یادآور شوید—خدا شما را به راه راست هدایت کند!—که هنگام روبه‌رو شدن با یک انتخاب دشوار، تنها راه تشخیص راه درست، کنار گذاشتن احساسات شخصی و تعصب و جستجوی منظم حقیقت است، بدون آنکه بیش از حد به نام‌ها و آوازه‌های افراد درگیر احترام گذاشته شود. اگر چنین کنید، مه سرگشتگی از میان خواهد رفت. اما اگر خود را به تمایلات‌تان بسپارید و گمراه شوید، بازگشت به راه راست و مستقیم دشوار خواهد بود. 98.1

Recall—may God lead you aright!—that when faced with a difficult choice, the only way to discern the right course of action is to put personal feelings and partisanship aside and search systematically for the truth, without undue deference to the names and reputations of those involved. If you do this, the fog of perplexity will dissipate. If, on the other hand, you allow yourself to be led astray by your inclinations, it will be difficult to find your way back to the straight and narrow. 98.1

توجه داشته باش که پس از بررسی مبنای دلیلی شریعت و اصول فقه، و کاوش در زندگینامه‌های کسانی که توان فکری خود را در راه شریعت به کار گرفتند، دریافتم که این مرد در این حوزه‌ها داناترین بوده است. 98.2

Note, then, that after examining the evidentiary basis of the Law and the foundations of jurisprudence, and delving into the biographies of those who exercised their faculties on behalf of the Law, I find our man to have been the most knowledgeable in those fields. 98.2

در آغاز، او در حفظ و نقل کتاب خدا فعال بود۔ 983

To begin with, he was active in the preservation and transmission of the Book of God. 98.3

عبد الله: پدرم احمد بن حنبل قرآن را به تمامی به اختیار خودش به من آموخت۔ ۵۳۰ ۹۸4

[ʿAbd Allāh:] My father Aḥmad ibn Ḥanbal taught me the entire Qurʾan by his own choice.530 98.4

أحمد نفسه قرأ النص مع يحيى بن آدم، وعبيد بن الصباح، وإسماعيل بن جعفر، وآخرين — وحُذف هنا ذكر قائمة رواتهم. وكان عند القراءة لا يجعل النطق بالألف المُمالة قريبًا من الكسرة، مستشهدًا بالحديث: «أُنزل القرآن بإشمام الضمة إلى الكسرة، فاقرءوه كذلك». ولم يكن يُدغم الحروف المتقاربة إلا في كلمة «اتَّخذتم» (أي «لقد اتخذتم») وما شابهها، كما كان يفعل أبو بكر. وكان يمدّ حروف المدّ مدًّا متوسطًا.532

Aḥmad himself read the text with Yaḥyā ibn Ādam, ʿUbayd ibn al-Ṣabbāḥ, Ismāʿīl ibn Jaʿfar, and others—omitting here the list of their authorities. When reading, he would not let the pronunciation of a approximate that of i, citing the Hadith: “The Qurʾan was revealed with a pronounced closer to u than to i, so recite it that way.” He would not assimilate adjacent letters except in the word ittakhadhtum (“you have taken”)531 and the like, as did Abū Bakr. And he would extend long vowels to a moderate extent.532

او همچنین آثاری در علوم قرآن گردآورد، از جمله تفسیر، ناسخ و منسوخ، تقدیم و تأخیر و مانند آن، چنان که در فصل آثار او یادآور شدیم.

He also compiled works on the Qurʾanic sciences, including exegesis, abrogation, transposition, and the like, as we have noted in the chapter on his writings.

در باب حدیث، همگان اتفاق دارند که او حتی در میان همتایان برجسته‌اش یگانه بود، هم از نظر حجم بسیار زیادی از احادیثی که حفظ داشت و هم از نظر توانایی‌اش در تمیز میان احادیث صحیح و مشکوک. از میان عالمان پیشین، مالک بیش از هر کسی که پیش از او بود حدیث می‌دانست. برای دیدن اینکه احمد نیز به نوبه خود از مالک پیشی گرفت، کافی است «المسند» احمد را با «الموطأ» مالک مقایسه کنیم. [98]5

Turning to Hadith, there is universal agreement that he was unique even among his fellow exemplars in the sheer amount he memorized as well as his ability to distinguish the authentic from the dubious. Among earlier men of learning, Mālik knew more Hadith than anyone who came before him. To see that Aḥmad in turn outdid Mālik, one need only compare Aḥmad’s Authenticated Reports with Mālik’s Well-Trodden Path. 98.5

اگر درباره اعتبار راویان حدیث پرسیده می‌شد، احمد می‌توانست فضایل و نقص‌های آنان را از حفظ بگوید، هر بار که از او پرسیده می‌شد، به همان سادگی که سورۂ فاتحه را تلاوت می‌کند. هرکس به کتاب «العلل» ابوبکر الخلال نگاه کند، این را فوراً خواهد دید. هیچ‌یک از همروزگارانش در این زمینه به پای او نمی‌رسید، و کسی نیز نمی‌توانست در تسلط او بر فتواهای فقهی، فضایل خاص، نقاط اتفاق و اختلاف‌نظرهایی که به صحابهٔ پیامبر ﷺ نسبت داده شده، با او همسری کند.

If asked, furthermore, about the reputations of Hadith transmitters, Aḥmad could list their virtues and defects from memory whenever he was asked as easily as he might recite the opening chapter of the Qurʾan. Anyone who looks at the Defects compiled by Abū Bakr al-Khallāl will see this immediately. None of his colleagues could match him in this respect, nor could any contest his mastery of the legal opinions, special virtues, points of agreement, and differences of opinion attributed to the Companions of the Prophet.

در مورد مطالعه زبان عربی، خود احمد می‌گفت: «من بیش از ابوعمرو شیبانی عربی نوشته‌ام.» ۹۸6

As for the study of the Arabic language, Aḥmad himself used to say, “I’ve written more Arabic than Abū ʿAmr al-Shaybānī.” 98.6

در مورد صدور حکم در مسائل فقهی بر اساس قیاس، احمد دستاوردهای استنباطی بیش از آن دارد که جای آن در این کتاب باشد، با این حال چند نمونه را می‌توان در فصل مربوط به توانایی‌های عقلی او یافت. [98]7

As for ruling on legal questions on the basis of analogy, Aḥmad has more feats of deductive reasoning to his credit than we have room for, but several examples may be found in the chapter on his powers of intellect. 98.7

علاوہ ان تمام علمی کمالات کے، ان میں دنیا سے کنارہ کشی اور ایسی احتیاط کو اپنے اوپر لازم کر لینے کی قوتِ کردار بھی تھی جس کی برابری ان کے ہم عصروں میں سے کوئی نہ کر سکا۔ کسی اور عالم کے بارے میں یہ نہیں بیان کیا گیا کہ اس نے دوستوں کی پیش کردہ تحفے تحائف کے ساتھ ساتھ حکام کی طرف سے دی جانے والی مراعات و انعامات کو بھی اس قدر مسلسل اور سخت سختی کے ساتھ ٹھکرایا ہو۔

In addition to all of these scholarly attainments, he had the force of character to renounce the world and impose on himself a scrupulousness that none of his fellows could match. No other scholar is described as declining with such unremitting severity the gifts offered by his friends as well as the emoluments dangled by the authorities.

اگر حاضر بودم خطر لطمه به آبروی ایشان را بپذیرم، می‌توانستم نمونه‌هایی از هدایایی را ذکر کنم که دیگر بزرگان پذیرفته‌اند و توضیح دهم که چگونه در چنین مواردی حاضر بودند سخت‌گیری‌های خود را تخفیف دهند. اما احمد، برعکس، حتی از چیزهای مباح نیز دوری می‌جست، چنان‌که این کتاب به اندازه‌ی کافی و با تفصیل بیشتر از حد لازم نشان داده است. 98.8

Were I willing to risk the danger to their reputations, I could cite examples of gifts accepted by the other major figures and describe their willingness to relax their standards in such cases. Aḥmad, conversely, renounced even permitted things, as this book has shown in more than sufficient detail. 98.8

علاوه بر همه آنچه گفته شد، احمد توانایی خود را در تحمل سختیها و آزمونهای بزرگ و هولناک در راه حق ثابت کرد، دستاوردی که در میان یارانش بیهمتا بود.

In addition to all of the above, Aḥmad proved himself capable of suffering great and terrible ordeals in the service of truth, a feat unmatched among his comrades.

[الشافعی:] محمد بن الحسن از من پرسید کدام یک بهترند: الگوی او یا الگوی من؟۵۳۳ من از او پرسیدم آیا می‌خواهد هر کس را به حق خودش برساند یا فقط می‌خواهد مفاخره کند. او پاسخ داد که می‌خواهد مقایسه‌ای منصفانه باشد. ۹۸.9

[Al-Shāfiʿī:] Muḥammad ibn al-Ḥasan asked me who was better: his exemplar or mine?533 I asked him if he wanted to give each man his due or merely have a boasting match. He replied that he wanted a fair comparison. 98.9

«در این صورت،» گفتم، «به من بگو که مردِ شما در چه چیزی برتری دارد.» گفت: «در کتاب، اجماع، سنت و قیاس.» گفتم: «حالا راست بگو، و خدا را گواه بگیر! چه کسی کتاب خدا را بهتر می‌شناسد: مرد ما یا مرد شما؟» گفت: «خب، اگر سوگند خورده باشم، مرد شما.» گفتم: «و سنت پیامبر ﷺ چطور؟» گفت: «باز هم مرد شما.» گفتم: «و نظرات صحابه؟» گفت: «باز هم مرد شما.» گفتم: «پس جز قیاس چه چیزی برایتان باقی مانده؟» گفت: «هیچ.» گفتم: «و حتی در قیاس هم ما نسبت به شما حق بیشتری داریم. تفاوت در این است که ما قیاس‌هایمان را بر پایه نصوص وحیانی می‌سازیم تا استدلال روشن باشد.» مقایسه در اینجا میان ابوحنیفه و مالک بن انس است.

“In that case,” I said, “tell me where your man excels.” “In the Book, consensus, sunnah, and analogy.” “Tell the truth now, with God as your witness! Who knows the Book of God better: our man or yours?” “Well, if I’m under oath, then it’s your man.” “What about the sunnah of the Prophet?” “Your man again.” “And the opinions of the Companions?” “Your man again.” “So what have you got left besides analogy?” “Nothing.” “And even there, we have better claim to using analogy than you. The difference is that we draw analogies on the basis of revealed texts so that the reasoning is clear.” The comparison here is between Abū Ḥanīfah and Mālik ibn Anas.

با نقل این گفتگو، الشافعی ما را از بحث با پیروان ابوحنیفه بی‌نیاز می‌کند. برتری احمد بر مالک پذیرفته شده است، زیرا احمد همه آنچه را مالک می‌دانست فرا گرفت و سپس بر آن افزود، چنان‌که هر مقایسه‌ای میان «الموطأ» و «الصحاح» آن را تأیید می‌کند. الشافعی نیز در رشته‌های گوناگون دانش سرآمد بود، اما نقل حدیث را به احمد واگذاشت؛ و حدیث محور استدلال فقهی است. 98.10

By reporting this exchange, al-Shāfiʿī saves us the trouble of debating with the partisans of Abū Ḥanīfah. Aḥmad’s superiority to Mālik is acknowledged, Aḥmad having learned everything Mālik knew and then added to it, as attested by any comparison of the Well-Trodden Path and the Authenticated Reports. Al-Shāfiʿī, for his part, was well versed in the various fields of learning but conceded Hadith transmission to Aḥmad; and Hadith is the pivot upon which legal reasoning turns. 98.10

[احمد:] الشافعی به من گفت: «تو از حدیث بیشتر از من می‌دانی. هرگاه حدیثی صحیح بودنش ثابت شد، به من خبر بده تا آن را بپذیرم.» ۹۸.11

[Aḥmad:] Al-Shāfiʿī told me, “You know Hadith better than I do. Whenever a Hadith turns out to be sound, let me know so I can adopt it.” 98.11

عبدالله: از پدرم شنیدم که می‌گفت: «الشافعی یک بار به من گفت: "احمد، هرگاه حدیثی از رسول‌الله ﷺ به ثبوت برسد، به من خبر بده تا از آن استفاده کنم."» 98.12

[ʿAbd Allāh:] I heard my father say, “Al-Shāfiʿī once said to me, ‘Aḥmad, whenever a report about the Emissary of God proves to be sound, let me know so I can use it.’” 98.12

[عبدالله:] از پدرم شنیدم که می‌گفت: «محمد بن ادریس الشافعی روزی به من گفت: "أحمد، تو از من بهتر می‌دانی کدام روایات صحیح‌اند. هر وقت روایت صحیحی یافتی، چه از کوفه، چه از بصره یا از شام، به من خبر بده تا آن را بپذیرم."» ۹۸.13

[ʿAbd Allāh:] I heard my father say, “Muḥammad ibn Idrīs al-Shāfiʿī once said to me, ‘Aḥmad, you know better than I which reports are sound. Whenever you find a sound one, whether from Kufa, Basra, or Syria, let me know so I can adopt it.’” 98.13

هرگاه الشافعی در کتابش می‌گوید: «از یک راوی مورد اعتماد نقل می‌کنم» یا «از یک راوی مورد اعتماد شنیدم که نقل کرد»، منظورش پدرم است.

Whenever in his book al-Shāfiʿī says, “I cite a trustworthy source” or “I heard a trustworthy source report,” he means my father.

این‌که کتابی که الشافعی در بغداد نوشت، استدلال‌اش محکم‌تر است از کتابی که در مصر نوشت.۵۳۴ وقتی او اینجا بود، از پدرم می‌پرسید و پدرم او را تصحیح می‌کرد؛ اما در مصر کسی نبود که وقتی او از روایت ضعیف استفاده می‌کرد، جلویش را بگیرد. شنیدم پدرم می‌گفت: «الشافعی از من بیشتر آموخت تا من از او.» [محمد بن اسحاق بن راهویه:] شنیدم پدرم می‌گفت: «الشافعی هرگز کسی مانند احمد بن حنبل را ندید.»۹۸14

This is why the book al-Shāfiʿī wrote in Baghdad is better argued than the one he wrote in Egypt.534 When he was here, he would ask my father, who would correct him; but in Egypt there was no one to catch him when he used a weak report. I heard my father say, “Al-Shāfiʿī learned more from me than I did from him.” [Muḥammad ibn Isḥāq ibn Rāhawayh:] I heard my father say, “Al-Shāfiʿī never met anyone like Aḥmad ibn Ḥanbal.” 98.14

[احمد بن کامل:] چند تن از یاران احمد برایم نقل کردند که او می‌گفت: «شافعی از ما بیشتر آموخت تا ما از او.» 98.15

[Aḥmad ibn Kāmil:] Several of Aḥmad’s associates told me that he used to say, “Al-Shāfiʿī learned more from us than we did from him.” 98.15

[ابو حاتم:] من احمد بن حنبل را بر الشافعی مقدم می‌دانم. الشافعی که فقیه بود و نه از متخصصان حدیث، حدیث را از احمد آموخت. او بارها از وی می‌پرسید: «آیا این روایت قوی است؟ آیا مردم آن را می‌شناسند؟» اگر احمد می‌گفت که چنین است، آن را می‌پذیرفت و بر پایه‌اش استدلال می‌کرد. 98.16

[Abū Ḥātim:] I’d give Aḥmad ibn Ḥanbal precedence over al-Shāfiʿī. Being a jurist and not a Hadith expert, al-Shāfiʿī learned about Hadith from Aḥmad. He would often ask him, “Is this report strong? Do people know it?” If Aḥmad said it was, he would take it and build on it. 98.16

[الأثرم:] روزی در مجلس البُوَيطی بودیم، و او از قول الشافعی برای ما خواند که تیمم دو ضربه است. اما چون حدیثی را خواندم که در آن عمّار از پیامبر ﷺ نقل می‌کند که فرمود: «تیمم یک ضربه است»، او «دو ضربه» را از کتابش پاک کرد و آن را به «یک ضربه» تغییر داد، همان‌گونه که در روایت عمّار آمده است. ۹۸.17

[Al-Athram:] Once when we were in al-Buwayṭī’s circle, he read to us, citing al- Shāfiʿī, that ablution with sand consists of two passes.535 But when I recited the Hadith where ʿAmmār quotes the Prophet as saying, “Ablution with sand consists of one pass,”536 he rubbed “two passes” out of his book and changed it to “one pass,” as in the report of ʿAmmār. 98.17

او همچنین گفت: «هرگاه حدیثی معتبر از پیامبر ﷺ یافتید، آن را بر آنچه من ممکن است گفته باشم ترجیح دهید. حدیث را بپذیرید و آن را همچنان به کار گیرید که گویی از خود من صادر شده است.» [البوشنجی:] من احمد را داناتر و بصیرتمندتر از سفیان الثوری می‌دانم. پس از این همه، سفیان هرگز چنان محنتی را که احمد تحمل کرد، تجربه نکرد. همچنین، سفیان و دیگر عالمان محلی زمانهٔ او نمی‌توانستند به اندازهٔ احمد دانش داشته باشند، زیرا احمد آنچه را که همهٔ ایشان با هم می‌دانستند، می‌دانست. او همچنین روشن‌تر از دیگران تشخیص می‌داد که کدام‌یک از ایشان دقیق نقل می‌کردند و کدام‌یک اشتباه می‌کردند، و نیز کدام‌یک راستگو بودند و کدام‌یک دروغ می‌گفتند. 98.18

He also said, “Whenever you find a reliable account of the Prophet, prefer it to whatever I might have said. Adopt the Hadith and use it as if it had come from me.” [Al-Būshanjī:] I think of Aḥmad as more learned and more insightful than Sufyān al-Thawrī. After all, Sufyān never had to suffer an ordeal as terrible as the one Aḥmad went through. Also, Sufyān and the other local scholars of his time cannot have known as much as Aḥmad did, since Aḥmad knew what all of them knew put together. He also had a clearer sense of which of them transmitted accurately and which ones made mistakes, not to mention which were honest and which ones lied. 98.18

[مؤلف:] آنچه گذشت باید تصویری روشن از برتری علمی‌ای بدهد که این‌همه کس را به پیوستن به مکتب تفسیری احمد ترغیب کرده است. کسانی از یاران او که در پی شناختن شریعت می‌کوشند، تنها از او تقلید نمی‌کنند؛ بلکه بر اساس لازمه‌ی احکام او عمل می‌کنند. در این راه ممکن است یک روایت از دیدگاه او را بر روایت دیگر ترجیح دهند، و حتی موضعی را برگزینند که هرگز از سوی فقیهان نخستین آن مذهب اتخاذ نشده، به شرط آنکه با لازمه‌ی احکام او سازگار باشد. در این صورت آن موضع تنها از این جهت به مکتب احمد نسبت داده می‌شود که با روح کلی گفته‌های او هم‌خوان است. 98.19

[The author:] The foregoing should give a clear idea of the scholarly preeminence that has persuaded so many to join Aḥmad’s interpretive tradition. Those of his associates who strive to know the Law do not merely imitate him. Rather, they act in accordance with the implication of his rulings. In doing so, they may favor one report of his view over another, and even choose a position that was never adopted by the original jurists of the school so long as it is consistent with the implication of his rulings. The position may thus be attributed to Aḥmad’s school only in the sense that it conforms to the general spirit of his statements. 98.19

اگر پیروان ابوحنیفه به این افتخار کنند که پیشوایشان برخی از صحابه را دیده است؟ ۹۸.20

What if partisans of Abū Ḥanifah boast that their exemplar knew some of the Companions? 98.20

دو پاسخ به این اعتراض وجود دارد. نخست، استناد به دارقطنی که گفته است: «ابوحنیفه هیچ‌یک از صحابه را ملاقات نکرده است»، و ابوبکر خطیب که گفته است: «او انس بن مالک را دیده است». دوم، آنکه بگوییم بر پایه این استدلال، باید سعید بن مسیب و دیگرانی را که صحابه را ملاقات کرده‌اند، بر ابوحنیفه مقدم بدانیم.537

There are two rebuttals. The first is to cite al-Dāraquṭnī, who said, “Abū Ḥanīfah never met any of the Companions”; and Abū Bakr al-Khaṭīb, who said, “He saw Anas ibn Mālik.” The second is to say that by that reasoning they should grant Saʿīd ibn al- Musayyab and others who did meet the Companions precedence over Abū Ḥanīfah.537

اگر پیروان مالک به این افتخار کنند که امامشان با تابعین دیدار داشته است؟ 98.21

What if partisans of Mālik boast that their exemplar knew the Successors? 98.21

این ادعا با استناد به تابعینی که او با آنان دیدار کرده بود باطل می‌شود. آن تابعین کسانی بودند که صحابه را دیده بودند، با این حال مالک را بر ایشان مقدّم داشتند.538

This claim is invalidated by reference to the Successors whom he met. Those Successors had known the Companions, and yet gave Mālik precedence over them.538

اگر بگویند: «مالک گنجینه‌دار دانش مدینه است»، این نکته را بپذیر، اما سپس بگو که الگوی ما احمد، هر آنچه مالک می‌دانست فراگرفت و بر آن افزود.

If they say, “Mālik is the repository of the knowledge of Medina,” then concede the point, but then say that our exemplar Aḥmad acquired everything Mālik knew and added to it.

اگر پیروان الشافعی به نسب او افتخار کنند که به نسب پیامبر ﷺ نزدیک است، آنکه فرمود: «قریش را مقدم دارید و از ایشان پیشی مگیرید؛ از ایشان بیاموزید و خود را در تعلیم دادن به ایشان برتر مدانید»؟ ۹۸.22

What if partisans of al-Shāfiʿī boast that his lineage strikes close to that of the Prophet, who said, “Put Quraysh first and do not step out ahead of them; learn from them and do not presume to teach them”? 98.22

به این پاسخ می‌دهیم که خویشاوندی مستلزم آن نیست که کسی را در علم بر دیگران مقدم بداریم. در میان تابعین، تقریباً همه دانشمندان از موالیِ غیرعرب قبایل بودند. از جمله ایشان‌اند: حسن بصری، ابن سیرین، عطاء، طاوس، عکرمه، مکحول و دیگران. آنان به سبب دانش بسیارشان، بر کسانی از معاصرانشان که شرافتشان تنها به نسب بستگی داشت، برتری یافته شمرده می‌شدند.

To this we reply that kinship does not entail giving him precedence over others in learning. Among the Successors, almost all the learned men were non-Arab affiliates of the tribes. These include al-Ḥasan al-Baṣrī, Ibn Sīrīn, ʿAṭāʾ, Ṭāwūs, ʿIkrimah, Makḥūl, and others. By virtue of their great learning, they were perceived as having outdone those of their contemporaries whose nobility depended only on lineage.