عبادان، شهری در ابتدای خلیج فارس، در جنوب‌غربی ایران کنونی؛ در دوران اولیهٔ عباسیان محل گردهمایی زاهدان (رجوع کنید به همان واژه).

ʿAbbādān town at the head of the Persian Gulf, in the southwest of what is now Iran; in early Abbasid times a gathering place for renunciants (q.v.).

عباسه بنت الفضل، همسر نخست ابن حنبل و مادر فرزندش صالح.

ʿAbbāsah bint al-Faḍl Ibn Ḥanbal’s first wife, and mother of his son Ṣāliḥ.

عباسیان (خلافت عباسی): سلسلهٔ خلفایی که از نسل عمویِ پیامبر ﷺ، عباس، بودند. این سلسله در سال ۱۳۲ هجری (۷۴۹ میلادی)، پس از سرنگونی سلسلهٔ امویان، تأسیس شد و تا سال ۲۳۷ هجری (۸۵۱ میلادی) اساساً شیعی (ر.ک.) بود؛ پس از آن، تا سقوط بغداد به دست مغولان در سال ۶۵۶ هجری (۱۲۵۸ میلادی)، فرمانروایان اسمی اسلام سنی (ر.ک.) بودند.

Abbasid (caliphate) the line of caliphs (q.v.) descended from the Prophet’s uncle al-ʿAbbās, established in 132/749 after the overthrow of the Umayyad dynasty and essentially Shiʿi (q.v.) until 237/851; thereafter the nominal dynasts of Sunni (q.v.) Islam until the fall of Baghdad to the Mongols in 656/1258.

عبد الله بن أحمد بن حنبل (متوفی ۲۹۰ هجری / ۹۰۳ میلادی)، یکی از پسران ابن حنبل و از راویان بزرگ احادیث او.

ʿAbd Allāh ibn Aḥmad ibn Ḥanbal (d. 290/903) one of Ibn Ḥanbal’s sons, and a major transmitter of his Hadith reports.

عبد الله بن المبارک (متوفای ۱۸۱ هجری / ۷۹۷ میلادی)، محدّث معروف به تقوا و زهد.

ʿAbd Allāh ibn al-Mubārak (d. 181/797) a famously pious and ascetic Hadith scholar.

عبدالرحمن الشافعی؛ ببینید ابوعبدالرحمن الشافعی.

ʿAbd al-Raḥmān al-Shāfiʿī see Abū ʿAbd al-Raḥmān al-Shāfiʿī.

عبدالرزاق بن همام الصنعانی (متوفای ۲۱۱ق/۸۲۷م)، محدّث یمنی.

ʿAbd al-Razzāq ibn Hammām al-Ṣanʿānī (d. 211/827) a Yemeni Hadith scholar.

عبدالوهاب الوَرَّاق (۲۵۱ه / ۸۶۵ یا ۸۶۶م)، دوست نزدیک ابن حنبل، که به صاحب‌نظری و پارسایی توصیف شده است.

ʿAbd al-Wahhāb al-Warrāq (251/865 or 866) Ibn Ḥanbal’s close friend, described as right-minded and pious.

ابو عبدالرحمن الشافعی (متوفای حدود ۲۳۰ هجری قمری / ۸۴۵ میلادی)، فقیه و متکلمی که در دوران محنت خود با ابن حنبل مناظره کرد.

Abū ʿAbd al-Raḥmān al-Shāfiʿī (d. ca. 230/845) jurist and theologian who debated with Ibn Ḥanbal during his trial.

ابوبکر (الصدیق) (حک. ۱۱–۱۳ق/۶۳۲–۶۳۴م) صحابی پیامبر ﷺ و نخستین خلیفه.

Abū Bakr (al-Ṣiddīq) (r. 11–13/632–4) a Companion of the Prophet and first caliph.

ابوبکر احمد بن محمد المَرُّوذی (متوفای ۲۷۵ق / ۸۸۸م)، از یاران نزدیک ابن حنبل و راوی روایات او.

Abū Bakr Ahmad ibn Muḥammad al-Marrūdhī (d. 275/888) a close associate of Ibn Ḥanbal and a transmitter of his reports.

ابوبکر الخلّال (متوفای ۳۱۱ هجری / ۹۲۳ میلادی)، شاگرد المروذی و گردآورنده مجموعه‌های بنیادین مکتب حنبلی.

Abū Bakr al-Khallāl (d. 311/923) a disciple of al-Marrūdhī and author of the formative compilations of the Ḥanbalī school.

ابو حنیفه (متوفی ۱۵۰ق / ۷۶۷م)، از مراجع فقهی نخستین که رأی را بر سنّت (ر.ک.) ترجیح می‌داد.

Abū Ḥanifah (d. 150/767) early legal authority who favored judgment (raʾy) over sunnah (q.v.).

ابو خیثمه زهیر بن حرب (متوفای ۲۴۳ هجری / ۸۴۷ میلادی)، محدث و گردآورنده روایات.

Abū Khaythamah Zuhayr ibn Ḥarb (d. 243/847) a Hadith scholar and compiler of reports.

ابومشیر الغسانی (متوفای ۲۱۸ ق / ۸۳۳ م)، محدّث سوری که مأمون (رجوع کنید به همان مدخل) به سبب امتناعش از اعلام مخلوق بودن قرآن او را تحت تعقیب قرار داد؛ مقاومت او شاید مأمون را به پیگیری محنت (رجوع کنید به همان مدخل) برانگیخته باشد.

Abū Mushir al-Ghassānī (d. 218/833) Syrian Hadith scholar persecuted by al-Maʾmūn (q.v.) for his unwillingness to declare the Qurʾan created; his resistance may have provoked al-Maʾmūn to pursue the Inquisition (q.v.).

ابو عبید؛ ر.ک. القاسم بن سلّام.

Abū ʿUbayd see al-Qāsim ibn Sallām.

ابوزرعه الرازی (متوفای ۲۶۴ق/۸۷۸م)، محدث بزرگ که به نقد دقیق اسناد و مخالفتش با جدل و مناظره شناخته می‌شود.

Abū Zurʿah al-Rāzī (d. 264/878) major Hadith scholar known for his critical examination of isnāds and his disapproval of Disputation.

احمد بن نصر الخزاعی (متوفای ۲۳۱ق/۸۴۵م)، رهبر یک قیام ناموفق علیه خلیفه الواثق (ر.ک.)

Aḥmad ibn Naṣr al-Khuzāʿī (d. 231/845) leader of a failed rebellion against the Caliph al-Wāthiq (q.v.)

و مورد تحسین بسیار اهل سنت (رجوع شود به همان مدخل).

and much admired by the Sunnis (q.v.).

علیّ بن ابی طالب (خلافت: ۳۵–۴۰ق/۶۵۶–۶۶۰م)، داماد پیامبر ﷺ و چهارمین خلیفه (ر.ک. خلیفه) بنا بر شمارش اهل سنت، یا نخستین امام (ر.ک. امام) بنا بر باور چند گروه شیعه.

ʿAlī ibn Abī Ṭālib (r. 35–40/656–60) the Prophet’s son-in-law and the fourth caliph (q.v.) according to the Sunni count or the first imam (q.v.) according to several Shiʿi groups.

علی بن الجعد (متوفی ۲۳۰ هجری / ۸۴۵ میلادی)، محدّث، که احمد بن حنبل به سبب تسلیم شدن او در برابر محنت (تفتیش عقاید) وی را مورد نکوهش قرار داد.

ʿAlī ibn al-Jaʿd (d. 230/845) Hadith scholar condemned by Ibn Ḥanbal for capitulating to the Inquisition.

علیّ بن الجهم، از مقامات درباری المتوکل (ر.ک. به آن) بود.

ʿAlī ibn al-Jahm an official at the court of al-Mutawakkil (q.v.).

علی بن المدینی (متوفای ۲۳۹ق/۸۵۳م)، محدث بزرگ، که گفته می‌شود احمد بن حنبل او را به سبب پذیرفتن مخلوق بودن قرآن مورد انتقاد قرار داده است.

ʿAlī ibn al-Madīnī (d. 239/853) major Hadith scholar, reportedly criticized by Ibn Ḥanbal for accepting the createdness (q.v.) of the Qurʾan.

الامین (حک: ۱۹۳–۱۹۸ق/۸۰۹–۸۱۳م)، ششمین خلیفه عباسی.

al-Amīn (r. 193–8/809–13) sixth Abbasid caliph.

دجّال (الدَّجّال) در سنت اسلامی، شخصیتی است که در پایان جهان ظهور خواهد کرد تا با عیسی به نبرد برخیزد.

Antichrist (al-Dajjāl) in Islamic tradition, a figure who will arise to battle Jesus at the end of the world.

عسقلان (اشکلون امروزی)، شهری در ساحل جنوب‌شرقی دریای مدیترانه در آنچه اکنون کشور اسرائیل است.

Ascalon (modern Ashkelon) a town on the southeast Mediterranean coast in what is now Israel.

المسند المعتمد المرتَّب على الرواة: كتاب في الحديث النبوي جمعه صالحٌ وعبدُ الله وحنبلُ بنُ إسحاق، أبناءُ ابن حنبلٍ، بتوجيهٍ من أبيهم. وقد طُبع هذا الكتاب في طبعات حديثة كثيرة.

Authenticated Reports Listed By Transmitter (al-Musnad) a book of Hadith reports compiled by Ṣāliḥ, ʿAbd Allāh, and Ḥanbal ibn Isḥaq (qq.v.) at Ibn Ḥanbal’s direction. The work has been published in many modern editions.

بصره شهری بندری در جنوب عراق، نزدیک انتهای خلیج فارس، و از مراکز مهم فکری در صدر اسلام.

Basra a port city in southern Iraq, near the head of the Persian Gulf; a major intellectual center in early Islamic times.

بِشر بن الحارث (الحافی) (متوفای ۲۲۷ / ۸۴۱–۸۴۲) زاهد مشهور که نسبت به علم حدیث بدگمان بود، اما به احمد بن حنبل ارادت داشت.

Bishr ibn al-Ḥārith (the Barefoot) (d. 227/841–42) famous ascetic who was suspicious of Hadith study but admired Ibn Ḥanbal.

بِشر المَرّیسی (متوفای ۲۱۸ق/۸۳۳م)، از فقیهان حنفی و از پیروان مذهب إرجاء، که در دوران خلافت المأمون نفوذ فراوانی داشت؛ احمد بن حنبل و پیروانش به سبب اعتقاد او به مخلوق بودن قرآن، از او بیزار بودند.

Bishr al-Marīsī (d. 218/833) a Ḥanafī and Postponer influential during the reign of al-Maʾmūn (q.v.); he was hated by Ibn Ḥanbal and his followers for his belief that the Qurʾan is created.

بُغا الکبیر، یک سردار ترک که به چند تن از خلفای عباسی خدمت کرد (متوفای ۲۴۸ هجری قمری / ۸۶۲ میلادی).

Bughā the Elder a Turkish general who served several Abbasid caliphs (d. 248/862).

خلیفه: سرِ جامعهٔ مسلمانان. اهل سنت آن را هر مسلمانِ شایسته‌ای می‌دانند که همتایانش او را برگزیده باشند، اما در عمل، این مقام نخست از آنِ چهار جانشینِ اول محمد ﷺ بود، سپس از آنِ فرمانروایانِ سلسلهٔ اموی و پس از آن از آنِ فرمانروایانِ سلسلهٔ عباسی. (فرمانروایان عباسی تا زمانی که در نیمهٔ قرن سوم هجری به اهل سنت گرویدند، تنها با اکراه پذیرفته می‌شدند.)

caliph the head of the Muslim community, understood by Sunni Muslims to be any qualified Muslim appointed by his fellows, but in practice Muhammad’s first four successors, followed by the rulers of the Umayyad dynasty and then those of the Abbasid dynasty (who were accepted only grudgingly until they adopted Sunnism in the mid-third/ninth century).

امیرالمؤمنین، لقبِ خلیفه (رک. به همان مدخل).

Commander of Believers the title of the caliph (q.v.).

امیرالمؤمنین، لقب خلیفه (ر.ک. به همان واژه).

Commander of the Faithful the title of the caliph (q.v.).

جماعت (الجماعة) نزد اهل سنت، گروه تاریخاً پیوسته‌ی مؤمنان درست‌اندیش است و به‌طور گسترده‌تر، این اصل است که تمامی مواضعی که این گروه اتخاذ کرده، درست بوده و همچنان الزام‌آور است.

community (al-jamāʿah) for Sunnis, the historically continuous group of right-minded believers, and more broadly, the principle that all positions taken by this group were correct and remain binding.

اصحاب: مسلمانانی که زندگی‌شان با زندگی پیامبر محمد ﷺ هم‌زمان بود.

Companions Muslims whose lives overlapped with that of the Prophet Muḥammad.

مخلوق بودن (قرآن): این اعتقاد که وحی خداوند بر پیامبر محمد ﷺ امری مخلوق است، در برابر این باور که به سبب منشأ الهی‌اش ازلی است.

createdness (of the Qurʾan) the belief that God’s revelation to the Prophet Muḥammad is a created thing, as opposed to being eternal by virtue of its divine origin.

حجامت یا حجامه: قرار دادن ظرف شیشه‌ای وارونه‌ای بر پوست که با قرار دادن شعله زیر آن، خلأ ایجاد می‌شود، با هدف خارج کردن مواد زیان‌آور از بدن.

cupping the application of a vacuum (created by placing a flame under an inverted glass) to the skin, with the aim of removing harmful substances from the body.

چرخه (رَکعَت) هر یک از دورهای ایستادن، رکوع و سجده‌ای که نماز مسلمانان را تشکیل می‌دهند.

cycle (rakʿah) any of the rounds of standing, kneeling, and prostration that make up the Muslim ritual prayer.

دانِق (و دانَق) سکه‌ای که ارزشش یک‌ششم درهم است (رجوع کنید به درهم).

dāniq (also dānaq) a coin equal in value to one-sixth of a dirham (q.v.).

الدارقطنی (متوفای ۳۸۵ق/۹۹۵م)، محدّث و فقیه شافعی، که با شدت با مناظره (نک: مناظره) مخالف بود.

al-Dāraquṭnī (d. 385/995) a Hadith scholar and Shāfiʿī (q.v.) jurist fiercely opposed to Disputation (q.v.).

روز قیامت از نگاه قرآن، روزی است که مردگان پیش از داوری زنده می‌شوند و سپس به بهشت (رجوع کنید به واژه) یا آتش (رجوع کنید به واژه) فرستاده می‌شوند.

Day of Resurrection according to the Qurʾan, the day when the dead are brought back to life before being judged and sent to the Garden (q.v.) or the Fire (q.v.).

دینار، سکّه‌ای طلایی که در اصل ۴٫۲۵ گرم وزن داشت و در دوره‌ی اوّلیه‌ی عبّاسی باارزش‌ترین سکّه‌ی رایج بود.

dinar a gold coin originally weighing 4.25 grams, and the most valuable coin in use during the early Abbasid period.

درهم سکهای نقرهای است که تا اواسط قرن سوم هجری/نهم میلادی، وزن آن بین ۲٫۹۱ و ۲٫۹۶ گرم بود.

dirham a silver coin, until the mid-third/ninth century weighing between 2.91 and 2.96 grams.

مناظره (کلام؛ به معنای لفظی «سخن گفتن»): گفتاری درباره امور مادی یا معنوی که از استدلال قیاسی بهره می‌برد؛ اندیشه‌ورزی کلامی یا اعتقادی.

Disputation (kalām; literally, “talking”) a discourse on physical or spiritual matters that employs syllogistic reasoning; theological or dogmatic speculation.

خارجیانِ مخالف (خارجی‌ها)؛ فرقه‌هایی که در نبرد بر سرِ خلافت نه از علیؑ حمایت کردند و نه از معاویه، و خود را تنها مسلمانان واقعی می‌دانستند.

Dissident (khārijī) sectarians who refused to support either ʿAlī (q.v.) or Muʿāwiyah in the battle for the caliphate and who believed themselves to be the only true Muslims.

مهاجرین: پیروان پیامبر محمد ﷺ که در سال ۱ هجری / ۶۲۲ میلادی، هنگامی که ایشان ﷺ از مکه به مدینه هجرت کردند، به ایشان پیوستند.

Emigrants followers of the Prophet Muḥammad who joined him when he left Mecca for Medina in 1/622.

فرستادهٔ خدا، لقبی برای پیامبر محمد ﷺ است.

Emissary of God a title of the Prophet Muḥammad.

فتی: نگاه کنید به فتوّت۔

fatā see futuwwa.

الفتح بن خاقان (متوفای ۲۴۷ق / ۸۶۱–۸۶۲م)، مدیر و عالمی که به المتوکل (رک. همین مدخل) خدمت می‌کرد.

al-Fatḥ ibn Khāqān (d. 247/861–62) an administrator and scholar who served al-Mutawakkil (q.v.).

فاطمہ بنت ابن حنبل، شاید وہی زینب ہیں (رک: زینب)۔

Fāṭimah Ibn Ḥanbal’s daughter; possibly the same as Zaynab (q.v.).

جشن؛ یا عید قربان که در آن در موسم حج حیوانات ذبح می‌شوند، یا عید فطر که در پایان روزه‌ی رمضان برگزار می‌شود.

festival either the Feast of Sacrifice, when animals are slaughtered during the pilgrimage, or the Feast of Fastbreaking, celebrated at the end of the Ramadan fast.

آتش (النار) بر اساس قرآن، جایگاهی است که تبهکاران پس از مرگ جاودانه در آن می‌مانند.

Fire (al-nār) according to the Qurʾan, the place where the wicked spend eternity after death.

فورّان، عبد الله بن محمد (متوفای ۲۶۵ ه‍ / ۸۷۹ م)، محدّث و از نزدیکان ابن حنبل.

Fūrān, ʿAbd Allāh ibn Muḥammad (d. 265/879) a Hadith scholar and close associate of Ibn Ḥanbal.

فتوّت: فضایلی که با مردان جوانمرد و دلاور پیوند دارد؛ و در بافت‌های دینی، صفات پسندیده‌ای است که کسی که وظایف خود را در برابر خدا و در برابر همنوعانش به جا می‌آورد، واجد آن‌هاست.

futuwwah the virtues associated with brave young men; in religious contexts, the admirable qualities of one who fulfills his duties to God and to his fellows.

باغ (الجنّة) بر اساس قرآن، جایگاهی است که نیکان پس از مرگ جاودانه در آن به سر می‌برند.

Garden (al-jannah) according to the Qurʾan, the place where the blessed spend eternity after death.

حَبَّة لفظاً به معنای «یک دانه»؛ سکّه یا واحد وزن معادل ۱/۴۸ درهم (رجوع کنید به درهم).

ḥabbah literally “a grain”; a coin or measure of weight equivalent to 1/48 of a dirham (q.v.).

حدیث: مجموعهٔ کامل احادیث (q.v.)، که برای تعیین سنت (q.v.) به کار می‌رود.

Hadith the entire corpus of hadiths (q.v.), used to determine the sunnah (q.v.).

حدیث: گزارشی از آنچه پیامبر محمد ﷺ گفت یا انجام داد، شامل تأیید یا عدم تأیید ضمنی، که خود گزارش و فهرست کسانی را که آن را نقل کرده‌اند در بر می‌گیرد.

hadith a report of something the Prophet Muḥammad said or did, including tacit expressions of approval or disapproval, consisting of the report itself as well as a list of those who transmitted it.

حنفی: پیرو مکتب فقهی‌ای که به نام ابوحنیفه (رض) نامگذاری شده است.

Ḥanafī a follower of the legal school named after Abū Ḥanīfah (q.v.).

حنبل بن اسحاق (متوفای ۲۷۳ق / ۸۸۶م)؛ پسرعموی ابن حنبل و نویسندهٔ روایتی از ماجرای محنه. او کمتر از دیگر منابع نقل می‌شود، شاید به این دلیل که پدرش، اسحاق بن حنبل، در آن ماجرا نقش داشت.

Ḥanbal ibn Isḥāq (d. 273/886) Ibn Ḥanbal’s cousin, and author of an account of the Inquisition; less often cited than other sources, perhaps because of his father Isḥāq ibn Ḥanbal’s (q.v.) role in the episode.

الحارث المحاسبی (متوفای ۲۴۳ هجری / ۸۵۷ میلادی)، متکلم و عارف صوفی.

al-Ḥārith al-Muḥāsibī (d. 243/857) mystical theologian.

حرثمة بن أعين (متوفای ۲۰۰ ه‍ / ۸۱۶ م)، سردار عباسی، که در یک داستان (۹۶.۹) درباره المتوکل و دربار او، به شکلی ناهمزمان به عنوان یکی از شخصیت‌ها به کار رفته است.

Harthamah ibn Aʿyan (d. 200/816) Abbasid general anachronistically used as a character in a story (96.9) about al-Mutawakkil and his court.

حسن بن أحمد، یکی از دو پسر به این نام که از کنیز ابن حنبل به نام حُسن به دنیا آمدند.

Ḥasan ibn Aḥmad either of two sons by this name born to Ibn Ḥanbal’s concubine Ḥusn.

بنو هاشم، بطنٌ از قبیلهٔ قریش که پیامبر ﷺ در آن متولد شد.

Hāshim the clan of the tribe of Quraysh into which the Prophet was born.

هاشمی، عضوی از قبیله‌ای که پیامبر محمد ﷺ به آن تعلق داشت.

Hāshimī a member of the clan to which the Prophet Muḥammad belonged.

انصار: آن دسته از شهروندان مدینه که پس از هجرت پیامبر ﷺ از مکه به مدینه در سال ۱ هجری (۶۲۲ میلادی) اسلام را پذیرفتند.

Helpers (anṣār) those citizens of Medina who accepted Islam after the Prophet moved there from Mecca in 1/622.

زندیق (zindīq): در اصل پیرو ثنویت مانوی، و بعدها به هر کسی گفته می‌شد که گمان می‌رفت پنهانی به آیینی ناسازگار با اسلام باور دارد.

heretic (zindīq) originally a Manichean dualist, and later anyone suspected of secretly adhering to a creed incompatible with Islam.

حمص (یا حمس) شهری در بخش مرکزی-غربی سوریهٔ امروزی است.

Hims (or Homs) a town in the west-central part of what is today Syria.

هُشَيم بن بَشِير (۱۸۳ق/۷۹۹م)، محدّثی که از او به ابن حنبل روایت کرده است.

Hushaym ibn Bashīr (183/799) a Hadith scholar who transmitted to Ibn Ḥanbal.

حسن بن حنبل کی کنیز اور ان کے چھ بچوں کی ماں۔

Ḥusn Ibn Ḥanbal’s concubine and mother of six of his children.

ابن عباس (متوفای حدود ۶۸ / ۶۸۷–۶۸۸) پسرعموی پیامبر ﷺ و جدّ اسمی خاندان عباسی بود؛ نسل‌های بعدی اهل سنت (رک: همان) او را دارای دانشی گسترده درباره قرآن و سنت (رک: همان) می‌دانستند.

Ibn ʿAbbās (d. ca. 68/687–88) a cousin of the Prophet and the nominal ancestor of the Abbasid line; later generations of Sunnis (q.v.) credited him with vast knowledge of the Qurʾan and the sunnah (q.v.).

ابن أبي دؤاد (د. ۲۴۰ه / ۸۵۴م)، از معتزله (ر.ک.) و مشاور خلفای مأمون، معتصم، واثق و متوکل. پیروان ابن حنبل به سبب نقش او در محنت (تفتیش عقاید) از او متنفر بودند.

Ibn Abī Duʾād (d. 240/854) a Secessionist (q.v.) and advisor to the caliphs al-Maʾmūn, al-Muʿtaṣim, al- Wāthiq, and al-Mutawakkil; hated by Ibn Ḥanbal and his followers for his role in the Inquisition.

ابن ماسویه (متوفای ۲۴۳ق/۸۵۷م)، پزشک چند تن از خلفای عباسی.

Ibn Māsawayh (d. 243/857) physician to several Abbasid caliphs.

ابن راهويه: نگاه كنيد به إسحاق بن راهويه.

Ibn Rāhawayh see Isḥāq ibn Rāhawayh.

ابن طاهر، نگاه کنید به محمد بن عبدالله بن طاهر.

Ibn Ṭāhir see Muḥammad ibn ʿAbd Allāh ibn Ṭāhir.

ابن الزیات (د. ۲۳۳ق/۸۴۷م)، وزیر المعتصم و الواثق و المتوکل (رک: همان مدخل‌ها).

Ibn al-Zayyāt (d. 233/847) vizier under al-Muʿtaṣim, al-Wāthiq, and al-Mutawakkil (q.q.v.).

ابراهیم (ابن اسحاق) الحربی (متوفی ۲۸۵ ق / ۸۹۸–۸۹۹ م)، محدث، زاهد (رجوع شود به زاهد) و دانشمند جامع‌العلوم.

Ibrāhīm (ibn Isḥaq) al-Ḥarbī (d. 285/898–99) Hadith scholar, renunciant (q.v.), and polymath.

ابراهیم النَّخعی (متوفای حدود ۹۶ هجری / ۷۱۷ میلادی)، محدّث و فقیه کوفی، که به اجتهاد و استنباط مستقل شهرت داشت.

Ibrāhīm al-Nakhaʿī (d. ca. 96/717) Kufan Hadith-transmitter and faqīh known for his exercise of independent judgment.

امام: کسی که در مقام یک مسلمان، دیگر مسلمانان را رهبری می‌کند؛ خواه در نماز جماعت، خواه در پیگیری مسیر خاصی در تفسیر، و خواه به‌عنوان رئیس دولت. در میان اهل سنت (ر.ک)، امام عالمی الگووار است؛ و در میان شیعیان، عضوی از خاندان پیامبر ﷺ که به‌سبب داشتن دانش ویژهٔ فقه معمولاً حق رهبری امت را دارد.

imam one who in his capacity as a Muslim leads other Muslims, whether in group prayer, in pursuing a particular path in interpretation, or as head of state; among Sunnis (q.v.), an exemplary scholar; among Shiʿa, a member of the Prophet’s family entitled to lead the community, usually by virtue of special knowledge of the law.

کافر (کافِر): کسی که به خداوند ایمان نمی‌آورد یا اظهار ایمان به او نمی‌کند.

Ingrate (kāfir) one who refuses to believe in, or declare a belief in, God.

نوآور؛ اصطلاحی که ابن حنبل و پیروانش برای نکوهش کسانی به کار می‌بردند که به باور ایشان مسئول وارد کردن باورها و اعمالی بودند که در سنّت (ر.ک.) وجود نداشت و از این رو بد به شمار می‌آمدند.

innovator a term used by Ibn Ḥanbal and his followers to condemn persons they believed responsible for introducing beliefs and practices not present in the sunnah (q.v.) and therefore bad.

تفتیش: بازجویی قاضیان، شاهدان دفترخانه (موثقان)، محدثان و دیگر اشخاص متفرقه، به منظور سنجیدن موافقت ایشان با این اعتقاد که قرآن مخلوق است، و به تبع آن، اقرار ایشان به این که خلیفهٔ عباسی در امور عقیدتی و عملی حرف آخر را می‌زند. این سیاست را خلیفهٔ مأمون در سال ۲۱۸ هجری (۸۳۳ میلادی) آغاز کرد و تا زمانی که متوکل در سال ۲۳۷ هجری (۸۵۱ میلادی) به آن پایان داد، به‌طور متناوب اجرا می‌شد.

Inquisition the interrogation of judges, notary witnesses, Hadith scholars, and miscellaneous other persons, to determine their assent to the doctrine that the Qurʾan is created, and by extension, their acknowledgement that the Abbasid caliph had the final word in matters of belief and practice; introduced by the caliph al-Maʾmūn in 218/833 and intermittently enforced until ended by al- Mutawakkil in 237/851.

إسحاق بن حنبل؛ عموی ابن حنبل که گفته می‌شود مسئول به محاکمه کشیده شدن او بوده و توصیف شده که او را به سازش با محنه (تفتیش عقاید) ترغیب می‌کرده است.

Isḥāq ibn Ḥanbal Ibn Ḥanbal’s uncle; reportedly responsible for having him put in trial, and described as urging him to compromise with the Inquisition.

اسحاق بن ابراهیم (متوفای ۲۳۵ هجری/۸۴۹ میلادی)، فرماندار بغداد در دوران المأمون، المعتصم، الواثق و المتوکل (که رحمت خدا بر آنان باد).

Isḥāq ibn Ibrāhīm (d. 235/849) governor of Baghdad under al-Maʾmūn, al-Muʿtaṣim, al-Wāthiq, and al- Mutawakkil (q.q.v.).

اسحاق بن راهویه (د. ۲۳۸ق/۸۵۳م)، محدّث محترم که از او برای ابن حنبل روایت کرد.

Isḥāq ibn Rāhawayh (d. 238/853) respected Hadith scholar who transmitted to Ibn Ḥanbal.

اسماعیل بن علیّه (د. ۱۹۳ هجری/ ۸۰۹ میلادی)، محدّث، که از او ابن حنبل روایت کرده است.

Ismāʿīl ibn ʿUlayyah (d. 193/809) Hadith scholar who transmitted to Ibn Ḥanbal.

ایتاخ (متوفای ۲۳۵ق/۸۴۹م)، فرمانده نظامی خزری در خدمت خلفای عباسی المعتصم، الواثق و المتوکل (رجوع شود به همان مدخل‌ها).

Ītākh (d. 235/849) Khazar military commander under the Abbasid caliphs al-Muʿtaṣim, al-Wāthiq, and al-Mutawakkil (q.v.).

جهم بن صفوان (متوفای ۱۲۸ هجری / ۷۴۵ میلادی)، از متفکران نخستین مسلمان که آرای منسوب به او، به‌ویژه این ادعا که نمونهٔ اصلی قرآن تنها از زمان معینی به وجود آمده است، مورد تنفر ابن حنبل و یارانش بود.

Jahm ibn Ṣafwān (d. 128/745) early Muslim thinker to whom are attributed a number of teachings hateful to Ibn Ḥanbal and his associates, particularly the claim that the prototype of the Qurʾan began to exist only at a particular point in time.

جِنّی موجودی باشعور است که از آتش آفریده شده و اغلب گفته می‌شود که در امور انسان‌ها دخالت می‌کند.

jinni a sentient creature made of fire, often described as interfering in human affairs.

فقه (جورپروڈنس): به طور کلی، توانایی تشخیص درست‌ترین راه عمل در مسائل عبادی، حقوقی و اخلاقی؛ و به طور محدودتر، استدلال حقوقی رسمی و مبتنی بر متون.

jurisprudence (fiqh) most broadly, the ability to discern the right course of action in ritual, legal, and ethical matters; more narrowly, formal text-based legal reasoning.

الکرابیسی (متوفای ۲۴۵ یا ۲۴۸ هجری)، فقیه و متکلمی که استدلال می‌کرد کلام خدا (از جمله قرآن) غیرمخلوق است، اما تلفظ انسانی آن مخلوق است.

al-Karābīsī (d. 245/859 or 248/862) a jurist and theologian who argued that God’s speech (including the Qurʾan) is uncreated but human utterance of it is not.

الکرخ نامِ عمومیِ منطقه‌ای از بغداد است که در جنوبِ مجموعه‌ی خلیفگی در شهر مدور قرار داشت.

al-Karkh the general name for the region of Baghdad south of the caliphal compound in the Round City.

الخَضِر (ويُقال له أيضاً الخِضر): شخصيةٌ وردت في القرآن الكريم (سورة الكهف، الآيات ٦٠–٨٢) وهو الذي كان يُرشد موسى عليه السلام، وفي المعتقد الشعبي شخصيةٌ تتكرّر على الدوام، تُقدّم الهداية للمسلمين عند الحاجة.

al-Khaḍir (also called al-Khiḍr) a figure who appears in the Qurʾan (Q Kahf 18:60–82) and guides Moses; in popular belief, a perennially recurrent figure who provides guidance to Muslims in time of need.

الخلّال، انظر أبو بكر الخلّال.

al-Khallāl see Abū Bakr al-Khallāl.

خراسان منطقه‌ای است که امروزه شامل شمال‌شرقی ایران، افغانستان و بخش‌هایی از آسیای مرکزی می‌شود.

Khurasan a region that includes what is today northeastern Iran, Afghanistan, and parts of Central Asia.

الخُزاعی: رجوع کنید به احمد بن نصر الخُزاعی.

al-Khuzāʿī see Aḥmad ibn Naṣr al-Khuzāʿī.

کوفه شهری در مرکز عراق، بر کنار رود دجله؛ مرکزی مهم برای علم و دانش در صدر اسلام.

Kufa city in central Iraq, on the Tigris River; an important center of learning in early Islamic times.

کنیه: شکلی از خطاب که از «ابو» («پدرِ») یا «ام» («مادرِ») و سپس نامِ فرزند یا شخصیت دیگری که به‌طور نزدیک با آن فرد مرتبط است تشکیل می‌شود. به‌کارگیری کنیه می‌تواند بیانگر صمیمیت، احترام، یا هر دو باشد.

kunyah a form of address consisting of Abū (“father of”) or Umm (“mother of”) followed by the name of that person’s child or other figure closely associated with them. The use of a kunyah can convey intimacy, respect, or both.

مجوس (مَجوس): اصطلاحی که افراد خارج از دین (غیرمسلمانان) برای اشاره به زرتشتیان به کار می‌بردند.

Magians (majūs) a term used by outsiders to refer to Zoroastrians.

مالک بن انس (متوفای ۱۷۹ هجری / ۷۹۵ میلادی)، اندیشمند فقهی آغازین که به این نظریه شهرت دارد که عمل اهل مدینه بهترین حجت و سندِ فقهی است.

Mālik ibn Anas (d. 179/795) early legal thinker associated with the doctrine that the practice of the people of Medina constituted the best precedent.

المأمون (حک: ۱۹۸–۲۱۸ق / ۸۱۳–۸۳۳م)، هفتمین خلیفه عباسی.

al-Maʾmūn (r. 198–218/813–33) seventh Abbasid caliph.

جلوه‌های فضل را ببینید: نشانه‌های فضل.

manifestations of grace see signs of grace.

المنصور، مسجدِ المسجدِ الذي بناه الخليفةُ العباسيُّ الثاني (حكم من ۱۳۶ إلى ۱۵۸ هـ / ۷۵۴ إلى ۷۷۵ م). واستمرّ المسجدُ يؤدّي دورَ مركزٍ لصلاة الجمعة حتى بعد أن انتقل الخلفاءُ من المدينة المدوّرة التي شُيّدت خصيصًا لهم.

al-Manṣūr, mosque of the mosque built by the second Abbasid caliph (r. 136–58/754–75). The mosque continued to serve as a center for Friday worship even after the caliphs moved out of the purposebuilt Round City.

المریسی، بنگرید به بشر المریسی.

al-Marīsī see Bishr al-Marīsī.

المَرُّوذِي؛ به ابوبکر المَرُّوذِي مراجعه کنید.

al-Marrūdhī see Abū Bakr al-Marrūdhī.

معروف الکرخی (درگذشته ۲۰۰ / ۸۱۵–۸۱۶)، زاهدی بغدادی که در سنت‌های صوفیانه (عرفانی) برجسته بود.

Maʿrūf al-Karkhī (d. 200/815–16) a Baghdadi ascetic prominent in Sufi (mystical) traditions.

مرو شهری در آنچه اکنون ترکمنستان است؛ در صدر اسلام، پایتخت خراسان (ر.ک.: خراسان).

Marv city in what is now Turkmenistan; in early Islamic times, the capital of Khurasan (q.v.).

المَصِّیصَة شهری در نزدیکی سواحل شمال‌شرقی مدیترانه، در آنچه امروز ترکیه نامیده می‌شود، و در دوران نخست عباسیان بر مرز با بیزانس قرار داشت.

al-Miṣṣīṣah town near the northeast Mediterranean coast in what is today Turkey, and in early Abbasid times on the frontier with the Byzantines.

مِثْقال: واحدی برای وزن که برابر با شصت دانهٔ جو است (و تعریفهای دیگری نیز دارد).

mithqāl a unit of weight equal to sixty grains of barley (among other definitions).

محمد بن عبد الله بن طاهر، فرمانده نظامی در بغداد و نماینده المعتصم (رض) در مراسم تشییع جنازه ابن حنبل.

Muḥammad ibn ʿAbd Allāh ibn Ṭāhir military commander in Baghdad and representative of al-Muʿtaṣim (q.v.) at Ibn Ḥanbal’s funeral.

محمد بن إدريس؛ see الشافعی.

Muḥammad ibn Idrīs see al-Shāfiʿī.

محمد بن نوح (۲۱۸ق/۸۳۳م)، جوانی که علم حدیث اندکی داشت و همراه با ابن حنبل از اعلام مخلوق بودن قرآن خودداری کرد۔

Muḥammad ibn Nūḥ (218/833) a young man of little Hadith-learning who joined Ibn Ḥanbal in refusing to declare the Qurʾan created.

محمد بن زبیده، نگاه کنید به الامین.

Muḥammad ibn Zubaydah see al-Amīn.

المحاسبی؛ نگاه کنید به الحارث.

al-Muḥāsibī see al-Ḥārith.

المهتدی (حکومت: ۲۵۵–۲۵۶ق/۸۶۸–۸۷۰م)، چهاردهمین خلیفه عباسی.

al-Muhtadī (r. 255–56/868–70) fourteenth Abbasid caliph.

منکر یکی از دو فرشته‌ای است که گفته می‌شود مردگان را در قبرهایشان بازجویی می‌کنند.

Munkar one of the two angels said to interrogate the dead in their graves.

مُسَدَّد بن مُسَرْهَد (متوفی ۲۲۸ه‍/۸۴۲–۸۴۳م)، محدّث بصری مورد احترام.

Musaddad ibn Musarhad (d. 228/842–43) well-respected Basran Hadith transmitter.

المسند؛ نگاه کنید به «احادیث مرتب‌شده بر اساس راوی».

al-Musnad see Authenticated Reports Listed By Transmitter.

المعتصم (حکومت: ۲۱۸–۲۲۷ هجری / ۸۳۳–۸۴۲ میلادی)، هشتمین خلیفه عباسی.

al-Muʿtaṣim (r. 218–27/833–42) eighth Abbasid caliph.

المتوکل (حک. ۲۳۲–۲۴۷ق / ۸۴۷–۸۶۱م) دهمین خلیفه عباسی.

al-Mutawakkil (r. 232–247/847–61) tenth Abbasid caliph.

نکیر یکی از دو فرشته‌ای است که گفته می‌شود مردگان را در قبرهایشان بازخواست می‌کنند.

Nakīr one of the two angels said to interrogate the dead in their graves.

نیشابور شهری در شمال‌شرقی ایران، نزدیک مشهدِ امروزی.

Nishapur a town in northeastern Iran near present-day Mashhad.

شاهد موثِّق: شخصٌ يستعين به القاضي ليكون شاهداً معتاداً على إنجاز الالتزامات التعاقدية، أو على حال الأشخاص الذين يمثلون أمام المحكمة. Wait: the system says translate into Persian. Correct translation: شاهدِ سندی: شخصی که قاضی او را به‌عنوان شاهدِ همیشگی برای گواهی بر انجام تعهدات قراردادی، یا بر منش و حالِ اشخاصی که در دادگاه حاضر می‌شوند، به‌کار می‌گیرد.

notary-witness a person engaged by a judge to serve as a regular witness to the undertaking of contractual obligations or to the character of persons who appear in court.

نُعَيْم بن حَمَّاد (متوفای ۲۲۸ / ۸۴۳ میلادی؟)، محدّث و عالم حدیث که به سبب امتناع از اعلام اینکه قرآن مخلوق است، زندانی شد؛ همچنین به عنوان گردآورندهٔ روایات مربوط به فتن و آخرالزمان شهرت دارد.

Nuʿaym ibn Ḥammād (d. 228/843?) a Hadith scholar imprisoned for refusing to declare the Qurʾan created; also famous as a compiler of apocalyptic traditions.

اَوتاد (اوتاد) یکی از چهار شخصیتی که با جهات اصلی قطب‌نما مرتبط‌اند و در سلسله‌مراتب استادان صوفی در رتبهٔ سوم قرار دارند.

Pegs (awtād) one of four figures associated with the cardinal points of the compass and occupying the third rank in the hierarchy of Sufi masters.

مرجئه (مُرجِئہ): کسانی که معتقدند مسلمانان متأخر نمی‌توانند درباره‌ی صحابه داوری کنند یا اختلافات‌ی را که میان آنان پدید آمد حل کنند، و هرگونه چنین حلّی باید تا روز قیامت به تأخیر افتد۔

Postponers (murjiʿah) those who hold that latter-day Muslims cannot judge the Companions or resolve the disputes that divided them, and that any such resolution must be postponed until Judgment Day.

قائلِ به مخلوق بودنِ کلام: کسی که معتقد است قرآن، آن‌گونه که نزد خداوند است، غیرمخلوق است، اما قرآنی که انسان‌ها آن را با صدای بلند تلاوت می‌کنند، چیزی مخلوق است.

Proponent of Created Utterance one who believes that, while the Qurʾan as known to God is uncreated, the Qurʾan as spoken aloud by humans is a created thing.

القائم بأمر الله (حک. ۴۲۲–۴۶۷ه‍/۱۰۳۱–۱۰۷۵م) بیست‌وششمین خلیفه عباسی.

al-Qāʾim bi-Amr Allāh (r. 422–67/1031–75) twenty-sixth Abbasid caliph.

القاسم بن سلّام (متوفای ۲۲۴ هجری / ۸۳۸ میلادی)، گردآورندهٔ آثاری درباره مسائل فقهی و زبانی.

al-Qāsim ibn Sallām (d. 224/838) compiler of works on legal and linguistic issues.

قطیعة الربیع، منطقه‌ای در بغداد، واقع در جنوب غربی شهر مدوّر در الکرخ (ر.ک.).

Qaṭīʿat al-Rabīʿ a district of Baghdad, located southwest of the Round City in al-Karkh (q.v.).

القواریری (متوفای ۲۳۵ق/۸۵۰م)، محدّث بغدادی که نخست از پذیرش این سخن که قرآن مخلوق است خودداری کرد، سپس تحت فشار آن را پذیرفت.

al-Qawārīrī (d. 235/850) Baghdadi Hadith scholar who at first refused, then agreed under duress, that the Qurʾan is created.

قزوین شهری در شمال مرکزی ایران، در غرب تهران کنونی.

Qazwīn a town in north-central Iran west of present-day Tehran.

قیراط: سکه‌ای که ارزش آن یک‌دوازدهم درهم است (ر.ک. درهم).

qīrāṭ a coin worth one-twelfth of a dirham (q.v.).

قِطعہ: سکہ، یا چاندی کے سکے کو کاٹنے یا چھیلنے سے بنایا گیا ٹکڑا یا ریزہ۔

qiṭʿah a coin, or a scrap or shard made by cutting or trimming a silver coin.

کُرّاسَة (جُزء): مجموعه‌ای از برگه‌ها که بخشی از یک نسخه خطی یا کتاب را تشکیل می‌دهد.

quire (juzʾ) a grouping of sheets that makes up part of a manuscript or book.

قریش، قبیله‌ای که پیامبر محمد ﷺ به آن تعلق داشت.

Quraysh the tribe to which the Prophet Muḥammad belonged.

رکعت: ببینید چرخه.

rakʿah see cycle.

الرقّة شهرٌ یقع على نهر الفرات في شمال وسط سوريا، وكانت محطةً شائعةً على الطريق بين بغداد والثغور البيزنطية.

al-Raqqah a town located on the Euphrates River in north-central Syria; a common stopping point on the journey between Baghdad and the Byzantine frontier.

الرشید (حک: ۱۷۰–۱۹۳ هجری / ۷۸۶–۸۰۹ میلادی)، پنجمین خلیفه عباسی.

al-Rashīd (r. 170–93/786–809) fifth Abbasid caliph.

ریحانہ زوجۂ دوم احمد بن حنبل و مادرِ پسرش عبداللہ۔

Rayḥanah Ibn Ḥanbal’s second wife and mother of his son ʿAbd Allāh.

رفض (رافضه)؛ اصطلاحی تحقیرآمیز برای اشاره به تشیع، که به انکار مشروعیت خلافت ابوبکر، عمر، عثمان و معاویه اشاره دارد.

Rejection (rafḍ) a disparaging term of reference to Shiʿism, referring to its rejection of Abū Bakr, ʿUmar, ʿUthmān, and Muʿāwiyah as legitimate caliphs.

رافضی: واژهٔ تحقیرآمیزی برای اشاره به شیعه (به‌ویژه شیعیان امامیه).

Rejectionist (rāfiḍi) a term of disparaging reference to a Shiʿi (q.v.).

زُهد: دوری‌گزیدن از دنیای حاضر، که معمولاً مستلزم پرهیز از آسایش‌ها، سرکوب خواسته‌های جسمانی و دوری‌جستن از معاشرت با مردم است؛ و نشانه‌ی ارادت به شریعت خداوند.

renunciation (zuhd) disengagement from the present world, usually entailing the shunning of comforts, the suppression of bodily urges, and the avoidance of company; a sign of devotion to God’s law.

شهر ری در بخش شمال‌مرکزی ایران کنونی و درست در جنوب تهران امروزی قرار داشت.

Rey city in the north-central part of what is now Iran, just south of modern Tehran.

رِضوان در سنت اسلامی، فرشتهای که بهشتیان را به باغ بهشت میپذیرد (به آن مراجعه شود).

Riḍwān in Muslim tradition, the angel who receives the blessed into the Garden (q.v.).

خلفای راشدین؛ شکل مرجعی سنی برای ابوبکر، عمر، عثمان و علی (رضی الله عنهم).

Righteous Caliphs the Sunni (q.v.) form of reference to Abū Bakr, ʿUmar, ʿUthmān, and ʿAlī (q.v.).

نماز آیینی یکی از پنج نماز واجبی است که در اسلام در هر روز مقرر شده است (برخلاف دعا که به معنای «نیایش» است و می‌توان آن را در هر زمانی انجام داد).

ritual prayer one of Islam’s five prescribed daily prayers (as opposed to duʿāʾ, “supplication,” which may be performed at any time).

الرُّصافة: الجزءُ من بغدادَ الكبرى الذي كان يقع على الضفة الشرقية لنهرِ دجلة.

al-Ruṣāfah the part of greater Baghdad that lay on the east bank of the Tigris River.

سعید بن احمد بن حنبل، یکی از پسران ابن حنبل، که اندکی پیش از درگذشت پدرش به دنیا آمد.

Saʿīd ibn Aḥmad ibn Ḥanbal one of Ibn Ḥanbal’s sons, born shortly before his father’s death.

سعید بن المسیّب (متوفای ۹۳ق/۷۱۱–۷۱۲م)، تابعیِ برجسته و پیشوای اهل مدینه، و از منابع مهم روایات حدیث.

Saʿīd ibn al-Musayyab (d. 93/711–12) leading Successor (q.v.) of Medina and noted source of Hadith reports.

سجّادہ، الحسن بن حمّاد (متوفای ۲۴۱ هجری / ۸۵۵ میلادی)، محدّثِ بغدادی که ابتدا از پذیرش این سخن که قرآن مخلوق است امتناع کرد، سپس تحت فشار آن را پذیرفت۔

Sajjādah, al-Ḥasan ibn Ḥammād (d. 241/855) Baghdadi Hadith scholar who at first refused, then agreed under duress, that the Qurʾan is created.

صالح بن أحمد بن حنبل (متوفى ۲۶۵ هـ/۸۷۹ م)؛ فرزند ارشد ابن حنبل و از راویان مهم احادیث او، که در اصفهان به قضاوت پرداخت.

Ṣāliḥ ibn Aḥmad ibn Ḥanbal (d. 265/879) Ibn Ḥanbal’s eldest son and a major transmitter of his Hadith reports; served as judge in Isfahan.

سمرقند شهری است که در ازبکستان کنونی واقع شده است.

Samarqand a city located in what is now Uzbekistan.

سامرّاء شهرٌ بُنِيَ خصيصًا في وسط العراق، وكانت عاصمةً للخلافة العباسية من سنة ٢٢١هـ/٨٣٦م إلى سنة ٢٧٩هـ/٨٩٢م. وقد أمر الخليفة المتوكّل (ق.و.) بأن يُنقَل ابنُ حنبل من بغداد إلى هذه المدينة.

Samarra purpose-built city in central Iraq that served as the Abbasid capital from 221/836 to 279/892; the caliph al-Mutawakkil (q.v.) had Ibn Ḥanbal brought here from Baghdad.

صنعاء شهری در یمن است.

Sanaa a town in Yemen.

وسواس (ورع): عملِ پرهیزگارانهٔ دوری‌جستن نه‌تنها از اشیاء و کارهای حرام، بلکه از آنچه صرفاً مشکوک است یا حکم حلال یا حرامِ آن معلوم نیست.

scrupulosity (waraʿ) the pious practice of shunning not only forbidden objects and activities but also those which are merely suspicious or of unknown legality.

معتزله (المعتزلة، به معنای «کسانی که خود را جدا کردند») نامی است که به عالمانی اطلاق شد که به طور کلی در رویکرد خود عقل‌گرا بودند. برای نمونه، آنان تفسیرهای مجازی را برای صفات ظاهراً جسمانی خداوند ترجیح می‌دادند.

Secessionists (al-muʿtazilah, “those who sent themselves apart”) a name applied to scholars who were, broadly speaking, rationalist in their approach. For example, they favored metaphorical explanations for the apparently physical attributes of God.

الشافعی، محمد بن ادریس (متوفای ۲۰۴ ه‍.ق / ۸۲۰ م) نظریه‌پرداز حقوقی که به سبب تدوین روش‌هایی برای استنباط احکام فقهی از قرآن و سنت، از او به‌عنوان بنیان‌گذار فقه اهل سنت یاد می‌شود.

al-Shāfiʿī, Muḥammad ibn Idrīs (d. 204/820) legal theorist credited with laying the foundation for Sunni jurisprudence by developing methods for deriving law from the Qurʾan and sunnah.

شافعی: پیرو مکتب فقهی‌ای که به نام امام شافعی (رحمه‌الله) خوانده می‌شود.

Shāfiʿī a follower of the legal school named after al-Shāfiʿī (q.v.).

شیعی (جمع: شیعه): کسی که به این باور دارد که تنها برخی از اعضای خانوادهٔ پیامبر ﷺ رهبران مشروع جامعهٔ مسلمانان هستند، که معمولاً به دلیل درک ویژهٔ آنان از شریعت خداوند است.

Shiʿi (pl. Shiʿa) one characterized by the belief that certain members of the Prophet’s family are the only legitimate leaders of the Muslim community, usually because of their special understanding of God’s law.

نشانه‌های کرامت (کَرَامات) نقض‌های عادت جاری‌اند که دلیلی بر این‌اند که شخص از لطف ویژهٔ خدا برخوردار است. این نشانه‌ها عموماً پنهان‌اند و با معجزات دلالت‌گرِ پیامبران تفاوت دارند.

signs of grace (karāmāt) violations of accustomed causality that serve as evidence that a person enjoys God’s special favor. These are generally concealed, and differ from the evidentiary miracles performed by prophets.

واقفی کسی را می‌گویند که وقتی درباره‌ی قرآن پرسیده می‌شود، می‌گوید: «این کلام خداست» و سپس توقف می‌کند. به گفته‌ی ابن حنبل، او باید «غیرمخلوق» را نیز اضافه کند. ابدال در تفکر صوفیانه، یکی از شمار محدودی از بندگان پرهیزگار خداست که با مرگ او، فرد دیگری با همان مرتبه‌ی فضیلت جایگزین او می‌شود؛ و در میان محدثان، اصطلاحی است که ظاهراً برای مسلمانان بسیار پرهیزگاری به کار می‌رفت که هویت آنان رازی پنهان تلقی می‌شد.

Stopper one who, when asked about the Qurʾan, says “It is the speech of God,” and stops. According to Ibn Ḥanbal, he should add “uncreated.” Substitutes (abdāl) in Sufi thought, one of a limited number of pious servants of God who, when he dies, is replaced by another of equal merit; among Hadith scholars, a term evidently applied to Muslims of great piety whose identity is supposed to be a secret.

تابعین: نسل مسلمانانی که پس از صحابه (رضی الله عنهم) آمدند.

Successors the generation of Muslims after the Companions (q.v.).

صوفی: در اصل یک عارف مسلمانِ مکتبِ عراق که در زمانِ ابنِ حنبل هنوز در حالِ شکل‌گیری بود؛ و در کاربردِ بعدی، هر عارفِ مسلمان.

Sufi originally a Muslim mystic of the Iraqi school, which in Ibn Ḥanbal’s time was still in the process of formation; in later usage, any Muslim mystic.

سفیان الثوری (متوفای ۱۶۱ هجری / ۷۷۸ میلادی)، راوی حدیث و فقیه، که اهل سنت به سبب تأکید پیشگامانه‌اش بر حدیث و نیز گرایش‌های طرفدارانهٔ او نسبت به امویان و مخالفتش با عباسیان، او را ستایش می‌کنند.

Sufyān, al-Thawrī (d. 161/778) transmitter and jurisprudent admired by Sunnis for his pioneering emphasis on Hadith as well as his pro-Umayyad and anti-Abbasid sentiments.

سفیان بن عُیَینہ (متوفی ۱۹۶ھ / ۸۱۱ء) مکی محدث۔

Sufyān ibn ʿUyaynah (d. 196/811) Meccan Hadith scholar.

سنّت: عملِ نمونه‌وار پیامبر ﷺ که در حدیث (ر.ک.) حفظ شده و به‌عنوان یکی از منابع فقه به‌کار می‌رود؛ گاه شامل عملِ مسلمانان صدر اول نیز می‌شود که در روایاتی که معمولاً اخبار یا آثار نامیده می‌شوند حفظ شده است.

sunnah the exemplary practice of the Prophet, preserved in the Hadith (q.v.) and used as a source of law; sometime also includes the practice of the early Muslims (preserved in narratives usually called akhbār or āthār).

اهل سنت (صفت: سنّی) شکلِ بالغِ جنبشی است که خود را «اهلِ سنت» (ر.ک. سنت) و «جماعت» (ر.ک. جماعت) می‌نامید؛ ویژگی‌اش همبستگی با خلافتِ تاریخی، رد امامت‌گرایی (ر.ک. «امام») و تکیه بر حدیث (ر.ک. حدیث) به جای مناظره و جدل (ر.ک. جدل) است.

Sunnah (adj. Sunni) the mature form of the movement that began by proclaiming itself “the people of sunnah (q.v.) and Community (q.v.)”; it is characterized by solidarity with the historical caliphate, rejection of imamism (see “imam”), and reliance on Hadith (q.v.) rather than Disputation (q.v.).

شهر طَرسوس در ساحل مدیترانه‌ی ترکیه‌ی امروزی؛ مقصدی پرطرفدار برای مسلمانان متدین که قصد داشتند به جنگ‌های مرزی با بیزانس بپیوندند.

Tarsus town on the Mediterranean coast of what is today Turkey; a popular destination for pious Muslims seeking to join the frontier wars against the Byzantines.

توزون، یکی از سرداران ترک، در سال ۳۳۱ هجری (۹۴۳ میلادی) بغداد را به تصرف خود درآورد.

Tūzūn a Turkish general who siezed control of Baghdad in 331/943.

عُبَيْد الله بن خاقان (متوفی ۲۶۳ هجری / ۸۷۷ میلادی)، وزیر المتوکل (رحمه الله).

ʿUbayd Allāh ibn Khāqān (d. 263/877) vizier of al-Mutawakkil (q.v.).

عُکبَرا شهری در کرانه شرقی دجله، در شمال بغداد.

ʿUkbarā town on the east bank of the Tigris north of Baghdad.

عمر بن عبدالعزیز (خلافت: ۹۹–۱۰۱ق / ۷۱۷–۷۲۰م)، خلیفه اموی که به پارسایی و عدالتش شهرت داشت.

ʿUmar ibn ʿAbd al-ʿAzīz (r. 99–101/717–20) Umayyad caliph renowned for his piety and justice.

عمر بن الخطاب (حک. ۱۳–۲۳ق / ۶۳۴–۶۴۴م) صحابی پیامبر ﷺ و خلیفه دوم؛ در نزد اهل سنت، الگوی حکومت عادلانه.

ʿUmar ibn al-Khaṭṭāb (r. 13–23/634–44) Companion of the Prophet and second caliph; among Sunnis, an exemplar of just rule.

عثمان بن عفان (حکومت: ۲۳–۳۵ق / ۶۴۴–۶۵۶م) از یاران پیامبر ﷺ و خلیفه سوم؛ اهل سنت که در برابر طرفداران علی بن ابی‌طالب (q.v.) می‌خواستند موضعی بگیرند، اغلب او را بیش از شایستگی‌اش ستوده‌اند.

ʿUthmān ibn ʿAffān (r. 23–35/644–56) Companion of the Prophet and third caliph; often praised beyond his merits by Sunnis eager to counter the partisans of ʿAlī ibn Abī Ṭālib (q.v.).

قراءات متواترہ (قرآن کی روایات قرائت) احمد کے زمانے میں، خدا کی وحی کے متن کو حضرت محمد ﷺ پر نازل ہونے والی وحی کو بلند آواز سے پڑھنے (اور بعض اوقات لکھنے) کی کئی مختلف روایات۔ ان مختلف روایات کو ابن مجاہد (وفات: 324ھ/936ء) نے جزوی طور پر معیاری بنایا، اگرچہ ان میں سے چودہ تک مختلف روایات قابلِ قبول رہیں۔

variant readings (of the Qurʾan) In Aḥmad’s time, any of several different traditions of reading aloud (and sometimes writing) the text of God’s revelation to Muḥammad. The different traditions were partially standardized by Ibn Mujāhid (d. 324/936), though up to fourteen different ones remained acceptable.

وکیع بن الجراح (متوفای ۱۹۷ هجری / ۸۱۲ میلادی)، محدّث پرهیزگار و راوی حدیث نزد ابن حنبل.

Wakīʿ ibn al-Jarrāḥ (d. 197/812) pious Hadith scholar and transmitter to Ibn Ḥanbal.

وصیف (متوفای ۲۵۳ق/۸۶۷م)، سردار ترک که به مُتوکّل (ر.ک.) خدمت کرد و سپس به او خیانت ورزید.

Waṣīf (d. 253/867) Turkish general who served and subsequently betrayed al-Mutawakkil (q.v.).

واسط شهری کشاورزی و مرکز اداری است که در کنار رود دجله در مرکز عراق واقع شده است. این شهر حدود سال ۸۰ هجری قمری (۷۰۰ میلادی) بنیان نهاده شد و به نظر می‌رسد که آخرین بار در قرن دهم هجری (شانزدهم میلادی) مسکونی بوده است.

Wāsiṭ an agricultural town and administrative center located on the Tigris River in central Iraq. It was founded around 80/700 and seems to have last been inhabited in the tenth/sixteenth century.

الواثق (حک. ۲۲۷–۲۳۲ق/۸۴۲–۸۴۷م) نهمین خلیفه عباسی.

al-Wāthiq (r. 227–32/842–47) ninth Abbasid caliph.

وتر: نمازی مستحب اما بسیار پرفضیلت که از رکعت‌های فرد تشکیل می‌شود و در شب خوانده می‌شود.

witr a voluntary but very meritorious prayer consisting of an odd number of cycles (q.v.) performed at night.

عابد (ʿābid): هر مسلمان بسیار پارسا که عالم نبود.

worshipper (ʿābid) any especially pious Muslim who was not a scholar.

یحییٰ بن خاقان، از مقامات دربار المعتصم.

Yaḥyā ibn Khāqān an official at the court of al-Muʿtaṣim (q.v.).

یحییٰ بن معین (متوفی ۲۳۳ھ / ۸۴۸م) عالم مشهور در علم حدیث است.

Yaḥyā ibn Maʿīn (d. 233/848) famously learned Hadith scholar.

یزید بن هارون (متوفای ۲۰۶ هجری / ۸۲۱ میلادی)، محدّث پارسا که از او ابن حنبل حدیث روایت کرده است؛ گفته می‌شود که کوشید مأمون را از اعلام مخلوق بودن قرآن بازدارد.

Yazīd ibn Hārūn (d. 206/821) pious Hadith scholar who transmitted to Ibn Ḥanbal; reportedly tried to dissuade al-Maʾmūn (q.v.) from declaring that the Qurʾan is created.

دختر زینب بنت حنبل.

Zaynab Ibn Ḥanbal’s daughter.

زُهَیر بن صالح (متوفی ۳۰۳ق / ۹۱۵–۹۱۶م)، نوهٔ ابن حنبل و راوی برخی از روایات او.

Zuhayr ibn Ṣāliḥ (d. 303/915–16) Ibn Ḥanbal’s grandson and transmitter of some of his reports.