنان طالع مرا بررسی کردند و توافق نمودند که من پنجاه و دو سال زندگی خواهم کرد. اما اینک من در دههٔ دهم عمرم هستم!» ۱۰۰.60

Muḥammad ibn Abī Ṭāhir ibn ʿAbd al-Bāqī ibn Muḥammad ibn ʿAbd Allāh ibn Muḥammad ibn ʿAbd al-Raḥmān ibn al-Rabīʿ ibn Thābit ibn Wahb ibn Mashjaʿah ibn al-Ḥārith ibn ʿAbd Allāh ibn Kaʿb ibn Mālik al-Anṣārī (one of the three Helpers who stayed behind).552 Born in Safar of ’42 [June–July 1050] in al-Karkh. He used to say, “When I was born my father brought in one astrologer and my mother brought in another. They took my horoscope and agreed that I would live for fifty-two years. But here I am in my tenth decade!” 100.60

او آخرین کسی بود که از ابواسحاق برمکی، ابوالطیب طبری، ابوطالب عُشاری، ابوالحسن باقلانی، ابومحمد جوهری و دیگران حدیث روایت کرد. او می‌گفت: «در هفت‌سالگی قرآن را حفظ کردم و هیچ شاخه‌ای از دانش نیست که آن را کاملاً یا تا حدی مطالعه نکرده باشم. گمان نمی‌کنم حتی یک ساعت از عمرم را با سرگرمی‌ها و تفریحات هدر داده باشم.» او در تسلط بر ریاضیات و محاسبه ارث بی‌نظیر بود. وقتی نود و سه ساله بود به دیدارش رفتم و هیچ‌یک از توانایی‌های ذهنی‌اش را از دست نداده بود. او پیش از ظهر روز چهارشنبه، دوم رجب سال ۵۳۵ [۱۱ تا ۱۲ فوریه ۱۱۴۱] درگذشت و نزدیک بِشر حافی به خاک سپرده شد. او سه روز آخر عمرش را بی‌وقفه به تلاوت قرآن گذراند.

He is the last to have transmitted Hadith citing Abū Isḥāq al-Barmakī, Abū l- Ṭayyib al-Ṭabarī, Abū Ṭālib al-ʿUshārī, Abū l-Ḥasan al-Bāqillānī, Abū Muḥammad al- Jawharī, and others. He used to say, “I memorized the Qurʾan at the age of seven, and there’s no branch of learning I haven’t studied, either completely or in part. I don’t think I’ve wasted a single hour of my life with distractions or diversions.” He was unique in his mastery of mathematics and inheritance calculation. I went to see him when he was ninety-three, and he hadn’t lost any of his faculties. He died before noon on Wednesday, the second of Rajab 535 [February 11–12, 1141], and was buried near Bishr al-Ḥāfī. He spent the last three days of his life tirelessly reciting the Qurʾan.

ابو البرکات عبدالوهاب بن المبارک الانماطی. از میان استادان حدیثی که دیده‌ام، او بیشترین روایات را شنیده و بیشترین نوشته‌ها را استنساخ کرده بود، با آنکه همه را از حفظ می‌دانست. هیچ استادی را ندیدم که با صبر بیشتری قرائت ما را اصلاح کند، و نیز هیچ‌کس را که با وجود شادخویی معمولش و استقبال گرمی که از شاگردان می‌کرد، این‌چنین بیشتر به گریه بیفتد. او در ماه رجب سال ۴۶۲ [آوریل–مه ۱۰۷۰] متولد شد و در محرم سال ۵۳۸ درگذشت.

Abū l-Barakāt ʿAbd al-Wahhāb ibn al-Mubārak al-Anmāṭī . Of all the Hadith teachers I have seen, he had heard the most reports and copied the most despite knowing them by heart. I never had a teacher who corrected our reading more patiently, or one more likely to be moved to tears despite his customary cheerfulness and the warm welcome he extended. He was born in Rajab ’62 [April–May 1070] and died in Muḥarram 538

[تیر–مرداد ۱۱۴۳ میلادی]. او در الشونیزیہ دفن شده است. ۱۰۰.63

[July–August 1143]. He is buried in al-Shūnīziyyah. 100.63

ابوبکر احمد بن محمد بن احمد الدینوری. فقه را نزد ابوالخطاب الکلوذانی آموخت و در آن برجسته شد. او در مناظره نیز از همتایانش پیشی گرفت، تا جایی که اسعد المیهنی درباره‌اش گفت: «ابوبکر الدینوری هیچ استدلالی ندید که نتواند در آن خللی پیدا کند.» هرگاه نام صالحان به میان می‌آمد، فرومی‌ریخت و می‌گریست و می‌گفت: «عالمان نزد خدا منزلتی دارند، و شاید …»553 پس از درگذشت استادم ابوالحسن الزاغونی به حلقه درس او پیوستم و نزدیک به چهار سال با او بودم. روزی این شعر را برایم خواند: 100.64

Abū Bakr Aḥmad ibn Muḥammad ibn Aḥmad al-Dīnawarī. Studied jurisprudence with Abū l-Khaṭṭāb al-Kalwadhānī and excelled in it. He also outdid his fellows in disputation to the point that Asʿad al-Mīhanī said of him, “Abū Bakr al-Dīnawarī never saw an argument he couldn’t poke a hole in.” Whenever the righteous were mentioned, he would break down and weep, saying “Learned men have some standing with God, and perhaps …”553 I began attending his lectures after the death of my teacher Abū l-Ḥasan al-Zāghūnī and continued with him for some four years. He once recited to me: 100.64

شش چیز برای یک عالم لازم است۔

The things a scholar needs are six.

این‌ها را به صورت شعر و قافیه‌دار فهرست کرده‌ام.

Here’s a list of them in rhyme.

عقل، انگیزه، سن بلوغ، فقر

Brains, drive, ripe age, poverty.

کمک استادش، و زمان.554

His teacher’s help, and time.554

ابوحکیم ابراهیم بن دینار النهروانی. ابوالخطاب الکلوذانی و دیگر استادان را دیدار کرد. فقه آموخت، به مناظره پرداخت و احادیث بسیاری شنید.

Abū Ḥakīm Ibrāhīm ibn Dīnār al-Nahrawānī. Met Abū l-Khaṭṭāb al-Kalwādhānī and other teachers. Studied jurisprudence, engaged in disputation, and heard much Hadith.

او در محاسبه مواریث، چابک و ماهر بود. دانشمندی بود که آنچه را می‌دانست به عمل درمی‌آورد. اهل روزه و عبادت بود و فوق‌العاده فروتن، و دوست داشت نادیده گرفته شود. بردباری و خودکم‌بینی‌اش ضرب‌المثل شد؛ در واقع، من در این زمینه هرگز کسی همانند او ندیده‌ام. او روز سه‌شنبه، بیست‌وسوم جمادی‌الثانی سال ۵۵۶ [۱۹–۲۰ ژوئن ۱۱۶۱] درگذشت و صبح روز چهارشنبه نزدیک بشر الحافی به خاک سپرده شد. 100.71

He was deft at calculating inheritances. He was a learned man who put what he knew into effect. He was given to fasting and worship, and he was extremely humble, preferring to be ignored. His forbearance and self-deprecation became proverbial; indeed I never saw anyone like him in that respect. He died Tuesday, the twenty-third of Jumādā II 556 [June 19–20, 1161], and was buried on Wednesday morning near Bishr al-Ḥāfī. 100.71

اگر ذکر تمام شخصیت‌های هر نسل را می‌آوردیم، یا زندگی‌نامه‌های کامل مردانی را که نام برده‌ایم می‌نوشتیم، کتاب بسیار طولانی‌تر می‌شد. از این رو، خود را به ذکر برجسته‌ترین شخصیت‌های هر نسل و گفتن چند سخن درباره‌ی نوع انسان‌هایی که بودند محدود کرده‌ایم. سپاس خدا را می‌گوییم و یاری‌خواهی‌مان را مستقیماً به سوی او متوجه می‌سازیم. 100.72

If we had mentioned all the figures in each generation, or written complete biographies of the men we have listed, the book would have grown much longer. We have therefore confined ourself to mentioning only the most prominent figures in each generation and saying a few words about the sort of people they were. We give God our thanks and to Him direct our pleas for help. 100.72

در پایان این کتاب، همواره خداوند را ستایش می‌کنیم و از او می‌خواهیم که محمد ﷺ، پیامبر درس‌ناخوانده و بهترین آفریده‌ی او، و خاندان و یاران او را درود فرستد و نجات دهد.

Here ends the book. We give praise to God always, and ask Him to bless and save Muḥammad, the unlettered557 Prophet and the best of His creation, and his family and Companions.