[حرمله بن یحیی:] شنیدم شافعی می‌گفت: «در بغداد کسی را پرهیزگارتر، خداترس‌تر، یا بینا‌تر در مسائل فقهی از احمد بن حنبل پشت سر نگذاشتم» — و گمان می‌کنم افزود: «یا داناتر». ۱۳.1

[Ḥarmalah ibn Yaḥyā:] I heard al-Shāfiʿī say: “I left behind me in Baghdad no one more scrupulous, more God-fearing,76 or more insightful in matters of law”—and I think he added “or more learned”—“than Aḥmad ibn Ḥanbal.” 13.1

الشافعی: سه تن از دانشمندان همواره مرا به شگفتی وا می‌دارند. یکی از آنان ابوثور است:

[Al-Shāfiʿī:] Three men of learning never cease to amaze me. One is Abū Thawr:

با اینکه او عرب است، هرگز اعراب (حرکات پایانی کلمات) را به کار نمی‌برد. دومی الحسن الزعفرانی است: با اینکه عربی زبان مادری‌اش نیست، هرگز اشتباهی نمی‌کند. سومی ابن حنبل است: هر چه بگوید، بزرگانش آن را باور دارند. ۱۳.2

even though he’s an Arab, he never uses grammatical inflections. The second is al- Ḥasan al-Zaʿfarānī: even though Arabic is not his first language, he never makes a mistake. The third is Ibn Ḥanbal: whatever he says, his elders believe. 13.2

الشافعی: در عراق هیچ‌کس را که دیده باشم مانند ابن حنبل نبود۔ 133

[Al-Shāfiʿī:] No one I met back in Iraq was like Ibn Ḥanbal. 13.3

الشافعی: من هرگز کسی را خویشتندارتر از أحمد بن حنبل و سلیمان بن داوود الهاشمی ندیده‌ام. 134

[Al-Shāfiʿī:] I have never seen anyone more self-restrained than Aḥmad ibn Ḥanbal and Sulaymān ibn Dāwūd al-Hāshimī. 13.4

[الحُمَيْدِي:] مادامَ أنا في الحجاز، وأحمدُ في العراق، وإسحاقُ في خراسان، فلن نُهزَم أبدًا. ١٣5

[Al-Ḥumaydī:] So long as I’m in the Hijaz, Aḥmad’s in Iraq, and Isḥāq’s in Khurasan, we will never be defeated. 13.5

[البلدي:] یک بار در خانهٔ ابن أبي أويس شنیدم که به یکی از محدثان که گفته بود دیگر محدثی باقی نمانده، پاسخ داد. ۱۳6

[Al-Baladī:] Once at Ibn Abī Uways’s house I heard him reply to a Hadith scholar who had remarked that there were no Hadith scholars left. 13.6

«تا زمانی که خدا ابن حنبل را نگه دارد،» گفت، «هنوز هم عالمان حدیث وجود خواهند داشت.»

“As long as God spares Ibn Ḥanbal,” he said, “there will still be Hadith scholars.”

[علی بن المدینی:] من در همه‌ی معاملاتم با خدا، احمد بن حنبل را راهنمای خود قرار داده‌ام. چه کسی دیگر توانایی آن را دارد که آنچه او انجام می‌دهد، انجام دهد؟ 13.7

[ʿAlī ibn al-Madīnī:] I have taken Aḥmad ibn Ḥanbal as a guide in all my dealings with God. Who else is strong enough to do what he does? 13.7

[علی بن المدینی:] احمد بن حنبل پیشوای ما است۔ 138

[ʿAlī ibn al-Madīnī:] Aḥmad ibn Ḥanbal is our leader. 13.8

[ابراهیم بن اسماعیل:] علی بن المدینی نزد ما آمد و ما گرد او جمع شدیم و از او خواستیم که برای ما برخی احادیث را تدریس کند. ۱۳.9

[Ibrāhīm ibn Ismāʿīl:] ʿAlī ibn al-Madīnī came to us and we gathered around him and asked him to teach us some Hadith. 13.9

«استادِ من»، او گفت، «احمد بن حنبل است، و به من فرمود که هرگز حدیث را جز از روی نوشته نخوانم.»77

“My master,” he said, “is Aḥmad ibn Ḥanbal, and he told me never to recite Hadith except from a written text.”77

[محمد بن عبدویہ:] از علی بن المدینی شنیدم که هنگام ذکر احمد بن حنبل می‌گفت: «گمان می‌کنم او در زمان خود از سعید بن جبیر بزرگ‌تر است، زیرا سعید همتایانی داشت اما احمد ندارد» یا به همین مضمون. ۱۳.10

[Muḥammad ibn ʿAbduwayh:] I heard ʿAlī ibn al-Madīnī say, at the mention of Aḥmad ibn Ḥanbal: “I think he is greater than Saʿīd ibn Jubayr was in his time, since Saʿīd had peers but Aḥmad doesn’t,” or words to that effect. 13.10

[علی بن المدینی:] هیچ‌کس را که می‌شناسم حافظه‌ای بهتر از احمد بن حنبل ندارد، اما شنیده‌ام که حتی او بدون متن مکتوب حدیث نقل نمی‌کند، و این همان الگوی خوبی است که قصد دارم از آن پیروی کنم. 13.11

[ʿAlī ibn al-Madīnī:] No one I know has a better memory than Aḥmad ibn Ḥanbal, but I’ve heard that even he won’t recite Hadith without a written text, and that’s the good example I intend to follow. 13.11

[ʿAlī ibn al-Madīnī:] هنگامی که پرسشی دارم، ترجیح می‌دهم آن را از احمد بن حنبل بپرسم تا از ابو عاصم یا عبدالله بن داوود. سن همیشه مردی را داناتر نمی‌کند. 13.12

[ʿAlī ibn al-Madīnī:] When I have a question, I’d rather ask Aḥmad ibn Ḥanbal than Abū ʿĀṣim or ʿAbd Allāh ibn Dāwūd. Age doesn’t always make a man more learned. 13.12

[محمد بن العباس بن خالد:] شنیدم علی بن المدینی می‌گفت، هنگامی که کسی نام احمد بن حنبل را برد، گفت: «خدا احمد را حفظ کند! او حجت خدا بر بندگانش در حقانیت اسلام است.» ۱۳.13

[Muḥammad ibn al-ʿAbbās ibn Khālid:] I heard ʿAlī ibn al-Madīnī say, when someone mentioned Aḥmad ibn Ḥanbal, “May God protect Aḥmad! He’s God’s living proof to His creatures of the truth of Islam.” 13.13

[القاسم بن سلام:] علمِ حدیث به چهار مرد منتهی شد: احمد بن حنبل، که آن را بهتر از همه فهمید؛ ابن ابی شیبه، که حافظهٔ قوی‌تری داشت؛ علی بن المدینی، که بیشترین دانش را داشت؛ و یحیی بن معین، که بیشتر از دیگران از آن را نوشت. 13.20

[Al-Qāsim ibn Sallām:] Knowledge of Hadith has come down to four men: Aḥmad ibn Ḥanbal, who understood it best; Ibn Abī Shaybah, who had the most retentive memory; ʿAlī ibn al-Madīnī, who knew the most; and Yaḥyā ibn Maʿīn, who wrote down more of it than the others. 13.20

[القاسم بن سلام:] علمُ الحديث انتهى إلى أربعة رجال: أحمدُ بن حنبل، وعليُّ بن المديني، ويحيى بن معين، وأبو بكر بن أبي شيبة. وكان أحمدُ أفقهَهم فيه. 13.21

[Al-Qāsim ibn Sallām:] Knowledge of Hadith has come down to four men: Aḥmad ibn Ḥanbal, ʿAlī ibn al-Madīnī, Yaḥyā ibn Maʿīn, and Abū Bakr ibn Abī Shaybah. Of the four, Aḥmad understood it best. 13.21

[القاسم بن سلّام:] أحمد بن حنبل پیشوای ماست؛ سخن گفتن از او برای من افتخار است. 13.22

[Al-Qāsim ibn Sallām:] Aḥmad ibn Ḥanbal is our guide; it’s an honor for me to speak of him. 13.22

ابوبکر الأثرم: ما نزد ابوعبید بودیم و من با یکی از حاضران بحث می‌کردم. در میانهٔ بحث آن مرد از من خواست که راوی حدیثی را که نقل می‌کردم نام ببرم. ۱۳.23

[Abū Bakr al-Athram:] We were at Abū ʿUbayd’s and I was debating with someone there. At one point the man asked me to name my authority for a report. 13.23

«بی‌همتا، نه در شرق و نه در غرب»، پاسخ دادم.

“The one who has no equal, east or west,” I replied.

«این کیست؟» «احمد بن حنبل.» ابوعُبید گفت: «درست می‌گوید. از شرق تا غرب کسی مانند او نیست. هیچ‌کس را ندیده‌ام که از او بیشتر به سنّت آگاه باشد.» [المیمونی:] ابوعُبید قاسم بن سلّام گفت: «روبه‌روی ابویوسف قاضی نشسته‌ام؛ محمد بن حسن» - تا آنجا که به یاد دارم، افزود: «یحیی بن سعید و عبدالرحمن بن مهدی» - «اما هرگز در بحث پیرامون مسئله‌ای، آن‌قدر هراس نداشتم که با احمد بن حنبل داشتم.» ۱۳.24

“Who’s that?” “Aḥmad ibn Ḥanbal.” “He’s right,” interjected Abū ʿUbayd. “There’s no one like him, east or west. I never met anyone who knew the sunnah better than he did.” [Al-Maymūnī:] Abū ʿUbayd al-Qāsim ibn Sallām said, “I’ve sat opposite Abū Yūsuf, the judge; Muḥammad ibn al-Ḥasan”—as best I can remember, he added, “Yaḥyā ibn Saʿīd and ʿAbd al-Raḥmān ibn al-Mahdī”—“but I was never more intimidated when discussing a question than I was with Aḥmad ibn Ḥanbal.” 13.24

روزی به خانه احمد بن حنبل رفتم. او مرا در جای احترام نشاند و خود برای خویش جای پایین‌تری برگزید. ۱۳.25

[یحیی بن معین:] من تنها سه نفر را دیده‌ام که حدیث را جز برای رضای خدا و بدون چشم‌داشت پاداش تدریس می‌کردند: یعلی بن عبید، القعنبی و احمد بن حنبل. 1328

[Yaḥyā ibn Maʿīn:] I’ve only seen three men teach Hadith expecting no reward but God’s good pleasure: Yaʿlā ibn ʿUbayd, al-Qaʿnabī, and Aḥmad ibn Ḥanbal. 13.28

[عبد الله بن إبراهيم:] شنیدم یحییٰ بن معین می‌گفت: تنها چهار عالم را می‌توان مورد اعتماد دانست — یا تنها چهار محدّثِ حقیقی — و آنان عبارتند از: وکیع، یعلیٰ بن عُبید، القعنبی، و احمد بن حنبل۔ 13.29

[ʿAbd Allāh ibn Ibrāhīm:] I heard Yaḥyā ibn Maʿīn say that there are only four scholars you can trust—or only four true Hadith scholars—namely Wakīʿ, Yaʿlā ibn ʿUbayd, al-Qaʿnabī, and Aḥmad ibn Ḥanbal. 13.29

[عباس بن محمد:] یک بار که کسی نام احمد بن حنبل را برد، شنیدم یحیی بن معین می‌گفت: «به خدا قسم، من توان انجام کاری را که احمد انجام می‌دهد ندارم؛ قدرتش را ندارم.» 13.30

[ʿAbbās ibn Muḥammad:] Once when someone mentioned Aḥmad ibn Ḥanbal, I heard Yaḥyā ibn Maʿīn say, “By God, I can’t do what Aḥmad does; I’m not strong enough.” 13.30

[یحیی بن معین:] مردم می‌خواستند که من مانند احمد بن حنبل باشم، اما این ناممکن است: من هرگز مانند او نخواهم شد۔ ۱۳31

[Yaḥyā ibn Maʿīn:] People wanted me to be like Aḥmad ibn Ḥanbal, but that’s impossible: I’ll never be like him. 13.31

[الأنماطی:] روزی با یحییٰ بن معین، ابو خیثمہ، زهیر بن حرب و دیگر بزرگان اهل علم نشسته بودم. وقتی آنان شروع به ستایش احمد بن حنبل و بیان فضایل او کردند، کسی گفت: «بس است دیگر! زیاده‌روی نکنید.» یحییٰ بن معین پاسخ داد: «مگر در ستایش احمد می‌توان زیاده‌روی کرد؟ حتی اگر برای جز بیان فضایل او گرد هم آمده بودیم، باز هم از شمردن همهٔ آنها ناتوان می‌ماندیم.» 13.32

[Al-Anmāṭī:] I was once sitting with Yaḥyā ibn Maʿīn, Abū Khaythamah, Zuhayr ibn Ḥarb, and other senior men of learning. When they began praising Aḥmad ibn Ḥanbal and describing his virtues, someone said, “Enough already! Don’t get carried away,” to which Yaḥyā ibn Maʿīn replied, “As if one could go too far in praising Aḥmad! Even if we’d come here to do nothing but speak of his merits, we would still fail to recount them all.” 13.32

[ابو زرعہ:] از زُہیر بن حرب شنیدم که می‌گفت: «من هرگز کسی مانند ابن حنبل ندیده‌ام، و هیچ‌کس سرسخت‌تر از او نبوده؛ آن‌گونه ایستادگی کرد که مردم شلاق خوردند و کشته شدند.» و افزود: «هیچ‌کس مانند او ایستادگی نکرد. سال‌های سال آزار و تعقیب شد، اما بر راه خود پایدار ماند.» 13.33

[Abū Zurʿah:] I heard Zuhayr ibn Ḥarb say, “I’ve never seen anyone like Ibn Ḥanbal, or anyone tougher—to stand up the way he did, with people being flogged and executed.” He added, “No one stood up the way he did. He was persecuted and hounded all those years, but he stayed the course.” 13.33

[أحمد بن محمد بن ياسين:] سمعتُ محمد بن عبد الرحيم يقول: سمعتُ إسحاق بن إبراهيم الحنظلي يقول، عند ذكر ابن حنبل: «لا يُقارَب». 13.34

[Aḥmad ibn Muḥammad ibn Yāsīn:] I heard Muḥammad ibn ʿAbd al-Raḥīm say that he heard Isḥāq ibn Ibrāhīm al-Ḥanẓalī say, at the mention of Ibn Ḥanbal, “No one comes close.” 13.34

[محمد بن إسحاق:] شنیدم که پدرم می‌گفت: «احمد بن حنبل نشانه‌ی خدا برای بندگانش در زمین است.» ۱۳.35

[Muḥammad ibn Isḥāq:] I heard my father say, “Aḥmad ibn Ḥanbal is God’s sign to His worshippers on earth.” 13.35

[محمد بن إسحاق:] از پدرم شنیدم که می‌گفت: «اگر احمد آن‌گونه جان خود را در میدان نمی‌گذاشت، اسلام از میان می‌رفت.» 13.36

[Muḥammad ibn Isḥāq:] I heard my father say, “If Aḥmad hadn’t laid his life on the line the way he did, Islam would have disappeared.” 13.36

[ابن خَشرَم:] از بِشر دربارهٔ أحمد بن حنبل پرسیده شد و شنیدم که پاسخ داد: «چرا باید به سخن کسی مانند من دربارهٔ أحمد توجه کنی؟ او به کوره رفت و طلای سرخ بیرون آمد.»37

[Ibn Khashram:] Someone asked Bishr about Aḥmad ibn Ḥanbal, and I heard him reply, “Why should you care what someone like me has to say about Aḥmad? He went into the bellows and came out red gold.”80 13.37

بشر بن الحارث: احمد بن حنبل را در کوره دمیدند و مانند تکه‌ای از طلای سرخ بیرون آمد۔ ۱۳۔38

[Bishr ibn al-Ḥārith:] Aḥmad ibn Ḥanbal was put into the bellows and came out like a chunk of red gold. 13.38

[ابن خشرم:] شنیدم بشر بن حارث می‌گفت: «احمد بن حنبل را در کوره دمیدند و مانند تکه‌ای از طلای سرخ بیرون آمد.» چون احمد این سخن را شنید، گفت: «خدا را شکر که بشر از کاری که من کردم خشنود است!» ۱۳.39

[Ibn Khashram:] I heard Bishr ibn al-Ḥārith say “Aḥmad ibn Ḥanbal was put into the bellows and came out like a chunk of red gold.” When Aḥmad learned of this, he said, “Thank God Bishr approves of what I did!” 13.39

[التمار:] هنگامی که احمد بن حنبل در دوران محنت تازیانه خورد، بشر نزد من آمد. گفت: «ابونصر! امروز آن مرد کاری کرد که دیگران از انجامش ناتوان ماندند. امیدوارم خدا علمش را به حساب او بگذارد.» ۱۳.40

[Al-Tammār:] When Aḥmad ibn Ḥanbal was flogged during the Inquisition, Bishr came to see me. “Abū Naṣr,” he said, “today that man has done what everyone else has failed to do. I hope God counts his learning in his favor.” 13.40

[محمد بن الشاه:] پس از پایان محنت، از بِشر بن الحارث درباره احمد بن حنبل پرسیدند و او گفت: «او یکی از پیشوایان نمونهٔ اسلام است.» ۱۳.41

[Muḥammad ibn al-Shāh:] After the Inquisition was over, Bishr ibn al-Ḥārith was asked about Aḥmad ibn Ḥanbal and said, “He’s one of the exemplary leaders of Islam.” 13.41

[ابراهیم بن الحارث:] هنگامی که احمد بن حنبل تازیانه خورد، یاران بِشر گفتند: «ای کاش بیرون می‌آمدی و می‌گفتی: من با ابن حنبل هستم!» ۱۳.42

[Ibrāhīm ibn al-Ḥārith:] When Aḥmad ibn Ḥanbal was flogged, Bishr’s associates said, “If only you had gone out and said, ‘I stand with Ibn Ḥanbal!’” 13.42

«آیا می‌خواهی همان کاری را بکنی که پیامبران کردند؟» بشر پاسخ داد: «احمد بن حنبل همان کار را می‌کند.» [الأسدی:] وقتی احمد بن حنبل را برای تازیانه خوردن بردند، مردم نزد بشر بن حارث رفتند و گفتند: «احمد را برده‌اند و شلاق‌ها را بیرون آورده‌اند. تو باید سخن بگویی.» ۱۳.43

“Do you want me to do what the prophets did?”81 replied Bishr. “That’s what Aḥmad ibn Ḥanbal’s doing.” [Al-Asadī:] When Aḥmad ibn Ḥanbal was taken away to be flogged, people went to Bishr ibn al-Ḥārith and said, “They’ve taken Aḥmad and they’ve brought out the whips. You need to speak out.” 13.43

[عبدالله:] فتح بن شخراف با خط خودش برایم نوشت که وقتی کسی نام احمد بن حنبل را در حضور حارث بن اسد المحاسبی برد، او یعنی فتح، از عبدالرزاق نقل کرد که از سفیان بن عُیینه شنیده بود که ابن عباس در زمان خودش بزرگ‌ترین عالم بود، شعبی در زمان خودش، و ثوری در زمان خودش. سپس فتح افزود: «و در زمان خودش، احمد بن حنبل»، و حارث در پاسخ گفت: «او بیشتر از ثوری یا اوزاعی رنج کشید.» ۱۳.50

[ʿAbd Allāh:] Al-Fatḥ ibn Shakhraf wrote to me in his own hand, saying that when someone mentioned Aḥmad ibn Ḥanbal in the presence of al-Ḥārith ibn Asad al- Muḥāsibī, he—that is, al-Fatḥ—had cited ʿAbd al-Razzāq, who heard Sufyān ibn ʿUyaynah say that Ibn ʿAbbās was the greatest scholar of his age, al-Shaʿbī of his, and al-Thawrī of his. Then al-Fatḥ added, “And, in his age, Aḥmad ibn Ḥanbal,” to which al-Ḥārith replied, “He suffered more than al-Thawrī or al-Awzāʿī ever did.” 13.50

[المَرُّوذِي:] هنگامی که ما در سامرّاء بودیم،۸۹ به دیدار ذو النّون رفتم که در زندان بود. او از من پرسید: «استاد ما چطور است؟» و مقصودش احمد بن حنبل بود. ۱۳.51

[Al-Marrūdhī:] When we were in Samarra,89 I went to see Dhū l-Nūn, who was in prison. He asked me, “How is our master?” meaning Aḥmad ibn Ḥanbal. 13.51

[الحسن بن الليث:] یک بار شنیدم کسی به احمد بن حنبل گفت: «مردی به نام ابوزرعه در ری حدیث روایت می‌کند. آیا باید آنچه را می‌گوید بنویسیم؟» ۱۳.52

[Al-Ḥasan ibn al-Layth:] I once heard someone say to Aḥmad ibn Ḥanbal, “There’s a man called Abū Zurʿah who recites Hadith in Rey. Should we write down what he says?” 13.52

«آیا درباره ابوزُرعه می‌پرسی؟» احمد بن حنبل با تعجب گفت: «خدا ابوزُرعه را حفظ کند، و او را نگه دارد، و گرامی بدارد! خدا او را بر دشمنانش پیروز گرداند!» سپس دعایی طولانی برای او خواند.

“You’re asking about Abū Zurʿah?” said Aḥmad ibn Ḥanbal, incredulous. “May God guard Abū Zurʿah, and protect him, and ennoble him! May He grant him victory over his enemies!” He went on to recite a lengthy prayer for him.

مدتی بعد، پس از آنکه به ابوزُرعه پیوستم، این ماجرا را برای او نقل کردم۔

Some time later, after I had joined Abū Zurʿah, I mentioned this incident to him.

«هر بار که در مشکلی گرفتار می‌شوم»، گفت، «آن دعا را به یاد می‌آورم و می‌گویم: "خدایا، حالا که احمد برایم دعا کرده، مرا حفظ کن و آن مردم را از آزار رساندن به من بازدار!"»90

“Every time I’m in trouble,” he said, “I remember that prayer and I say, ‘God, now that Aḥmad has prayed for me, keep me safe, and keep those people from harming me!’”90

ابو زرعه گفت: هرگز کسی را ندیده‌ام که در شاخه‌های گوناگون علم حدیث با احمد بن حنبل برابری کند، و نیز ندیده‌ام کسی مانند او در برابر (حق) ایستادگی کند۔ 1353

[Abū Zurʿah:] I’ve never seen anyone match Aḥmad ibn Ḥanbal in the different branches of Hadith-learning, nor seen anyone stand up the way he did. 13.53

[عبد الله بن محمد بن عبد الكريم:] شنيدم أبا زرعه مي‌گفت: «هرگز كسي را مانند أحمد بن حنبل نديدم.» 13.54

[ʿAbd Allāh ibn Muḥammad ibn ʿAbd al-Karīm:] I heard Abū Zurʿah say, “I never saw anyone like Aḥmad ibn Ḥanbal.” 13.54

«منظورت این است که هرگز کسی را ندیده‌ای که داناتر باشد؟» «نه فقط این. من درباره علم‌آموزی، و دل‌کندن از دنیا، و فهم احکام شرعی، و داشتن دانش راستین، و هر خوبی دیگری که بتوانی تصورش را بکنی، سخن می‌گویم.»91

“You mean you never saw anyone who knew more?” “Not just that. I’m talking about learning, and renouncing the world, and understanding the law, and having real knowledge, and every other good thing you can think of.”91

[ابن أبي حاتم:] سمعتُ أبا زرعة يقول: «لا يزال الناس يتحدثون عن أحمد بن حنبل، ويقولون: إنه أفضل من يحيى بن معين، وعلي المديني، وأبي خيثمة. وهو كذلك؛ لا أعرف في سنّه من هو أبصر منه بالفقه، ولا أكثر منه علمًا بأمور مختلفة.» 13.55

عبدالرحمن بن ابی حاتم: من از پدرم پرسیدم که آیا علی المدینی یا احمد بن حنبل حدیث بیشتری را حفظ داشتند. ۱۳56

[ʿAbd al-Raḥmān ibn Abī Ḥātim:] I asked my father whether ʿAlī l-Madīnī or Aḥmad ibn Ḥanbal had memorized more Hadith. 13.56

«آن‌ها تقریباً به همان اندازه روایت حفظ کرده بودند»، او گفت، «اما احمد آن‌ها را بهتر می‌فهمید.» همچنین شنیدم که پدرم می‌گفت: «اگر کسی ابن حنبل را دوست بدارد، می‌توانی مطمئن باشی که سنت را می‌شناسد.» و نیز شنیدم که می‌گفت: «من قُتیبه بن سعید را می‌دیدم که در مکه به کار خود می‌پرداخت و هیچ‌کس روایاتش را نمی‌نوشت. پس به محدثان گفتم: "چگونه می‌توانید قُتیبه را نادیده بگیرید، در حالی که احمد بن حنبل در حلقهٔ او نشسته است؟"» چون این را شنیدند، به سوی او شتافتند و روایاتش را نوشتند. [ابوحاتم رازی:] «اگر کسی ابن حنبل را دوست بدارد، می‌توانی مطمئن باشی که سنت را می‌شناسد. او معیاری است که ما را از پیروان بدعت‌های ناپسند جدا می‌کند.» ۱۳.57

“They had memorized more or less the same number of reports,” he said, “but Aḥmad understood them better.” I also heard my father say, “If a man loves Ibn Ḥanbal, you can be sure that he knows the sunnah.” I also heard him say, “I used to see Qutaybah ibn Saʿīd going about his business in Mecca with no one writing down his reports. So I said to the Hadith-men, ‘How can you ignore Qutaybah after Aḥmad ibn Ḥanbal sat in his circle?’ “When they heard that, they made a beeline for him and copied down his reports.” [Abū Ḥātim al-Rāzī:] “If a man loves Ibn Ḥanbal, you can be sure that he knows the sunnah. He’s the test that marks us off from the purveyors of reprehensible innovations.” 13.57

[المزنی:] احمد بن حنبل مانند ابوبکر در روز ارتداد بود؛ و مانند عمر در روز رواق؛ و مانند عثمان در روزی که خانه‌اش را محاصره کردند؛ و مانند علی در جنگ صفین. ۱۳.58

[Al-Muzanī:] Aḥmad ibn Ḥanbal was like92 Abū Bakr during the Apostasy; ʿUmar, on the day of the Porch; ʿUthmān, on the day they attacked his house; and ʿAlī at the Battle of Ṣiffīn.93 13.58

[الربیع بن سلیمان:] در نامه‌ای که البویطی از زندان بغداد برایم نوشت، گفت: «به جای آنکه پاداش همه ما را که در برابر محنت ایستادیم عطا کند، سخت آرزو دارم که خداوند پاداش‌های ما را به احمد بن حنبل، پیشوای ما در بغداد، منتقل کند.» 13.59

[Al-Rabīʿ ibn Sulaymān:] In a letter al-Buwayṭī wrote to me from prison in Baghdad, he said, “Instead of rewarding all of us who defied the Inquisition, I sorely wish God would transfer our rewards to Aḥmad ibn Ḥanbal, our leader in Baghdad.” 13.59

[المروذی:] من حاضر بودم که کسی از ابوثور دربارهٔ مسئلهای پرسید و او پاسخ داد: «استاد و پیشوای ما، احمد بن حنبل، دربارهٔ آن مسئله چنین فرموده است …» 13.60

[Al-Marrūdhī:] I was present when someone asked Abū Thawr about something and he answered, “Our teacher and authority, Aḥmad ibn Ḥanbal, has addressed that question as follows …” 13.60

ابو ثور: «احمد بن حنبل از ثوری عالم‌تر و در فقه فهیم‌تر است۔» ۱۳۔61

[Abū Thawr:] “Aḥmad ibn Ḥanbal is more learned and more understanding of the law than al-Thawrī.” 13.61

[ابوثور:] اگر بگویی که احمد بن حنبل از نجات‌یافتگان است، هیچ‌کس تو را سرزنش نمی‌کند. چرا؟ اگر به خراسان و نواحی اطراف آن بروی، خواهی شنید که مردم می‌گویند احمد بن حنبل مرد نیکی است. اگر به شام و آن نواحی، یا به عراق بروی، همان را خواهی شنید. پس این امری اجماعی است، که اگر حتی یک نفر هم با آن مخالفت می‌کرد، چنین نمی‌بود. 13.62

[Abū Thawr:] If you were to say that Aḥmad ibn Ḥanbal is among the saved, no one would rebuke you. Why not? If you go to Khurasan and the regions around, you’ll hear people saying that Aḥmad ibn Ḥanbal is a good man. If you go to Syria and those parts, or Iraq, you’ll hear the same thing. So this is a matter of consensus, which wouldn’t be the case if even one person were to take issue with it. 13.62

ابو ثور: احمد بن حنبل همواره چنان به نظر می‌رسید که گویی شریعت را بر لوحی پیش روی خود می‌بیند۔ ۱۳63

[Abū Thawr:] Aḥmad ibn Ḥanbal always looked as if he could see the Law written on a tablet in front of him. 13.63

[الذهلی:] من احمد بن حنبل را در تمام معاملات خود با خدا الگوی خویش برگزیده‌ام. ۱۳64

[Al-Dhuhlī:] I have chosen Aḥmad ibn Ḥanbal as my exemplar in all my dealings with God. 13.64

[الذهلی:] الگوی من احمد بن حنبل است۔ ۱۳۔65

[Al-Dhuhlī:] My exemplar is Aḥmad ibn Ḥanbal. 13.65

ابن وکیع: احمد بن حنبل معیار و ملاک است؛ از نظر ما، هر کس دربارهٔ او سخنی بد بگوید گناهکار است۔ ۱۳۔66

[Ibn Wakīʿ:] Aḥmad ibn Ḥanbal is the test: as far as we’re concerned, anyone who says anything against him is a sinner.94 13.66

[أحمد بن صالح:] در هیچ‌جای عراق کسی را ندیدم که با أحمد بن حنبل در بغداد، یا با محمد بن عبدالله بن نمیر در کوفه قابل مقایسه باشد. این دو نفر بیش از هر کس دیگری که دیدم، فضایل را در خود گرد آورده بودند. ۱۳.67

[Aḥmad ibn Ṣāliḥ:] Nowhere in Iraq did I meet anyone to compare with Aḥmad ibn Ḥanbal in Baghdad, or with Muḥammad ibn ʿAbd Allāh ibn Numayr in Kufa. Both of them brought together more virtues than anyone else I saw. 13.67

ابوبکر ابن زنجویه: وقتی به مصر رفتم، با احمد بن صالح دیدار کردم، و او از من پرسید اهل کجایی. گفتم اهل بغداد هستم۔ 13.68

[Abū Bakr ibn Zanjuwayh:] When I went to Egypt, I met Aḥmad ibn Ṣāliḥ, who asked me where I was from. I told him I was from Baghdad. 13.68

«آیا شما نزدیک احمد بن حنبل زندگی می‌کنید؟» از او پرسید.

“Do you live anywhere near Aḥmad ibn Ḥanbal?” he asked.

«من همیشه با او هستم»، گفتم.

“I’m with him all the time,” I said.

«بِه من بنویس خانه‌ات کجاست»، گفت. «می‌خواهم به عراق بیایم تا مرا با او آشنا کنی». آنچه را خواسته بود نوشتم، و او آمد و نزد عَفّان ماند، و من او را با أحمد آشنا کردم. آن دو با هم حدیث رد و بدل کردند، و أحمد روایتی را خواند که ابن صالح اصرار داشت آن را بنویسد.

“Write down for me where your house is,” he said. “I want to come to Iraq so you can introduce me to him.” I wrote down what he asked, and he came and stayed with ʿAffān, and I introduced him to Aḥmad. The two of them exchanged Hadith, and Aḥmad recited a report that Ibn Ṣāliḥ insisted on copying down.

«بگذار از کتاب برایت بخوانم»، گفت احمد. او به داخل رفت، کتاب را آورد و گزارش را دیکته کرد.

“Let me get it from the book,” said Aḥmad. He went inside, came out with the book, and dictated the report.

«اگر همین باشد که از آمدن به عراق نصیبم شود، سفر به همین اندازه ارزش داشت»، این را ابن صالح گفت. سپس با احمد وداع کرد و رفت.

“If this is all I get out of coming to Iraq, it’ll be more than worth the trip,” said Ibn Ṣāliḥ. With that, he bid Aḥmad farewell and departed.

[الترمذی، الصبّاح، و البغدادی:] شنیدیم که هلال بن العلاء الرقی می‌گفت: «چهار مرد هستند که سزاوارند به‌عنوان نعمت‌هایی از جانب خدا بر امت ما شناخته شوند: ابو عُبید، به‌خاطر توضیح دادن احادیث دشوار؛ الشافعی، به‌خاطر تشخیص حکم شرعی از حدیث؛ یحیی بن معین، به‌خاطر دور ریختن روایات جعلی؛ و احمد بن حنبل، به‌خاطر ایستادگی در زمان محنت.» 13.69

[Al-Tirmidhī, al-Ṣābbāḥ, and al-Baghdādī:] We heard Hilāl ibn al-ʿAlāʾ al-Raqqī say, “There are four men who deserve to be recognized as blessings from God upon our community: Abū ʿUbayd, for explaining difficult Hadith reports; al-Shāfiʿī, for discerning the law in the Hadith; Yaḥyā ibn Maʿīn, for casting out false reports; and Aḥmad ibn Ḥanbal, for standing firm during the Inquisition.” 13.69

اگر احمد نبود، همگی ناسپاس بودیم. (این سخن را اسماعیل بن العباس افزود.)

If not for Aḥmad, we’d all be Ingrates. (This remark was added by Ismāʿīl ibn al- ʿAbbās.)

[النسائی:] چهار بزرگ‌ترین شخصیت‌های زمان احمد بن حنبل عبارت بودند از: علی بن المدینی، یحیی بن معین، خود احمد، و اسحاق بن راهویه. کسی که بیشترین آگاهی را درباره عیب‌های نقل حدیث داشت، علی بن المدینی بود. کسی که راویان را بهتر از همه می‌شناخت و بیشترین احادیث را می‌دانست، یحیی بن معین بود. کسی که احادیث و مفاد فقهی آن‌ها را سریع‌تر از همه حفظ می‌کرد، اسحاق بن راهویه بود. اما به نظر من، احمد بن حنبل درباره عیب‌های نقل حدیث، از اسحاق آگاه‌تر بود. احمد، علاوه بر دانش حدیث، تمامی فضیلت‌های بینش فقهی، پرهیزگاری و زهد را داشت و می‌توانست بدون شکایت تحمل رنج کند. 13.70

[Al-Nasāʾī:] The four greatest figures of Aḥmad ibn Ḥanbal’s time were ʿAlī ibn al- Madīnī, Yaḥyā ibn Maʿīn, Aḥmad himself, and Isḥāq ibn Rāhawayh. The one who knew the most about defects in transmission was ʿAlī ibn al-Madīnī. The one who knew the transmitters best, and knew the most reports, was Yaḥyā ibn Maʿīn. The one who most readily memorized reports and their legal implications was Isḥāq ibn Rāhawayh. In my view, though, Aḥmad ibn Ḥanbal knew more about defects in transmission than Isḥāq did. Besides his knowledge of Hadith, Aḥmad also had all the virtues of legal insight, scrupulosity, and renunciation, and he could suffer without complaint. 13.70

نصر بن علی: احمد بن حنبل بزرگترین مرد زمان خود بود. ۱۳71

[Naṣr ibn ʿAlī:] Aḥmad ibn Ḥanbal was the greatest man of his time. 13.71

[بکر بن محمد:] سی و چهار سال پیش، یا حتی بیشتر از آن، از ابومعمر شنیدم که می‌گفت: «در پنجاه سال گذشته، هرگز کسی مانند احمد بن حنبل ندیدم. حتی در کودکی، همواره از توانی به توانی بیشتر می‌رسید.» 13.72

[Bakr ibn Muḥammad:] It was thirty-four years ago, or even more, that I heard Abū Maʿmar say, “In the last fifty years, I never saw anyone like Aḥmad ibn Ḥanbal. Even as a boy he kept going from strength to strength.” 13.72

عمرو بن محمد الناقد: تا زمانی که احمد بن حنبل در یک روایت حدیث با من موافق باشد، برایم اهمیتی ندارد که چه کسی مخالف باشد. ۱۳73

[ʿAmr ibn Muḥammad al-Nāqid:] So long as Aḥmad ibn Ḥanbal agrees with me on a Hadith report, I don’t care who disagrees. 13.73

[أحمد بن الحجّاج:] هرگز کسی مانند أحمد بن حنبل ندیده‌ام. حتی اگر او هم‌زمان با ابن المبارک زندگی می‌کرد، باز هم او را مقدّم می‌داشتم. 13.74

[Aḥmad ibn al-Ḥajjāj:] I never met anyone like Aḥmad ibn Ḥanbal. Even if he had lived at the same time as Ibn al-Mubārak, I would still give him precedence. 13.74

[الفضل بن زیاد:] یک بار از محمد بن مهران الجمال شنیدم که هنگام یاد کردن از احمد بن حنبل می‌گفت: «او واقعاً تنها کسی است. هرگاه در راویانی که در مکه و مدینه کار می‌کنند می‌اندیشم، او است که برجسته می‌شود. اگر به بصره و کوفه فکر کنم، باز به او بازمی‌گردم. اگر به شام و شمال بین‌النهرین بپردازم، باز همان است؛ و همین‌طور خراسان.» 13.75

[Al-Faḍl ibn Ziyād:] I once heard Muḥammad ibn Mihrān al-Jammāl say, at the mention of Aḥmad ibn Ḥanbal: “He’s the only one, really. Whenever I cast my mind over the transmitters working in Mecca and Medina, he’s the one who stands out. If I think about Basra and Kufa, I come back to him. If I turn to Syria and northern Mesopotamia, again it’s him; and the same with Khurasan.” 13.75

[محمد بن مسلم وارة القمّي:] أركان ديننا هم أحمد بن صالح في مصر؛ وفي بغداد أحمد بن حنبل؛ وفي حرّان النفيلي؛ وفي الكوفة عبد الله بن نمير. 13.76

[Muḥammad ibn Muslim Wārah al-Qūmisī:] The pillars of our religion are Aḥmad ibn Ṣāliḥ in Egypt; in Baghdad, Aḥmad ibn Ḥanbal; in Ḥarrān, al-Nufaylī; and in Kufa, ʿAbd Allāh ibn Numayr. 13.76

[عبدالرحمن بن أبي حاتم:] شنیدم که کسی از محمد بن مسلم بن وارہ پرسید کدام‌یک بیشتر حدیث حفظ داشت: علی بن المدینی یا یحییٰ بن معین؟

[ʿAbd al-Raḥmān ibn Abī Ḥātim:] I heard someone ask Muḥammad ibn Muslim ibn Wārah whether ʿAlī ibn al-Madīnī or Yaḥyā ibn Maʿīn had retained more Hadith.

او پاسخ داد: «علی‌ بن‌ المدینی در روان‌خوانی و دقت در نقل، برتر بود، اما یحییٰ در تمییز میان آنچه درست است و آنچه مشکوک است، تواناتر بود. و از هر دو برتر، احمد بن حنبل بود، با بصیرتش، حافظه‌اش و دانشش.» 13.77

He replied, “ʿAlī could recite more fluently and accurately, while Yaḥyā had a better grasp of what was correct and what was doubtful. But better than both was Aḥmad ibn Ḥanbal, with his insight, his memory, and his knowledge.” 13.77

[النُّفیلی:] احمد بن حنبل نشانهٔ دین ما بود. ۱۳.78

[Al-Nufaylī:] Aḥmad ibn Ḥanbal was a waymark of our religion. 13.78

[محمد بن مصعب:] هر یک از تازیانه‌هایی که احمد بن حنبل در راه خدا تحمل کرد، برابر است با همه‌ی روزهای بشر بن حارث. 13.79

[Muḥammad ibn Muṣʿab:] Any of the lashes that Aḥmad ibn Ḥanbal bore for the sake of God is worth all the days of Bishr ibn al-Ḥārith. 13.79

[ابومحمد بن ابی حاتم:] از پدرم شنیدم که می‌گفت: هرگاه به حسن بن محمد بن الصباح خبر می‌رسید که کسی به احمد بن حنبل طعن زده است، بزرگان اهل علم را گرد می‌آورد و با آن شخص روبه‌رو می‌شد. [پدرم] گفت: «او مردم را علیه آن شخص برمی‌انگیخت.»95 13.80

[Abū Muḥammad ibn Abī Ḥātim:] I heard my father say that whenever al-Ḥasan ibn Muḥammad ibn al-Ṣabbāḥ heard that anyone had criticized Aḥmad ibn Ḥanbal, he would gather the senior men of learning and confront the offender. “He would turn people against him,” he said.95 13.80

[الحسن بن الصباح البزار:] أحمد بن حنبل شيخنا وسيدنا. 1381

[Al-Ḥasan ibn al-Ṣabbāḥ al-Bazzār:] Aḥmad ibn Ḥanbal is our elder and our master. 13.81

[ابوعبدالرحمن النهاوندی:] از یعقوب بن سفیان شنیدم که می‌گفت: من احادیثی را که هزار استاد برای من خوانده‌اند نوشته‌ام، اما در معاملهٔ خود با خدا تنها دو نفر را به‌عنوان مرجع به شمار آورده‌ام. ۱۳.82

[Abū ʿAbd al-Raḥmān al-Nihāwandī:] I heard Yaʿqūb ibn Sufyān say that he had written down reports recited for him by a thousand different teachers but counted only two as authorities in his dealings with God. 13.82

من از او پرسیدم که مراجعش چه کسانی هستند، و یادآوری کردم که او روایاتی را از راویان برجسته‌ای مانند الأنصاری و حبان بن هلال نقل کرده بود۹۶.

I asked him who his authorities were, recalling that he had copied reports from prominent authorities, such as al-Anṣārī and Ḥabbān96 ibn Hilāl.

«احمد بن حنبل»، گفت: «و احمد بن صالح المصری.»

“Aḥmad ibn Ḥanbal,” he said, “and Aḥmad ibn Ṣāliḥ al-Miṣrī.”

[محمد بن یحییٰ الأزدی:] ما بر عقیده‌ی أحمد بن حنبل استواریم. او پیشوای ماست، آخرین کسی که از برای مؤمنان باقی مانده است. ما او را راهنمای خود می‌پذیریم و هرگز با او مخالفت نخواهیم کرد. او بازماندهٔ دانشمندان پیشین است. ما از هر کسی که با او مخالفت کند بیزاری می‌جوییم؛ هر کس با او مخالفت کند، گمراه و گذارندهٔ بدعت‌های ناپسند است. ۱۳.83

[Muḥammad ibn Yaḥyā l-Azdī:] We stand by the creed of Aḥmad ibn Ḥanbal. He is our exemplar, the last one left to the believers. We accept him as our guide and will not go against him. He is the remnant of the learned men of old. We declare ourselves quit of anyone who opposes him; anyone who opposes him is a misdirected purveyor of reprehensible innovations. 13.83

ابو همام: هرگز کسی را همانند احمد بن حنبل ندیده‌ام، و احمد هم کسی را مانند خودش ندیده است. 1384

[Abū Hammām:] I’ve never seen anyone like Aḥmad ibn Ḥanbal, nor has Aḥmad met anyone like himself. 13.84

[ابو عمیر، هنگام یاد کردن از احمد بن حنبل:] خداوند بر او رحمت کند! چه بسیار در سکوت رنج کشید، و چقدر شبیه مسلمانان نخستین بود و به پارسایان پیشین نزدیک! ثروت‌های دنیا در دسترسش قرار گرفت و آن‌ها را بازگرداند؛ از او خواسته شد که به بدعت‌ها گردن نهد، اما آن‌ها را رد کرد. ۱۳.85

[Abū ʿUmayr, at the mention of Aḥmad ibn Ḥanbal:] May God have mercy on him! How long he suffered in silence, and how greatly did he resemble the first Muslims and approach the pious men of old! The world’s riches came within his reach, and he returned them; he was asked to embrace heresies, but he spurned them. 13.85

[ابو حاتم:] ابو عمیر بن النحاس الرملی یک عابد مسلمان بود. روزی به دیدارش رفتم و او پرسید آیا چیزی از ابن حنبل نوشته‌برداری کرده‌ام. 13.86

[Abū Ḥātim:] Abū ʿUmayr ibn al-Naḥḥās al-Ramlī was a Muslim worshipper. One day I went to see him and he asked if I had anything copied from Ibn Ḥanbal. 13.86

وقتی گفتم که حفظ کرده‌ام، از من خواست که آن‌ها را برایش دیکته کنم. پس احادیثی را که پس از یادگیری از احمد حفظ کرده بودم، برایش دیکته کردم. سپس از من خواست که آن‌ها را برایش بخوانم، و من خواندم.97

When I said I did, he asked me to dictate it. So I dictated to him the Hadith reports I had memorized after learning them from Aḥmad. Then he asked me to read them for him, and I did.97

[البوشنجی:] هرگز کسی را ندیدم که در فضایلش به کمال احمد بن حنبل باشد، یا در خویشتنداری مانند او باشد۔ ۱۳87

[Al-Būshanjī:] I never met anyone so complete in his merits, or as self-restrained, as Aḥmad ibn Ḥanbal. 13.87

[الْبُوشَنْجِي:] به نظر من او از سُفیان ثَوری ارجمندتر و تیزبین‌تر بود، کسی که هرگز چنین آزمون‌ها و سختی‌هایی را تجربه نکرد، و دانشش، همچون دانش فقیهان پیشین در مناطق گوناگون، به پایه دانش احمد نمی‌رسید. دانش او گسترده‌تر بود و بیش از سفیان می‌دانست که کدام راویان درست‌کردار و راستگو هستند و کدام‌ها سهل‌انگار یا دروغگو. به من گفته شد که بِشر بن حارث گفته است: «احمد کار پیامبران را انجام داده است.» به نظر من احمد دو آزمون متمایز را از سر گذراند. چهار خلیفه نوبت به نوبت با او رفتار کردند؛ برخی او را با شکنجه آزمودند و برخی با وسوسه و وعده. اما او در خدای بزرگ و والا توان یافت و پیروز شد. المأمون، المعتصم و الواثق از شلاق زدن و زندانی کردن گرفته تا تهدید و ارعاب هر راهی را آزمودند، ولی احمد هرگز از دین حق روی برنگرداند و نه تازیانه و نه زندان ایمانش را متزلزل کرد. سپس المتوکل آمد که به او احترام‌های فراوان نشان داد و دنیا را به او پیشنهاد کرد، اما او آن را رد کرد و همان‌گونه که همیشه بود باقی ماند، نه با جاه‌طلبی تحریک شد و نه با طمع فریفته گشت. سفیان هرگز با آزمون‌هایی چنین مواجه نشد.

[Al-Būshanjī:] In my view, he was worthier and more discerning than Sufyān al- Thawrī, who never suffered the same trials and hardships, and whose learning, like the learning of the earlier jurists of various regions, could not match Aḥmad’s. His learning was more comprehensive, and he knew more than Sufyān did about which transmitters were accurate and truthful and which ones were sloppy or mendacious. I was told that Bishr ibn al-Ḥārith said, “Aḥmad has done the work of a prophet.” The way I see it, Aḥmad endured two distinct ordeals. Four caliphs took their turn with him, some testing him by tormenting him, and others by tempting him, but he took strength in God, mighty and glorious, and prevailed. Al-Maʾmūn, al-Muʿtaṣim, and al-Wāthiq tried everything from flogging and imprisonment to threats and intimidation, but Aḥmad never wavered from true religion, nor did the lash or the dungeon sway his faith. Then came al-Mutawakkil, who showered him with tokens of esteem, and offered him the world, but he spurned it, remaining as he had always been, unmoved by ambition and unswayed by greed. Sufyān was never subjected to trials like these.

«کسی از قول المتوکل نقل کرده که گفت: "احمد حتی اجازه نمی‌دهد که من برای پسرانش هدیه بفرستم!" 13.»88

Someone quoted al-Mutawakkil as saying, “Aḥmad won’t even let me send gifts to his sons!” 13.88

[حجاج بن الشاعر:] نمی‌خواستم در راه خدا بمیرم، و در نماز جنازهٔ احمد بن حنبل شرکت نکردم.۹۸ ۱۳.89

[Ḥajjāj ibn al-Shāʿir:] I didn’t want to die in the path of God and I didn’t join the funeral prayer for Aḥmad ibn Ḥanbal.98 13.89

[حَجّاج بن الشاعر:] احمد بن حنبل برکتِ خدا برای این امت بود:

[Ḥajjāj ibn al-Shāʿir:] Aḥmad ibn Ḥanbal was God’s blessing to this community:

او بر قرآن پایداری کرد. اگر او نمی‌ایستاد، همه‌ی ما نابود می‌شدیم۱۳.90

he stood firm on the Qurʾan. If he hadn’t, all of us would have perished. 13.90

[حجاج بن الشاعر:] یک بار پیشانی احمد را بوسیدم و به او گفتم که خداوند او را با سفیان و مالک هم‌پایه قرار داده است. گمان نمی‌کنم بیش از این می‌توانستم بگویم، زیرا احمد بی‌شک در مقام الگوی اسلام از هر دوی آن‌ها پیشی گرفته بود. 13.91

[Ḥajjāj ibn al-Shāʿir:] I once kissed Aḥmad on the forehead and told him that God had put him on a par with Sufyān and Mālik. I don’t think I could have said more, as Aḥmad surely outdid both of them as an exemplar of Islam. 13.91

[القاسم بن نصر:] مرّ المَرُّوذي يومًا بالحجّاج بن الشاعر، فقام إليه إجلالًا وقال: «السلام عليك يا خادم الصالحين!» ١٣.92

[Al-Qāsim ibn Naṣr:] Al-Marrūdhī once passed Ḥajjāj ibn al-Shāʿir, who rose respectfully and said, “Peace be upon you, servant of the righteous!” 13.92

حجاج بن الشاعر: من هرگز انسان زنده‌ای را که از احمد بن حنبل شایسته‌تر باشد ندیده‌ام۔ 1393

[Ḥajjāj ibn al-Shāʿir:] I never saw a living, breathing human being worthier than Aḥmad ibn Ḥanbal. 13.93

[ابوبکر بن المطوعی:] شنیدم که حجاج بن الشاعر می‌گفت: «تا دیروقت نزد احمد بن حنبل می‌ماندم و در راه بازگشت به خانه گریه می‌کردم» — یا «به گریه می‌افتادم» — «چون تاب جدایی از او را نداشتم.» ۱۳.94

[Abū Bakr ibn al-Muṭṭawwiʿī:] I heard Ḥajjāj ibn al-Shāʿir say, “I used to stay at Aḥmad ibn Ḥanbal’s until late at night, and on the way home, I would weep”—or “I would start crying”—“because I couldn’t bear to be parted from him.” 13.94

ابو یحییٰ النّاقد: ہم ابراہیم بن عرعرہ کے ہاں تھے، تو علی بن عاصم کا ذکر آ گیا۔ کسی نے کہا کہ احمد بن حنبل نے انہیں ضعیف راوی قرار دیا ہے۔

[Abū Yaḥyā l-Nāqid:] We were at Ibrāhīm ibn ʿArʿarah’s and ʿAlī ibn ʿĀṣim’s name came up. Someone noted that Aḥmad ibn Ḥanbal called him a weak transmitter.

«اگر او قابلِ اعتماد است، پس چه؟» این جواب را کسی دیگر داد۔ 1395

Someone else responded, “But if he’s reliable, so what?” 13.95

«به خدا قسم»، ابراهیم بن عَرعَرہ میان سخن آمد، «اگر احمد بر علقمہ و اسود خرده می‌گرفت، دیگر هیچ‌کس به آن دو اعتماد نمی‌کرد.»

“By God,” interjected Ibrāhīm ibn ʿArʿarah, “if Aḥmad had criticized ʿAlqamah and al-Aswad, no one would trust them any more.”

[اسماعیل بن خلیل:] «اگر احمد میان بنی‌اسرائیل زندگی می‌کرد، او را نشانه‌ای از جانب خدا می‌پنداشتند.» ۱۳.96

[Ismāʿīl ibn Khalīl:] “If Aḥmad had lived among the Children of Israel, they would have taken him for a sign from God.” 13.96

[الطوسی:] ما ابن حنبل را همانند کسانی می‌دانیم که رسول خدا ﷺ درباره‌شان فرمود: «در امت من مردانی هستند همانند کسانی که میان بنی اسرائیل می‌زیستند.»

[Al-Ṭūsī:] We think of Ibn Ḥanbal as being like the ones God’s Emissary meant when he said, “In my community are men like those who lived among the Children of Israel.

«هیچ چیز، حتی تیغهٔ اره‌ای که بر فرق سرشان گذاشته شود، نمی‌توانست ایشان را از دینشان بازگرداند.» اگر احمد بن حنبل آنچه را کرد نمی‌کرد، هیچ‌یک از آن مردانی که در بوته‌آزمایش افکنده شده بودند از آن بیرون نمی‌آمد، و این ننگ تا روز قیامت باقی می‌ماند. ۱۳.97

Nothing, not even the blade of a saw placed on the crown of their heads, could turn them from their religion.” If Aḥmad ibn Ḥanbal hadn’t done what he did, then not a single man of those put into the crucible would have emerged from it, and the shame would remain until the Day of Resurrection. 13.97

ابوالعباس بن عثمان بن سلم: از محمد بن نصر المروزی پرسیدم که آیا با احمد بن حنبل دیدار کرده است؟ ۱۳.98

[Abū l-ʿAbbās ibn ʿUthmān ibn Salm:] I asked Muḥammad ibn Naṣr al-Marwazī whether he had met Aḥmad ibn Ḥanbal. 13.98

«من بارها به دیدارش رفتم،» پاسخ داد، «و از او پرسش‌ها کردم.» کسی پرسید: «چه کسی حدیث بیشتری می‌دانست؟ احمد یا اسحاق بن راهویه؟» «احمد.» من پرسیدم: «چه کسی دقیق‌تر بود؟»

“I went to see him many times,” he answered, “and asked him questions.” “Who knew more Hadith?” someone asked. “Aḥmad or Isḥāq ibn Rāhawayh?” “Aḥmad.” “Who was more accurate?” I asked.

«احمد»۔ کسی نے پوچھا کہ فقہی بصیرت میں کون زیادہ تھا۔

“Aḥmad.” Someone asked who had more legal insight.

«احمد.» «چه کسی محتاط‌تر بود؟» محمد بن نصر فریاد زد: «این چه سؤالی است؟ احمد محتاط‌ترین مرد زمانه‌اش بود.»

“Aḥmad.” “Who was more scrupulous?” “What kind of question is that?” cried Muḥammad ibn Naṣr. “Aḥmad was the most scrupulous man of his day.”

[الجحّاف:] شنیدم ابوعُمیر الطالقانی می‌گفت: «می‌شنیدم که مردم می‌گفتند ابن حنبل مرهم و مایهٔ آرامش مسلمانان و دین‌شان است.» 13.99

[Al-Jaḥḥāf:] I heard Abū ʿUmayr al-Ṭālqānī say, “I used to hear them saying that Ibn Ḥanbal was a balm and a delight to the Muslims and their religion.” 13.99

اساتید، همسالان، معاصران و پیروان احمد همگی سخنانی در ستایش او نقل کرده‌اند. به لطف خداوند، او از کسانی بود که حتی دشمنانش نیز فضائل او را می‌پذیرفتند. ۱۳100

Aḥmad’s teachers, peers, contemporaries, and followers are all credited with statements praising him. By the grace of God, he was the sort of man whose merits were acknowledged even by his enemies. 13.100

[ادریس بن عبدالکریم المُقرئ:] بیش از آن‌که بتوان شمرد، محدثان و فقیهان احمد بن حنبل را ستایش و تکریم می‌کنند، با احترام و تجلیل از او سخن می‌گویند و برای ادای احترام به دیدارش می‌روند. از جمله ستایندگان او، این افراد را به یاد دارم: الهیثم بن خارجه؛ مُصعب الزُّبیری؛ یحیی بن مَعین؛ ابوبکر بن ابی شیبه؛ عثمان بن ابی شیبه؛ عبدالأعلی بن حمّاد النَّرسی؛ محمد بن عبدالملک بن ابی الشَّوارب؛ علی بن المدینی؛ عُبیدالله بن عمر القَوارِیری؛ ابوخَیثمه زُهیر بن حَرْب؛ ابومَعمر القَطیعی؛ محمد بن جعفر الوَرکانی؛ احمد بن محمد بن ایّوب، مؤلف کتاب «المغازی»؛ محمد بن بَکّار بن الرَّیّان؛ عمرو بن محمد النّاقد؛ یحیی بن أیّوب المَقابِری العابد؛ شُریح بن یونس؛ خَلَف بن هِشام البزّار؛ و ابوالرّبیع الزَّهرانی.

[Idrīs ibn ʿAbd al-Karīm al-Muqriʾ:] More Hadith scholars and jurists than I can count praise and honor Aḥmad ibn Ḥanbal, speaking of him with reverence and esteem, and seeking him out in order to pay their respects. Among his admirers I recall al-Haytham ibn Khārijah; Muṣʿab al-Zubayrī; Yaḥyā ibn Maʿīn; Abū Bakr ibn Abī Shaybah; ʿUthmān ibn Abī Shaybah; ʿAbd al-Aʿlā ibn Ḥammād al-Narsī; Muḥammad ibn ʿAbd al-Malik ibn Abī l-Shawārib; ʿAlī ibn al-Madīnī; ʿUbayd Allāh ibn ʿUmar al- Qawārīrī; Abū Khaythamah Zuhayr ibn Ḥarb; Abū Maʿmar al-Qaṭīʿī; Muḥammad ibn Jaʿfar al-Warkānī; Aḥmad ibn Muḥammad ibn Ayyūb, author of the Campaigns; Muḥammad ibn Bakkār ibn al-Rayyān; ʿAmr ibn Muḥammad al-Nāqid; Yaḥyā ibn Ayyūb al-Maqābirī the Worshipper; Shurayḥ ibn Yūnus; Khalaf ibn Hishām al-Bazzāz; and Abū l-Rabīʿ al-Zahrānī.

[عبد بن حُمید:] یادم است روزی که محدِّثان در مسجدی روایات را با هم مقایسه می‌کردند. احمد در آن زمان هنوز جوان بود، اما همه پیش از آن به او نگاه می‌کردند. ۱۳101

[ʿAbd ibn Ḥumayd:] I remember one day when the Hadith-men were comparing reports in a mosque. Aḥmad was still a young man at the time, but everyone was already looking to him. 13.101

[ابن أبي حاتم:] شنیدیم که محمد بن مسلم نقل می‌کرد: «از نزد الهیثم بن جمیل بیرون می‌آمدم و به سوی محمد بن المبارک الصوری می‌رفتم که شنیدم ابوالمغیره عبدالقدوس بن الحجاج درگذشته است. گفتند که احمد بن حنبل بر او نماز گزارده بود.» ۱۳.102

[Ibn Abī Ḥātim:] We heard Muḥammad ibn Muslim report: “I was leaving al- Haytham ibn Jamīl’s and heading for Muḥammad ibn al-Mubārak al-Ṣūrī’s when I heard that Abū l-Mughīrah ʿAbd al-Qaddūs ibn al-Ḥajjāj had died. They said that Aḥmad ibn Ḥanbal had been the one to pray over him.” 13.102