[صالح:] الحِزامی نزدِ ابنِ أبی دُؤاد۱۴۸ رفت و سپس به دیدارِ پدرم آمد. وقتی پدرم بیرون آمد و او را دید که می‌آید، در را به رویش بست و به داخل بازگشت۔ ۲۳۔1

[Ṣāliḥ:] Al-Ḥiẓāmī visited Ibn Abī Duʾād148 and then came to call on my father. When my father came out and saw him coming, he shut the door in his face and went back inside. 23.1

[السِّجِسْتَانِيّ:] یک بار از أحمد پرسیدم: اگر مردی را ببینم که پیرو سنت است، اما با یک بدعت‌گذار ناپسند همنشین است، آیا باید با او سخن گفتن را ترک کنم؟ 23.2

[Al-Sijistānī:] I once asked Aḥmad whether, if I see a man I know to be an adherent of the sunnah in the company of a reprehensible innovator, I should stop speaking to him. 23.2

«نه»، او پاسخ داد. «نخست به او بگو که مردی که دیدی او با وی بود، بدعت‌گذار است. اگر با او سخن گفتن را ترک کرد، خوب است. و اگر نه، او را نیز بدعت‌گذار بدان. همان‌گونه که ابن مسعود گفت: "انسان را از روی دوستانش داوری کن."» [الحسن بن ثواب:] احمد بن حنبل یک بار به من گفت: «مردم هرگز به حدیث بیشتر از اکنون نیازمند نبوده‌اند.» 23.3

“No,” he replied. “First tell him that the man you saw him with is an innovator. If he stops talking with him, fine. If not, consider him an innovator too. As Ibn Masʿūd said, ‘Judge a man by his friends.’” [Al-Ḥasan ibn Thawwāb:] Aḥmad ibn Ḥanbal once told me, “People have never needed Hadith more than they need it now.” 23.3

«چرا؟» «بدعتهای ناپسند پدید آمدهاند»، پاسخ داد. «اگر حدیث نباشد، به آنها گرفتار خواهی شد.» [ابومزاحم:] عمویم، ابوعلی عبدالرحمن بن یحیی بن خاقان، برایم نقل کرد که متوکل به او دستور داد از احمد بن حنبل بپرسد چه کسی شایستگی قضاوت را دارد. از عمویم خواستم پاسخ ابن حنبل را به من نشان دهد و او رونوشتی از آن را برایم فرستاد. من هم از آن رونوشتی برداشتم و سپس نزد او بازگشتم تا درستی آنچه نوشته بودم را بررسی کنم. متن چنین بود: 23.4

“Why?” “Reprehensible innovations have appeared,” he answered. “Without Hadith, you’ll be caught up in them.” [Abū Muzāḥim:] My uncle, Abū ʿAlī ʿAbd al-Raḥmān ibn Yaḥyā ibn Khāqān, told me that al-Mutawakkil ordered him to ask Aḥmad ibn Ḥanbal who was qualified to serve as a judge. I asked my uncle to show me Ibn Ḥanbal’s response and he sent me a copy of it. I made my own copy and then went back to him to check that what I had written was correct. The text ran as follows: 23.4

به نام خداوند بخشنده مهربان ۲۳.5

In the name of God, full of compassion, ever compassionate 23.5

این نسخه‌ای است از سندی که پس از آن‌که از احمد بن حنبل خواستم محتوای آن را تأیید کند، به او ارائه کردم؛ و او چنین کرد. از او خواستم آن را امضا کند، و او از پسرش عبدالله خواست که در پایین سند به جای او امضا کند.

This is a copy of the document I presented to Aḥmad ibn Ḥanbal after requesting that he confirm its contents, which he did. I asked him to sign it, and he asked his son ʿAbd Allāh to sign for him at the bottom.

من از احمد بن حنبل درباره احمد بن رباح پرسیدم. او پاسخ داد که وی پیرو شناخته‌شده جهم بود که مقامی اقتدارآمیز داشت و به سبب اعتقادات فرقه‌ای‌اش به مسلمانان زیان رساند.

I asked Aḥmad ibn Ḥanbal about Aḥmad ibn Rabāḥ. He replied that he was a wellknown follower of Jahm who had held a position of authority where he had brought harm to Muslims because of his sectarian beliefs.

از او درباره ابن خلنجی پرسیدم. او همان‌گونه پاسخ داد که درباره ابن ابی رباح پاسخ داده بود، و گفت که او از پیروان شناخته‌شده جهم است؛ بلکه پیرویی به‌ویژه بد و خطرناک.

I asked him about Ibn Khalanjī. He replied as he had in the case of Ibn Abī Rabāḥ, saying that he was a well-known follower of Jahm—in fact, an especially bad and dangerous one.

از او درباره شُعَیب بن سَهل پرسیدم، و او پاسخ داد که وی از پیروان مشهور جَهم بود.

I asked him about Shuʿayb ibn Sahl, and he replied that he was a well-known follower of Jahm.

از او درباره عُبَيْدُ اللَّه بْنُ أَحْمَد پرسیدم، و او پاسخ داد که او از پیروان شناخته‌شده جهم بود.

I asked him about ʿUbayd Allāh ibn Aḥmad, and he replied that he was a well-known follower of Jahm.

از او درباره مردی به نام ابوشعیب پرسیدم، و او پاسخ داد که وی پیرو مشهور جهم بود.

I asked him about the man called Abū Shuʿayb, and he replied that he was a well-known follower of Jahm.

از محمد بن منصور، قاضی اهواز، از او پرسیدم. گفت: «او با ابن ابی دؤاد همکاری داشت و برای او کار می‌کرد، هرچند از بهترین‌هایشان بود، و نمی‌دانم وضعش چگونه است.» از ابن علی بن الجعد پرسیدم و گفت: «او به پیروی از جهم مشهور بود، اما بعد شنیدم که از عقیده‌اش برگشته است.» از الفتح بن سهل پرسیدم که رسیدگی به شکایات محمد بن عبدالله را در بغداد بر عهده داشت. پاسخ داد که او پیرو مشهور جهم و همنشین بشر المریسی بود، و اجازه دادن به کسی مانند او که بر مسلمانان اقتداری داشته باشد، خطرناک است.

I asked him about Muḥammad ibn Manṣūr, judge in al-Ahwāz. “He was involved with Ibn Abī Duʾād and worked for him, though he was one of the better ones, and I don’t know where he stands.” I asked him about Ibn ʿAlī ibn al-Jaʿd and he said, “He was well-known for being a follower of Jahm, but then I heard that he’s recanted.” I asked him about al-Fatḥ ibn Sahl, who had run Muḥammad ibn ʿAbd Allāh’s grievance court in Baghdad. He replied that he was a well-known follower of Jahm and an associate of Bishr al-Marīsī, and that it was dangerous to allow anyone like him to hold authority over Muslims.

از او درباره ابن الثلجی پرسیدم و گفت: «بدعتگذاری ناپسند و اهل تفرقه». از او درباره ابراهیم بن عطاب پرسیدم و گفت: «او را نمی‌شناسم، اما از همراهان بشر المریسی بود، پس از او دوری می‌کنم و او را از هر مقام اقتداری دور نگه می‌دارم. به طور کلی، اهل بدعت و اهل تفرقه نباید در مقامات اقتداری به کار گمارده شوند، زیرا دادن قدرت به ایشان برای اسلام بسیار خطرناک است، چنان‌که امیرالمؤمنین - خداوند عمرش را طولانی گرداند - به خوبی می‌داند، با توجه به پافشاری او بر پایبندی به سنت و مبارزه با بدعت.» من، احمد بن حنبل، اعلام می‌کنم که عبدالرحمن بن یحیی بن خاقان درباره همه آنچه در این سند آمده از من پرسیده و آنچه گفته‌ام همان است که او نوشته است. از آنجا که بیمارم و توان حرکت کردن یا دیدن روشن را ندارم، نتوانستم خودم چیزی بنویسم. به درخواست من و در حضور من، پسرم عبدالله در پایین این سند امضا کرده است. از خداوند می‌خواهم که امیرالمؤمنین را عمری طولانی و تندرستی ببخشد و او را به یاری و هدایت خود، به فضل و قدرتش، برکت دهد.

I asked him about Ibn al-Thaljī and he said, “A reprehensible innovator and a sectarian.” I asked him about Ibrāhīm ibn ʿAttāb and he said, “I don’t know him, but he was an associate of Bishr al-Marīsī, so I would steer clear of him, and keep him out of any position of authority. In general, heretics and sectarians should not be employed in positions of authority, since giving them power is extremely dangerous to Islam, as the Commander of Believers—God grant him long life—well knows, given his insistence on upholding the sunnah and combating heresy.” I, Aḥmad ibn Ḥanbal, declare that ʿAbd al-Raḥmān ibn Yaḥyā ibn Khāqān has asked me about everything on this document and what I said is what he wrote down. As I am too ill to move or see clearly, I could not write anything myself. At my request and in my presence, my son ʿAbd Allāh has signed at the bottom of this document. I pray to God to give the Commander of Believers long life and good health and bless him with help and guidance, by His grace and power.

[أحمد:] هر قبری که در آن پیرو سنت خفته باشد، حتی اگر گناهکار باشد، باغچه‌ای از باغ بهشت است. و هر قبری که در آن پیرو بدعت خفته باشد، حتی اگر از دنیا روی گردانده باشد، گودالی از آتش است. 23.6

[Aḥmad:] Any grave where lies a follower of the sunnah, even one who has sinned, is a flowerbed in the Garden. Any grave where lies a follower of innovation, even one who renounced the world, is a pit inside the Fire. 23.6

ارادتمند ما احمد بن حنبل چنان در پیوند با سنت و در طرد بدعت پرشور بود که بسیاری از افراد نیک‌نام را به سبب کارهایی که با سنت مخالف بود مورد انتقاد قرار می‌داد. چنین انتقادهایی باید به‌عنوان اندرز خیرخواهانه در امر دین فهمیده شود. 23.7

Our exemplar Aḥmad ibn Ḥanbal was so fervent in his attachment to the sunnah and his rejection of innovation that he would criticize many virtuous persons for actions that went against the sunnah. Such criticisms are to be understood as good counsel in a matter of religion. 23.7

[السَّرَّاج:] روزی احمد بن حنبل به من گفت: «شنیده‌ام که بسیار به دیدار حارث می‌روی» — منظورش المحاسبی بود — «دفعه‌ی بعد که به خانه‌ات آمد، می‌توانی مرا جایی پنهان کنی تا بشنوم چه می‌گوید؟» ۲۳.8

[Al-Sarrāj:] One day Aḥmad ibn Ḥanbal said to me, “I hear that you see a lot of al-Ḥārith,” meaning al-Muḥāsibī. “Next time he comes to your house, could you hide me somewhere so I can hear what he has to say?” 23.8

از اینکه او نزد من آمده بود خوشحال شدم و به او گفتم که با کمال میل آنچه را که خواسته است انجام خواهم داد. سپس نزد الحارث رفتم و از او خواستم که همان شب به آنجا بیاید و همراهانش را نیز با خود بیاورد.

I was glad that he had come to me, and I told him that I would be happy to do as he asked. Then I went to see al-Ḥārith and asked him to come over that night and to bring his associates as well.

«اسماعیل»، او به من گفت، «آنان گروه بزرگی هستند. به هر اندازه‌ای که می‌توانی، از ته‌ماندهٔ روغن و خرما به ایشان بده، اما بیش از آن چیزی نده.» من پذیرفتم که آنچه را که او خواسته بود انجام دهم. سپس نزد احمد رفتم و او را آگاه کردم. او پس از نماز مغرب آمد و به اتاقی در طبقهٔ بالا رفت و در آنجا به عبادت‌های شخصی خود مشغول شد.۱۴۹ پس از آنکه او فارغ شد، الحارث و پیروانش رسیدند. آنان غذا خوردند و سپس برای خواندن نماز عشا، که آخرین نمازی بود که آن شب به جا آوردند، برخاستند. سپس بی‌آنکه سخنی بگویند، در برابر الحارث نشستند. تا نزدیک نیمه‌شب هیچ‌کس چیزی نگفت. سپس یکی از ایشان دربارهٔ مسئله‌ای از الحارث پرسید. او سخن گفت و دیگران چنان شیفته گوش می‌دادند که گویی پرندگان بر سرشان لانه کرده‌اند؛ برخی می‌گریستند، برخی فریاد می‌زدند و برخی دیگر آه می‌کشیدند، در حالی که او سخن می‌گفت. من به طبقهٔ بالا رفتم تا از احمد سر بزنم و دیدم که چنان زار زار گریسته که از حال رفته است. به گروه بازگشتم که ادامه داشت تا آنکه سپیده دمید و ایشان برخاستند و رفتند. به طبقهٔ بالا نزد احمد بازگشتم که به نظر می‌رسید در حالتی بی‌خود است.

“Ismāʿīl,” he told me, “they’re a large group. Give them all the dregs of oil and dates as you can, but nothing more.” I agreed to do as he asked. Then I went to Aḥmad and let him know. He arrived after the sunset prayer and went into a room upstairs, where he busied himself with his personal devotions.149 After he finished, al-Ḥārith and his followers arrived. They ate and then got up to pray the evening prayer, which was the last prayer they performed that night. Then they sat down in front of al-Ḥārith without saying a word. No one said anything until it was almost midnight. Then one of them asked al-Ḥārith about a problem. He spoke and the others listened, as rapt as if they had birds nesting on their heads, with some weeping, others crying out, and others again sighing as he spoke. I went upstairs to check on Aḥmad and found that he had been weeping so hard that he had passed out. I went back to the group, which kept on until dawn came and they rose and left. I went back up to Aḥmad, who seemed to be in an altered state.