[اسحاق بن راهویه:] هنگامی که احمد بن حنبل برای فراگیری حدیث نزد عبدالرزاق سفر کرد، پولش تمام شد و برای مدت سفر تا صنعا خود را به یک شتربان اجیر کرد. همراهانش پیشنهاد کمک داده بودند، اما او از هیچ‌کس چیزی نپذیرفت. 41.1

[Isḥāq ibn Rāhawayh:] When Aḥmad ibn Ḥanbal made the journey to study with ʿAbd al-Razzāq, he ran out of money, so he hired himself out to a camel driver for the duration of the journey to Sanaa. His companions had offered help, but he refused to accept anything from anyone. 41.1

[عبد بن حُمید:] عبدالرزاق برای ما نقل کرد: «احمد بن حنبل آمد و تقریباً دو سال اینجا ماند. روزی به او گفتم: "احمد، در این منطقه هیچ راهی برای کسب درآمد برای تو نیست، پس این را بگیر"» — و عبدالرزاق در اینجا مشتی دینار را بیرون آورد تا منظورش را نشان دهد — «"و آن را برای خودت خرج کن!" اما احمد گفت: "من خوبم" و از پذیرفتن هیچ چیزی از من خودداری کرد.» ۴۱.2

[ʿAbd ibn Ḥumayd:] ʿAbd al-Razzāq told us: “Aḥmad ibn Ḥanbal came and stayed here for almost two years. At one point I said to him, ‘Aḥmad, there’s no way for you to make any money in this part of the world, so take this’”—and here ʿAbd al-Razzāq put out a handful of dinars to show us what he meant—“‘and spend it on yourself!’ But Aḥmad said, ‘I’m fine,’ and refused to accept anything from me.” 41.2

[الواسطی:] شنیدم که احمد بن حنبل هنگام ترک یمن، کفش‌های خود را در برابر مقداری خوراک نزد نانوایی گرو گذاشت. همچنین وقتی یمن را ترک می‌کرد، خود را به کاروانیان شتربان اجیر کرد. عبدالرزاق دِرهم‌های سالمی به او پیشنهاد کرد، اما او آن‌ها را نپذیرفت. [41]3

[Al-Wāsiṭī:] I heard that Aḥmad ibn Ḥanbal, as he was leaving Yemen, pawned his sandals to a baker in exchange for some food. He also hired himself out to some camel drivers when he left. ʿAbd al-Razzāq offered him some perfectly good dirhams,212 but he wouldn’t take them. 41.3

[الرمادی:] یک بار، در روستایی که عبدالرزاق در آن زندگی می‌کرد، از ابن حنبل یاد کردیم، و بحر سبزی‌فروش گفت: «بر سر او چه آمد؟» ۴۱.4

[Al-Ramādī:] Once, in the village where ʿAbd al-Razzāq lived, we mentioned Ibn Ḥanbal, and Baḥr the greengrocer said, “Whatever happened to him?” 41.4

«از کجا می‌دانی احمد کیست؟» از او پرسیدم.

“How do you know who Aḥmad is?” I asked him.

«او مدتی اینجا زندگی می‌کرد»، بقال گفت. «وقتی دوستانش رفتند، او ماند. نزد من آمد و گفت: "بَحر، یک درهم به تو بدهکارم، پس این صندل‌ها را بگیر. سعی می‌کنم پول را از صنعا برایت بفرستم، اما اگر نتوانستم، صندل‌ها به ارزش یک درهم است."213

“He was living here for a while,” said the grocer. “When his friends left, he stayed behind. He came to me and said, ‘Baḥr, I owe you a dirham, so take these sandals. I’ll try to send you the money from Sanaa, but if I can’t, sandals are worth a dirham.213

آیا موافقی؟» «گفتم بله و او رفت. بعداً این ماجرا را برای حمّام، برادرزادهٔ عبدالرزاق، تعریف کردم و او گفت: "آخر چرا گذاشتی کفش‌ها را به تو بدهد؟"» [الرّمادی:] یک بار از عبدالرزاق شنیدم که با چشمانی اشک‌آلود دربارهٔ احمد بن حنبل می‌گفت: «روزی نزد من آمد و گفت که پولش تمام شده است. ده دینار یافتم و او را کنار کشیدم—پشت درهای بسته، و کس دیگری آنجا نبود—و گفتم: "من پول ذخیره نمی‌کنم، اما این ده دینار را در اندرونی زنان یافتم؛ پس آن‌ها را بگیر و خرجشان کن تا وقتی که چیز بهتری پیدا کنم." او لبخند زد و گفت: "ابوبکر، اگر قرار باشد از کسی کمک بپذیرم، آن کس تو خواهی بود." اما آن را نپذیرفت.» ۴۱.5

Agreed?’ “I said yes and he left. Later I told ʿAbd al-Razzāq’s nephew Hammām and he said, ‘Why on earth did you let him give you the sandals?’” [Al-Ramādī:] I once heard ʿAbd al-Razzāq, tears in his eyes, say of Aḥmad ibn Ḥanbal: “He came to me one day and said that his money had run out. I found ten dinars and took him aside—behind closed doors, with no one else there—and said, ‘I don’t save money, but I did find these ten dinars in the women’s quarters, so take them and make them last until I can find something more.’ He smiled and said, ‘Abū Bakr, if I were going to accept help from anyone, it would be you.’ But he wouldn’t take it.” 41.5

[نویسنده:] این دو روایت تا حد زیادی یکسان هستند.

[The author:] The two versions of the report are largely the same.

[عبدالله:] پدرم به من گفت: «یزید بن هارون یک بار حدود پانصد درهم به من پیشنهاد داد، اما من آن را نگرفتم. او به یحیی بن معین و ابو مسلم المستملی هم پول پیشنهاد کرد و آنها پذیرفتند.» 41.6

[ʿAbd Allāh:] My father told me, “Yazīd ibn Hārūn once offered me five hundred dirhams—more or less—but I didn’t take it. He also offered money to Yaḥyā ibn Maʿīn and Abū Muslim al-Mustamlī, and they did.” 41.6

[الواسطی:] احمد بن حنبل و چند نفر دیگر برای فراگرفتن علم نزد من آمدند، اما پولشان تمام شد. من به آنها پول پیشنهاد کردم و آنها پذیرفتند، جز احمد که با یک پوستین نزد من آمد و گفت: «کسی را بگو این را برایم بفروشد، آن وقت به اندازه‌ی کفاف زندگی‌ام خواهد بود.» ۴۱.7

[Al-Wāsiṭī:] Aḥmad ibn Ḥanbal and several others came to study with me, but their money ran out. I offered them money and they took it, except for Aḥmad, who came to me with a fur and said, “Ask someone to sell this for me. That will give me enough to live on.” 41.7

من چند درهم را بسته‌بندی کردم و به او پیشنهاد دادم، اما او از گرفتن چیزی امتناع کرد. همسرم گفت: «او مردی صالح است. شاید آن مقدار کافی نبوده است. دو برابرش را به او بده.» پس مبلغ را دو برابر کردم، اما باز هم آن را نپذیرفت. سرانجام پوستین خود را برداشت و رفت.

I bundled up some dirhams and offered them to him, but he refused to take anything. My wife said, “He’s a righteous man. Maybe it wasn’t enough. Give him twice that.” So I doubled the amount but he still wouldn’t take it. Finally he took his fur and left.

[ابراهیم بن حسان:] این داستان را از مردی شنیدم که احمد بن حنبل را در واسط می‌شناخت، جایی که آن دو در درِ خانهٔ یزید بن هارون شاگرد بودند. احمد با شنلی نزد او آمد که می‌خواست آن را بفروشد، با این‌که سردترین فصل سال بود.

[Ibrāhīm ibn Ḥassān:] I heard this story from a man who had known Aḥmad ibn Ḥanbal in Wāsiṭ, where they were students at the door of Yazīd ibn Hārūn. Aḥmad came to him with a cloak he wanted to sell even though it was the coldest time of year.

«طول کشید، اما توانستم او را از فروختنش منصرف کنم. سپس نزد یزید رفتم و گفتم: "احمد بن حنبل همین الان از من خواست که عبایش را بفروشم—آن هم در این هوا!"» 41.8

“It took a while, but I persuaded him not to sell it. Then I went to Yazīd and said, ‘Aḥmad ibn Ḥanbal just asked me to sell off his cloak—in this weather!’ 41.8

«یزید به خدمتکارش گفت که صد درهم وزن کند و بیاورد. سپس پول را به من داد و گفت که آن را به احمد برسانم. پس پول را نزد او بردم و گفتم: "این از جانب یزید برای توست." "من واقعاً به آن نیاز دارم"، گفت، "و در سفر هستم. اما نمی‌خواهم به پذیرفتن کمک عادت کنم. آن را پس ببر!" پس آن را پس بردم. سپس او عبای خودش را به من داد و من آن را فروختم.» [صالح:] روزی حسن نزد من آمد و گفت: "مردی همین الان آمد و یک سبد میوهٔ خشک و یک یادداشت گذاشت." 41.9

“Yazīd told his servant to weigh out a hundred dirhams and bring them in. Then he gave the money to me and told me to pass it on Aḥmad. So I brought him the money and said, ‘This is for you, from Yazīd.’ “‘I do need it,’ he said, ‘and I am on a journey. But I don’t want to get used to accepting help. Take it back!’ “So I took it back. Then he gave me his cloak and I sold it.” [Ṣāliḥ:] One day Ḥusn214 came to me and said, “A man just came and left a basket of dried fruit and a note.” 41.9

من یادداشتی را خواندم که می‌گفت:

I read the note, which said:

احمد، من در سمرقند کالایی به ارزش فلان مبلغ را به نمایندگی از طرف تو فروختم و فلان مقدار سود بردم. اینک چهار هزار درهم را همراه با مقداری میوه که از باغ خودم چیده‌ام برایت می‌فرستم؛ باغی که پیش از من متعلق به پدر و پدربزرگم بوده است.

Aḥmad, I sold some merchandise in Samarqand worth such-and-such on your behalf and made a profit of such-and-such. Herewith are four thousand dirhams, which I’m sending to you along with some fruit I picked from my orchard, which belonged to my father and grandfather before me.

وقتی به خانه آمد، پسرها را جمع کردم و نزدش رفتم. گفتم: «پدر، آیا دیدنِ اینکه من با صدقه زندگی می‌کنم، تو را آزرده نمی‌کند؟» بچه‌ها را در برابرش قرار دادم و گریستم.

When he came home, I gathered the boys and went in to see him. “Dad,” I said, “doesn’t it hurt you to see me live on charity?” Putting the children in front of him, I wept.

«از کجا فهمیدی؟» پرسید. سپس گفت: «فعلاً رهایش کن. امشب از خدا می‌پرسم که چه باید بکنم.» روز بعد گفت: «صالح، این موضوع را به کسی نگو. از خدا پرسیدم و او به من گفت که نپذیرم.» سبد را باز کرد و میوه‌ها را به بچه‌ها داد. سپس پول را پس فرستاد، همراه با یک ردای ده ذراعی که داشت. بعدها شنیدم که آن مرد آن ردا را کنار گذاشت تا به عنوان کفن از آن استفاده کند.

“How did you find out?” he asked. Then he said, “Leave it be for now. Tonight I’ll ask God what to do.” The next day, he said, “Ṣāliḥ, don’t tell anyone about this. I asked God and He told me not to accept.” He opened the basket and gave the fruit to the children. Then he sent the money back, along with a ten-cubit robe he had. Later I heard that the man set the robe aside to use as a shroud.

[علی بن الجهم:] یکی از همسایگان ما روزی سندی را به ما نشان داد و پرسید آیا خط آن را می‌شناسیم. 41.10

[ʿAlī ibn al-Jahm:] A neighbor of ours once showed us a document and asked if we recognized the handwriting. 41.10

«بله»، گفتیم، «این از آنِ احمد بن حنبل است. اما چرا او این را برای شما نوشت؟» همسایه گفت: «ما در مکه نزد سفیان بن عیینه اقامت داشتیم. احمد چند روزی ناپدید شد، پس ما به دنبالش رفتیم. مردمِ خانه‌ای که او در آن اقامت داشت، اتاقش را به ما نشان دادند. دیدیم در نیمه‌باز است و او را آنجا یافتیم، اما با لباس‌های ژنده.

“Yes,” we said, “it’s Aḥmad ibn Ḥanbal’s. But why did he write this for you?” “We were staying with Sufyān ibn ʿUyaynah in Mecca,” said the neighbor. “Aḥmad disappeared for a few days so we went to look for him. The people at the house where he was staying pointed out his room. We found the door ajar and saw that he was there, but dressed in rags.

«احمد»، از او پرسیدیم، «چه خبر است؟ چند روزی است که تو را ندیده‌ایم.» گفت: «کسی لباس‌هایم را دزدیده است.» گفتم: «چند دینار همراه دارم. آن را به عنوان قرض یا هدیه، هر کدام که دوست داری، بگیر.» او از گرفتن پول خودداری کرد، پس از او پرسیدم آیا در ازای دستمزد، احادیث را کتابت می‌کند یا نه.

“‘Aḥmad,’ we asked, ‘what’s going on? We haven’t seen you in days.’ “‘Someone stole my clothes.’ “‘I have some dinars with me,’ I said. ‘Take it as a loan or a gift, whichever you prefer.’ “He refused to take the money, so I asked him if he would copy reports for a fee.

او گفت که انجام خواهد داد، پس من یک دینار به او پیشنهاد کردم، اما او آن را نپذیرفت۔

He said he would, so I offered him a dinar, but he wouldn’t take it.

«مرا یک ردا بخر،» گفت، «و آن را به دو نیم کن،» و با اشاره نشان داد که می‌خواهد نیمی از آن را به‌عنوان لنگ و نیم دیگر را به‌عنوان پیراهن بپوشد. «و باقی‌مانده‌ی پول را برایم بیاور،» گفت.

“‘Buy me a robe,’ he said, ‘and cut it in half,’ gesturing to show that he meant to wear half of it as a breechclout and the other half as a shirt. ‘And bring me the change,’ he said.

«من آنچه را او خواسته بود انجام دادم. سپس برایش کاغذ آوردم و او برایم چند متن نوشت و اینک آنها به خط خود اوست.» [أحمد بن محمد بن شاهین:] شنیدم أحمد بن محمد بن حمّاد المُقرئ می‌گفت: علی بن الجهم روزی دید یکی از همسایگانش نوشته‌ای را به خط أحمد با خود حمل می‌کند. از او پرسید آن دفترچهٔ أحمد بن حنبل را از کجا یافته است. 41.11

“I did as he asked. Then I brought him some paper and he copied some texts for me, and here they are in his writing.” [Aḥmad ibn Muḥammad ibn Shāhīn:] I heard Aḥmad ibn Muḥammad ibn Ḥammād al-Muqriʾ say that ʿAlī ibn al-Jahm once saw one of his neighbors carrying a document in Aḥmad’s handwriting. He asked him where he had found Aḥmad ibn Ḥanbal’s notebook. 41.11

«پس تو نوشته‌های او را می‌شناسی؟» مرد پرسید۔

“So you know his writing?” asked the man.

«بله، می‌دانم.» «خب، این دفتر احمد نیست،» همسایه گفت. «دفتر من است به خط او.» «این چطور شد؟» مرد گفت: «یک سال، ما نزد سفیان بن عیینه درس می‌خواندیم. در آن سال، ما تنها دو نفر از محله‌مان بودیم که نزد او درس می‌خواندیم. احمد چند روزی ناپدید شد و من به دنبالش رفتم. طبق راهنمایی مردم رفتم تا به نوعی غار در جیاد رسیدم که با یک شبکه‌ی چوبی ورودی‌اش بسته شده بود.

“I do.” “Well, this isn’t Aḥmad’s notebook,” said the neighbor. “It’s my notebook in his writing.” “How did that happen?” “One year,” said the man, “we were studying with Sufyān ibn ʿUyaynah. We were the only two from our neighborhood studying with him that year. Aḥmad disappeared for a few days and I went to go look for him. I followed people’s directions until I ended up at a sort of cave in Jiyād with a lattice blocking the entrance.

«سلامٌ علیکم!» صدا زدم.

“‘Peace be upon you!’ I called out.

«و شما؟» آمد پاسخ.

“‘And you,’ came the reply.

«آیا می‌توانم داخل شوم؟» «نه»، پاسخ داد. لحظه‌ای بعد گفت: «حالا می‌توانی.» من داخل شدم و او را دیدم که در تکه‌نمدی پاره‌پاره پیچیده شده بود.

“‘May I come in?’ “‘No,’ he answered. A moment later he said, ‘Now you may.’ “I went in and found him wrapped in a ragged piece of felt.

«چرا مرا منتظر گذاشتی؟» پرسیدم.

“‘Why did you keep me waiting?’ I asked.

«تاکہ میں خود کو ڈھانپ سکوں۔» «تمہارے ساتھ کیا ہوا؟» «کسی نے میرے کپڑے چرا لیے ہیں۔» میں فوراً گھر گیا اور ایک کپڑے میں لپٹے ہوئے سو درہم لے آیا۔ میں نے وہ اسے پیش کیے مگر اس نے لینے سے انکار کر دیا۔ میں نے کہا کہ تم بعد میں مجھے لوٹا سکتے ہو، لیکن وہ پھر بھی نہ مانا۔ میں نے رقم کم کر کے بیس درہم تک پیش کی، مگر کوئی فائدہ نہ ہوا۔

“‘So I could cover myself.’ “‘What happened to you?’ “‘Someone stole my clothes.’ “I rushed home and brought back a hundred dirhams wrapped in a piece of cloth. I offered it to him but he refused to take it. I told him he could pay me back, but he still refused. I tried offering him less, going all the way down to twenty, but it was no use.

بالاخره برگشتم که بروم و گفتم: «درست نیست که تو خودت را بکشی در حالی که من اینجا آماده‌ام به تو کمک کنم!» «برگرد،» گفت.

Finally I turned to go, saying, ‘It’s wrong for you to kill yourself when I’m here offering to help you!’ “‘Come back,’ he said.

«برگشتم. او گفت: "آیا ابن عیینہ ہم دونوں کو بہت سی احادیث نہیں سکھا چکا؟"» Correction to the above, in Persian: «برگشتم. او گفت: "آیا ابن عیینه ما هر دو را احادیث بسیاری نیاموخته است؟" "البته." "اگر آنها را برایت بنویسم چطور؟" "بسیار خوب،" گفتم.»

“I turned back. He said, ‘Didn’t Ibn ʿUyaynah teach both of us a lot of Hadith reports?’ “‘Of course.’ “‘What if I copy them out for you?’ “‘All right,’ I said.

«کاغذی بخر»، گفت، «و نزد من بیاور.» او به مقدار درهم‌هایی که (مرد مقدار آن را ذکر کرد) نوشت. دوازده درهم برای دو جامه خرج کرد و بقیه را برای مخارج نگه داشت.» [اسماعیل بن ابی الحارث:] ما نزدیک مردی سالخورده از مرو زندگی می‌کردیم. روزی احمد بن حنبل نزد او رفت، سپس بیرون آمد و رفت. ۴۱.12

“‘Buy some paper,’ he said, ‘and bring it here.’ “He wrote so many dirhams’ worth (the man mentioned the amount). He spent twelve dirhams on two garments and kept the rest for expenses.” [Ismāʿīl ibn Abī l-Ḥārith:] We used to live near an elderly man from Marv. One day Aḥmad ibn Ḥanbal went in to see him and then came out again and left. 41.12

«چرا احمد به دیدن تو آمد؟» از او پرسیدم.

“Why did Aḥmad come to see you?” I asked him.

122

122

«او دوستی است»، پیرمرد پاسخ داد. «ما مدت‌های طولانی است که یکدیگر را می‌شناسیم.» او همچنان از پاسخ دادن به سؤال طفره می‌رفت، اما آنقدر اصرار کردیم تا سرانجام تاب نیاورد و زیر فشار ما درهم شکست.

“He’s a friend,” answered the old man. “We’ve known each other for a long time.” He kept on evading the question but we pestered him until he broke down.

«او دویست یا سیصد درهم از من قرض گرفته بود»، گفت، «و برای بازپرداخت آن به اینجا آمد. به او گفتم که هرگز نمی‌خواستم پولم را پس بدهد، اما او گفت که هرگز نمی‌خواسته آن را پس ندهد.» [صالح:] در روزگار الواثق، زمانی که وضعیت زندگی‌مان بهتر است در خیال آورده شود، به اتاق پدرم رفتم؛ در آن هنگام او برای نماز عصر بیرون رفته بود. او نمدی داشت که بر آن می‌نشست، به حدی کهنه که تقریباً سوراخ شده بود. زیر نمد، تکه کاغذی با نوشته‌ای دیدم. روی آن نوشته شده بود: ۴۱.13

“He had borrowed two or three hundred dirhams from me,” he said, “and he came here to repay it. I told him I never intended for him to pay me back, but he said that he never intended not to.” [Ṣāliḥ:] In the days of al-Wāthiq, when we were living in conditions best left to the imagination, I went into my father’s room while he was away at afternoon prayers. He had a piece of felt that he used to sit on, so old that it was almost worn through. Under the felt I noticed a piece of paper with writing on it. It said: 41.13

احمد، ما شنیده‌ایم که تو فقیر و مقروض هستی. فلانی را با چهار هزار درهم فرستاده‌ایم تا بدهی‌ات را بپردازد و به خانواده‌ات رسیدگی کند. این نه صدقه است و نه زکات: این میراثی است از پدرم.

Aḥmad, we have learned that you are poor and in debt. We have sent So-and-So with four thousand dirhams to pay off your debt and take care of your family. This is neither charity nor alms-tax: it is an inheritance from my father.

یادداشت را خواندم و سر جایش گذاشتم. وقتی پدرم وارد شد گفتم: «بابا، این یادداشت چیست؟» سرخ شد و گفت: «امیدوار بودم تو آن را نبینی.» سپس گفت: «این پاسخ را برسان.» او نوشت:

I read the note and put it back. When my father came in I said, “Dad, what’s this note?” He blushed. “I was hoping you wouldn’t see it.” Then he said, “Deliver this reply.” He wrote:

ما نامه‌ی شما را در حالِ سلامتی دریافت کردیم. بدهی به مردی است که بر ما فشار نخواهد آورد، و خانواده از فضلِ خدا بهره‌مند است، و سپاس خدای را.

We have received your letter in good health. The debt is owed to a man who will not press us, and the family enjoys the bounty of God, thanks be to Him.

«این پاسخی بود که به مردی که یادداشت اصلی را آورده بود بردم. او گفت: "چه حیف!" و افزود: "حتی اگر احمد هدیه را می‌پذیرفت و سپس آن را در دجله می‌انداخت، باز هم کار خوبی بود: این مرد هرگز برای هیچ‌کس کاری نمی‌کند." مدتی بعد، نامه‌ای دیگر دریافت کردیم که همان مطلب را در بر داشت. پدرم هم مانند بار اول به آن پاسخ داد.»

I took this reply to the man who had delivered the original note. “What a shame!” he said. “Even if Aḥmad had accepted the gift and then thrown it into the Tigris, it would have been a good deed: this man never does anything for anybody.” Some time later, we received another letter saying the same thing. My father answered it as he had the first.

حدود یک سال بعد این موضوع دوباره پیش آمد، و پدرم گفت: «دیدی؟ اگر آن پول را گرفته بودیم، تا حالا تمام شده بود.» [ابن ابی حاتم:] من همین حکایت را از صالح، پسر احمد، شنیدم، جز اینکه این جمله را نداشت که «حتی اگر احمد آن هدیه را می‌پذیرفت و سپس آن را در دجله می‌انداخت.» 41.14

About a year later the subject came up, and my father said, “See? If we’d taken the money, it’d be gone by now.” [Ibn Abī Ḥātim:] I heard Aḥmad’s son Ṣāliḥ report the very same story, except without the part where he says, “Even if Aḥmad had accepted the gift and then thrown it into the Tigris.” 41.14

[نویسنده:] ابوبکر الخلال نیز این داستان را نقل می‌کند و می‌افزاید که آن نیکوکار احتمالی الحسن بن عیسی بن ماسرجس، مولای ابن المبارک بود.

[The author:] Abū Bakr al-Khallāl also tells the story, adding that the would-be benefactor was al-Ḥasan ibn ʿĪsā ibn Māsarjis, the client of Ibn al-Mubārak.

[الترمذی:] دوستی از خراسان آمد و به من گفت که با نیت دادن سود به احمد بن حنبل معامله‌ای انجام داده و در آن معامله ده هزار درهم سود برده است. از من خواست که پول را نزد احمد ببرم. ۴۱.15

[Al-Tirmidhī:] A friend arrived from Khurasan and told me that he had done some business with the intention of giving the profits to Aḥmad ibn Ḥanbal and made ten thousand dirhams on the deal. He asked me to take the money to Aḥmad. 41.15

«اوّل بگذارید بروم ببینم او در این باره چه احساسی دارد»، گفتم.

“First let me go see how he feels about it,” I said.

نزد او رفتم، به او سلام کردم و نام آن مرد را یادآور شدم. معلوم شد که او را می‌شناخت.

I went to him, greeted him, and mentioned the man’s name. It turned out he knew of him.

«گفتم: "او ده هزار درهم سود کرده و می‌خواهد آن را به شما بدهد." احمد گفت: "خدا به او در برابر زحمتش پاداش دهد! اما ما هرچه نیاز داریم داریم." او پول را نپذیرفت، خدا رحمتش کند.»

“He’s made a profit of ten thousand dirhams,” I said, “and he wants to give it to you.” “May God reward him for his trouble!” said Aḥmad. “But we have all we need.” He refused to take the money, God have mercy on him.

[نویسنده:] همین داستان را ابوبکر الخَلّال روایت می‌کند که از المَرّوذی نقل می‌کند. آن مرد به‌عنوان محمد بن سلیمان السَّرَخسی معرفی می‌شود. در این روایت، راوی می‌افزاید که آن مرد بار دیگر تلاش کرد، اما احمد پاسخ داد: «بگذار با کمی عزت‌نفس زندگی کنم.» [البَرْبَهاری:] الحسن بن عبدالعزیز الجَرَوی صد هزار دینار به ارث برد که از مصر برایش فرستاده شد. او برای احمد بن حنبل سه کیسه فرستاد که هر کدام هزار دینار در خود داشت. 41.16

[The author:] The same story is told by Abū Bakr al-Khallāl, who cites al- Marrūdhī. The man is identified as Muḥammad ibn Sulaymān al-Sarakhsī. In this version, the narrator adds that the man tried again but Aḥmad replied: “Let me live with some self-respect.” [Al-Barbarī:] Al-Ḥasan ibn ʿAbd al-ʿAzīz al-Jarawī inherited a hundred thousand dinars, which was delivered to him from Egypt. To Aḥmad ibn Ḥanbal he sent three sacks, each containing a thousand dinars. 41.16

«این از یک میراث مشروع است»، گفت. «آن را بگیر و خانوادهات را با آن تأمین کن.» او پاسخ داد: «به آن نیازی ندارم. من کافی دارم.» پول را بازگرداند و از گرفتن هیچ چیز از آن مرد خودداری کرد.

“It’s from a legitimate inheritance,” he said. “Take it and support your family.” “I don’t need it,” he replied. “I have enough.” He returned the money and refused to take anything from the man.

[صالح:] من آنجا بودم که ابن الجَرَوی، برادر الحسن، بعد از نماز مغرب نزد پدرم آمد. 41.17

[Ṣāliḥ:] I was there when Ibn al-Jarawī, the brother of al-Ḥasan, came to see my father after the sunset prayer. 41.17

«همه می‌دانند من کیستم»، گفت الجراوی. «امروز آمده‌ام چون می‌خواهم چیزی به شما بدهم. این پولی است که به ارث برده‌ام و دوست دارم آن را بپذیرید.» آن‌قدر اصرار کرد تا سرانجام پدرم برخاست و به داخل خانه برگشت.

“Everybody knows who I am,” said al-Jarawī. “I’ve come here today because I want to give you something. It’s money I’ve inherited, and I’d like you to accept it.” He kept insisting until finally my father got up and went back inside.

بعداً الحسن برایم گفت که برادرش به او گفته است: «دیدم هرچه بیشتر اصرار می‌کردم، او بیشتر دور می‌شد، پس فکر کردم به او بگویم که مبلغ چقدر است. گفتم: "احمد، صحبت از سه هزار دینار است." که در آن لحظه او بیرون رفت.» ابونعیم افزود که صالح گفت: «روزی پدرم به من گفت: "وقتی حتی یک سکه هم در خانه نباشد، خوشحال می‌شوم."» [الجَروی:] نزد احمد بن حنبل رفتم و گفتم: «این هزار دینار است.

Later al-Ḥasan told me that his brother told him, “I saw that the more I insisted the more distant he got, so I figured I would tell him how much it was. I said, ‘Aḥmad, we’re talking about three thousand dinars.’ That’s when he walked out.” Abū Nuʿaym added that Ṣāliḥ said, “One day my father said to me, ‘When there’s not a single coin in the house, I’m happy.’” [Al-Jarawī:] I went to Aḥmad ibn Ḥanbal and said, “This is a thousand dinars.

«اسے لے لو اور یتیم بچوں کی کفالت کے لیے کوئی جائیداد خرید لو۔» لیکن اس نے اسے لینے سے انکار کر دیا۔ 41.18

Take it and buy a property to support the children.” But he refused to take it. 41.18

او همیشه از من استقبال می‌کرد، اما بعد از آن گفت: «اگر به چیزی نیاز داری، ترجیح می‌دهم که خودت به اینجا نیایی. اگر می‌خواهی درباره چیزی از من بپرسی، پیام بفرست.» بنابراین، من در نهایت خودم را از همنشینی با او محروم کردم.

He always used to welcome me, but after that, he said, “If you need something, I’d prefer you didn’t come here in person. If you want to ask me about something send a message.” So I ended up depriving myself of his company.

[اسماعیل بن حرب:] یکی برآورد کرد که احمد پس از آنکه به سامرا آورده شد، چه مقدار پول را رد کرد. معلوم شد هفتاد هزار بوده است. ۴۱19

[Ismāʿīl ibn Ḥarb:] Somebody made an estimate of how much money Aḥmad turned down after he was brought to Samarra. It turned out to be seventy thousand. 41.19

[صالح:] یک روز با پدرم بودم که زنان خانه مرا صدا زدند۔ ۴۱۔20

[Ṣāliḥ:] One day I was with my father and the women of the house called me in. 41.20

«به پدرت بگو آرد تمام شده»—یا شاید «نان». به او گفتم و او گفت: «همین الان رسیدگی می‌کنم.» رسیدگی نکرد، و به همین خاطر مرا دوباره صدا زدند. دوباره به او گفتم و او گفت: «همین الان.» در همان لحظه صدای در آمد. بیرون رفتم و مردی از خراسان دیدم که لباس پیک‌ها پوشیده بود و عصایی در دست داشت که کیسه‌ای به آن بسته شده بود.

“Tell your father that we’re out of flour”—or maybe “bread.” I told him, and he said, “I’ll take care of it right away.” He didn’t, and so they called me back in. I told him again, and he said, “Right away.” At that moment came a knock on the door. I went out and found a man from Khurasan dressed like a courier and carrying a staff with a sack tied onto it.

«چه کاری می‌توانم برای شما انجام دهم؟» از او پرسیدم.

“What can I do for you?” I asked him.

«می‌خواهم احمد بن حنبل را ببینم.» رفتم و این را به پدرم گفتم.

“I need to see Aḥmad ibn Ḥanbal.” I went in and told my father.

«برو بیرون و از او بپرس چه می‌خواهد. آیا مسئله‌ای فقهی است یا حدیثی؟» آن مرد گفت که نه این است و نه آن. پدرم گفت: «او را داخل بیاور.» مرد آمد، عصا و کیسه‌اش را زمین گذاشت و پرسید: «آیا شما احمد بن محمد بن حنبل هستید؟» «بله.» «من اهل خراسانم. یکی از همسایگانم بیمار شد و من به عیادتش رفتم. از او پرسیدم آیا کاری از دستم برمی‌آید، و او گفت: "این پنج هزار درهم را می‌بینی؟

“Go out and ask him what he wants. Is it a legal problem or a Hadith?” The man said it was neither, and my father said, “Bring him in.” The man came in, put down the staff and the bag, and asked, “Are you Aḥmad ibn Muḥammad ibn Ḥanbal?” “Yes.” “I’m from Khurasan. One of my neighbors got sick and I went to visit him. I asked him if there was anything I could do, and he said, ‘See this five thousand dirhams?

«وقتی مُردم، آن را بگیر و به أحمد بن حنبل بده.» پس اینک من با این پول هستم، از تمام راه خراسان تا اینجا.» «آیا این مرد با من خویشاوندی داشت؟» «نه.» «آیا از اعضای خانواده بود؟» «نه.» «آیا دارد لطفی را که ما در حقش کرده بودیم جبران می‌کند؟»215

When I’m dead, take it and give it to Aḥmad ibn Ḥanbal.’ So here I am with the money, all the way from Khurasan.” “Was this man any relation of mine?” “No.” “Was he a member of the family?” “No.” “Is he returning some favor we did for him?”215

«نه.» «پس آن را پس بگیر، و متشکرم.» آن مرد مقاومت کرد و پدرم با او تندی کرد. سرانجام پول را گرفت و رفت.

“No.” “So take it back, and thank you.” The man resisted and my father spoke to him roughly. Finally he took the money and left.

کچھ عرصہ بعد وہ بیٹھے ہوئے اپنی کتابوں کی طرف دیکھ رہے تھے کہ سر اٹھا کر فرمایا: «صالح، کیا تمہیں معلوم ہے کہ خراسان کا وہ شخص یہاں آیا تھا تو اب تک کتنا عرصہ ہو گیا ہے؟» انہوں نے کہا: «نہیں۔» فرمایا: «آج اکسٹھ دن ہو گئے ہیں۔ کیا اس دوران تم ایک بار بھی بھوکے رہے، یا کسی چیز کی ضرورت ہوئی اور وہ تمہیں نہ ملی؟» [عبداللہ:] میں نے فورَان کو بیان کرتے سنا کہ: «احمد بیمار ہو گئے»، یہ واقعہ سن 200 ہجری سے پہلے کا ہے، «اور بہت سے لوگ ان کی عیادت کو آئے۔ ان میں سے ایک علی بن الجعد بھی تھے، جنہوں نے ان کے بستر کے پاس ایک چھوٹی سی تھیلی چھوڑ دی۔ میں نے احمد سے اس کا ذکر کیا تو انہوں نے فرمایا: "اسے اسی حالت میں واپس کر دو جیسے تم نے پائی تھی۔" چنانچہ میں گیا اور اسے واپس کر دیا۔» 41۔21

Some time later he was sitting and looking at his books when he raised his head and remarked, “Ṣāliḥ, do you know how long it’s been since that man from Khurasan was here?” “No.” “Today makes sixty-one days. Have you been hungry once during that time, or needed anything and not had it?” [ʿAbd Allāh:] I heard Fūrān report, “ʿAḥmad got sick”—this was before the year 200—“and a lot of people came to call on him. One of them was ʿAlī ibn al-Jaʿd, who left a little bag at his bedside. I told Aḥmad about it, and he said, ‘Return it to him just the way you found it.’ So I went and returned it.” 41.21

[صالح:] فوران به پدرم گفت: «کفش‌هایی دارم که برایت می‌فرستم.» 41.22

[Ṣāliḥ:] Fūrān said to my father, “I’ve got some shoes I’ll send you.” 41.22

پدرم چیزی نگفت. فُورَان دوباره آن را گفت و پدرم پاسخ داد: «نه! فکر آنها مرا به خود مشغول می‌کند.» بار دیگر مردی کاغذ چینی را برای تعدادی از محدِّثان فرستاد، از جمله یحیی. او یک صندوق از آن را برای پدرم فرستاد، و پدرم آن را نپذیرفت.

My father said nothing. Fūrān said it again, and my father replied, “Don’t! The thought of them is distracting me.” Another time a man sent Chinese paper to a number of Hadith-men, including Yaḥyā. He sent a crate of it to my father, who refused it.

پدرم یک بار به من گفت: «از زمان ابن مبارک تاکنون هیچ‌کس همانند ابن معین از خراسان برنخاسته است.» پسر ابن معین نزد من آمد و گفت که پدرش می‌خواهد یک کت به‌عنوان یادگاری برای من بفرستد. به او گفتم که آن را بیاورد. اما وقتی با یک بقچه‌ی پر از لباس آمد، به او گفتم: «متشکرم و خداحافظ.» منظورش این بود که او آن را نمی‌پذیرد.

My father once told me, “Not since Ibn al-Mubārak has anyone like Ibn Maʿīn come out of Khurasan. Well, his son came to me and said that his father wanted to send me a jacket to remember him by. I told him to bring it. But when he arrived with a whole bundle of clothes, I told him, ‘Thank you and good-bye.’” By that he meant that he refused to take it.

[محمد بن موسى:] از ابن نیزک شنیدم که می‌گفت: «من احمد و یحیی را به خانهٔ ابن سعدویه» — یا جای دیگری — «دنبال می‌کردم. او» — فکر می‌کنم سعدویه بود — «برایشان دیگی غذا آماده کرده بود. وقتی احمد متوجه شد که چه خبر است، گفت: "نزدیک وقت نماز است" و بیرون رفت. هیچ‌کس جرئت نکرد چیزی بگوید. او به سوی آبشخور عمومی‌ای رفت که در آن کوزه‌ای بود. آنجا تکه‌های نانی را که در پارچه‌ای پیچیده بود بیرون آورد. از کوزه، پیمانه‌ای آب برداشت و خرده‌های نان را از کف دستش خورد و با آب فرو داد. پس از آن نماز عصر را خواند.

[Muḥammad ibn Mūsā:] I heard Ibn Nayzak say, “I was following Aḥmad and Yaḥyā to Ibn Saʿduwayh’s”—or someone else’s place. “He”—I think it was Saʿduwayh —“had prepared a pot of food for them. When Aḥmad realized what was going on, he said, ‘It’s almost prayer time,’ and went out. No one dared say anything. He went to a public conduit216 where there was a pitcher. There he took out some crumbs of bread he had wrapped in a rag. He filled a jug from the pitcher and ate the crumbs out of his hand, washing them down with water. Afterward he prayed the afternoon prayer.

سپس، پس از آنکه دیگران خوردند و نماز خود را خواندند، او بازگشت، اجازهٔ ورود خواست، نشست و شروع به نوشتن کرد۔ ۴۱۔23

Then, after the others had eaten and said their prayers, he came back, asked permission to enter, sat down, and began writing.” 41.23

[حميد بن الربيع الكوفي:] روزی احمد از محدثان پرسید که آیا هیچ‌یک از ایشان در کرخ زندگی می‌کند یا نه. ۴۱.24

[Ḥumayd ibn al-Rabīʿ al-Kūfī:] One day Aḥmad asked the Hadith-men whether any of them lived in al-Karkh. 41.24

«من این کار را می‌کنم»، گفت یک جوان.

“I do,” said one young man.

«بعد بمان»، گفت. «لازم است کاری برایم انجام دهی.» احمد چند درهم به آن جوان داد و به او گفت که دفعهٔ بعد کاغذ بخرد و بیاورد.

“Stay after,” he said. “I need you to do something.” Aḥmad gave the young man some dirhams and told him to buy paper and bring it next time.

مرد جوان رفت و کاغذ را خرید. او همچنین تعدادی درهم را میان صفحات آن پنهان کرد.۲۱۷ سپس بازگشت و آن را به احمد داد. پس از آن دیگر نیامد.

The young man went and bought the paper. He also hid a number of dirhams between the pages.217 Then he came back and gave it to Aḥmad. After that he stopped coming.

مدتی بعد، احمد کاغذ را باز کرد و سکه‌ها به هوا پریدند. پس از آنکه آن‌ها را جمع کرد، از محدثان پرسید که آیا آن جوانی را که کاغذ را خریده بود می‌شناسند.

Some time later, Aḥmad opened up the paper and the coins went flying. After he had gathered them up, he asked the Hadith-men if they knew the young man who had bought the paper.

«من می‌دانم او کجا زندگی می‌کند»، گفت یکی از مردها.

“I know where he lives,” said one man.

«بعد از جلسه بمان»، گفت. «کاری دارم که باید انجام بدهی.» احمد پول را برداشت و به دنبال آن مرد بیرون رفت. وقتی به قطعه‌ی ربیع رسیدند، جوانِ ‌آنجا نشسته بود.

“Stay after,” he said. “I need you to do something.” Picking up the money, Aḥmad followed the man out. When they reached Qaṭīʿat al-Rabīʿ, they found the young man sitting there.

«این همان است که تو می‌خواهی»، مرد گفت.

“That’s the one you want,” said the man.

«بروید، حالا می‌توانید بروید» گفت احمد. سپس به سوی آن جوان رفت، به او سلام کرد، پول را روی دامنش ریخت و رفت.

“You can go now,” said Aḥmad. Then he went over to the young man, greeted him, dumped the money in his lap, and left.

[التُّسْتَرِي:] پسری بود که به حلقهٔ ابن حنبل می‌آمد. روزی احمد دو درهم به او داد و گفت: «برای من کاغذ بخر.» ۴۱.25

[Al-Tustarī:] There was a boy who used to come to Ibn Ḥanbal’s circle. One day Aḥmad gave him two dirhams and said, “Buy me some paper.” 41.25

پسر بیرون رفت و کاغذ را خرید. سپس پانصد دینار را داخل آن گذاشت، آن را پیچید و بست، و به خانهٔ احمد فرستاد.

The boy went out and bought the paper. Then he put five hundred dinars inside it, rolled it up and tied it, and sent it to Aḥmad’s house.

بعداً احمد پرسید که آیا چیزی سفیدرنگ تحویل داده شده است. به او گفته شد: «بله»، و بسته را نزد او آوردند. هنوز بسته را باز نکرده بود که سکه‌ها به هوا پرتاب شدند. پس از آنکه همه را دوباره جمع کرد، به دنبال پسر رفت. وقتی او را پیدا کرد، بسته را جلوی او گذاشت و دور شد. پسر به دنبالش دوید و گفت: «کاغذ مال شماست، من آن را با آن دو درهمی که به من داده بودید خریدم!» اما احمد حتی کاغذ را هم قبول نکرد.

Later Aḥmad asked if anything white had been delivered. “Yes,” he was told, and the package was brought over to him. No sooner had he opened it than the coins went flying. After he had put them all back, he went looking for the boy. When he found him, he put the package down in front of him and walked away. The boy ran after him, saying, “The paper’s yours— I bought it with the two dirhams you gave me!” But Aḥmad wouldn’t take the paper either.

[المروذی:] به من گفته شد که وقتی احمد از مرز بازگردانده شد، ابوبکر المستملی همراه او رفت تا از او پرستاری کند. او این داستان را چنین نقل کرد. 41.26

[Al-Marrūdhī:] I was told that when Aḥmad was sent back from the frontier, Abū Bakr al-Mustamlī went with him to look after him. He told the following story. 41.26

«وقتی در یکی از منزلگاه‌ها توقف کردیم، دیدیم یکی از دوستانش صد دینار برایش فرستاده و گفته است که آن را برای سفرهایش خرج کند. اما او آن را نمی‌پذیرفت. من گفتم: "احمد، من مرزدارم و دهان‌هایی دارم که باید سیرشان کنم. بگذار من آن را بگیرم!" «او گفت: "این درست نیست. آنچه بار اول به آدم می‌دهند، مثل بار دوم نیست.218

“When we stopped at one of the way stations, we found that one of his friends had sent him a hundred dinars, telling him to spend it on his travels. But he wouldn’t take it. I said, ‘Aḥmad, I’m a frontiersman with mouths to feed. Let me take it!’ “‘That won’t do,’ he said. ‘What they give you the first time isn’t like the second.218

«بہتر ہے کہ انسان عزت کے ساتھ زندگی گزارے۔» "پھر اس نے اسے واپس بھیج دیا۔" [عبداللہ:] ایک رات ہم نے دروازے پر دستک کی آواز سنی۔ میں نے دروازہ کھولا تو دیکھا کہ ایک آدمی ایک بڑی پائے دار ٹرے لا کر رکھ رہا ہے جو سفید کپڑے سے ڈھکی ہوئی تھی۔ "یہ لے لو،" اس نے کہا، اور اس سے پہلے کہ میں کچھ کہہ سکوں وہ بھاگ گیا۔ 41.27

Better to live with some dignity.’ “Then he sent it back.” [ʿAbd Allāh:] One night we heard a tapping on the door. I opened it and saw a man putting down a large footed tray covered with a white cloth. “Take this,” he said, then ran off before I could say anything. 41.27

آن سینی بزرگی بود. آن را به داخل آوردم و جلوی پدرم گذاشتم.

It was a big tray. I brought it inside and put it in front of my father.

«این چیست؟» پرسید. «آیا این از خانهٔ ابو محمد آمده است؟» — یعنی خانهٔ فورَان.

“What’s this?” he asked. “Did it come from Abū Muḥammad’s house?”—meaning Fūrān’s.

«نه»، گفتم.

“No,” I said.

«کجا، پس؟ چه کسی آن را اینجا آورد؟» «هر که بود، آن را گذاشت و رفت.» زیر پارچه، غذایی سالم‌به‌نظر قرار داشت، همراه با جام‌هایی از شیرینی که پیدا بود خرید آنها برای کسی هزینهٔ زیادی داشته است.

“Where, then? Who brought it here?” “Whoever it was put it down and left.” Under the cloth was some wholesome-looking food, along with goblets of sweets that had clearly cost someone a lot of money.

پدرم مدتی نشست و عمیقاً فکر کرد. سرانجام گفت: «مقداری از آن را به خانه عمویت بفرست و مقداری هم به فرزندان صالح بده»، و به دختر و پسرها اشاره کرد.

My father sat for a while, thinking hard. Finally he said, “Send some of it to your uncle’s house and give some to Ṣāliḥ’s children,” pointing to the girl and the boys.

«خذ منه شيئًا لنفسك أيضًا.» وبعد ذلك عرفتُ من أين جاء ذلك.

“Take some for yourself, too.” Later I found out where it had come from.

چند نفر پیش از این برای او هدایایی می‌فرستادند، اما او هرگز از آن‌ها نمی‌خورد. عبدوس العطار اغلب چیزهایی می‌فرستاد، اما او هرگز از آن‌ها نمی‌چشید.

Several people used to send him gifts but he would never partake. ʿAbdūs al-ʿAṭṭār often sent things, but he would never taste them.