[البوشنجی:] یک بار که احمد بن حنبل برای ما املاء می‌کرد، مردی از مرو به نام ابویعقوب از او دربارهٔ یک حدیث پرسید. احمد به پسرش عبدالله گفت که به درون برود و «کتاب نکات سودمند» را بیاورد.۱۵۵ عبدالله کتاب را بیرون آورد و احمد آن را ورق زد، اما روایتی را که می‌خواست پیدا نکرد. پس برخاست، مسجدش را ترک کرد و به درون خانه رفت.۱۵۶ اندکی بعد، در حالی که دستهٔ دفترچه‌ها را حمل می‌کرد بازگشت، نشست و شروع به ورق زدن آنها کرد. پس از مدتی، مردی که پرسش کرده بود گفت: «بس است، احمد! این زحمت زیادی است.» ۲۶.1

[Al-Būshanjī:] Once when Aḥmad ibn Ḥanbal was dictating for us, a man from Marv named Abū Yaʿqūb asked him about a Hadith. Aḥmad told his son ʿAbd Allāh to go inside and get the Book of Useful Points.155 ʿAbd Allāh brought it out and Aḥmad looked through it, but he couldn’t find the report he wanted. So he got up, left his mosque and went inside the house.156 A short time later, he came back carrying a stack of quires, sat down, and started looking through them. After a while, the man who had asked the question said, “Never mind, Aḥmad! This is too much trouble.” 26.1

«نه، اینطور نیست»، او پاسخ داد. «این من هستم که باید بدانم.» متوجه شدیم که او به داخل خانه رفته و هر دفترچه‌ای را که فکر می‌کرد گزارش در آن است، بررسی کرده است؛ و سپس، از آنجا که نمی‌خواست در داخل خانه به دنبال گزارش بگردد، کاغذها را بیرون آورده بود تا اینطور به نظر نرسد که او زحمت زیادی به خود داده است. نمونه‌ای بهتر از این برای ادب و نزاکت دشوار است.

“No it isn’t,” he replied. “It’s me who needs to know.” We realized that he had gone into the house and looked at every quire where he thought the report might be, and then—because he didn’t want to stay inside looking for the report—he had brought the papers out so that it wouldn’t seem as if he were putting himself to a lot of trouble. It’s hard to imagine a better example of courtesy.

[ابو حاتم الرازی:] هنگامی که در سال ۲۱۳ نخستین بار با احمد بن حنبل دیدار کردم، دیدم که او برای نماز جماعت بیرون می‌رفت و کتاب «الإيمان» ۱۵۷ و کتاب «الأشربة» ۱۵۸ را همراه داشت. او نماز را به پایان برد و منتظر ماند، اما کسی از او پرسشی نکرد، پس کتاب‌ها را با خود بازگرداند. روز دیگری دیدم که دوباره آن‌ها را بیرون آورده بود. گمان می‌کنم دلیل همراه داشتن این کتاب‌های خاص این بود که کتاب «الإيمان» اساس دین را فراهم می‌کند و کتاب «الأشربة» درباره بازداشتن مردم از کارهای بد است، زیرا مستی ریشه همه بدی‌ها است. ۲۶.2

[Abū Ḥātim al-Rāzī:] When I first met Aḥmad ibn Ḥanbal, in 213, I saw him go out to the ritual prayer carrying the Book of Belief 157 and the Book of Drinks.158 He finished praying and waited, but no one asked him a question so he took the books back with him. Another day, I saw that he had taken them out again. I suspect that his reason for having those particular books with him was that the Book of Belief provides the basis of religion and the Book of Drinks is about turning people away from bad things—since drunkenness is the root of all evil.159 26.2

[المرّوذی:] احمد یک بار از ابو العلاء خادم، که پیرمردی فروتن بود و آستین‌ها و پاچه‌هایش را بالا زده بود و شبیه قاری قرآن به نظر می‌رسید، دیدار کرد. وقتی او به دروازه مسجد رسید، احمد برای استقبال از او بیرون آمد. ۲۶.3

[Al-Marrūdhī:] Aḥmad once had a visit from Abū l-ʿAlāʾ the Servant,160 who was a humble old man who went around with his sleeves and pant legs rolled up161 looking like a Qurʾan-reader. When he arrived at the gate of the mosque, Aḥmad came out to welcome him. 26.3

در مسجد غریبهای هم بود: مردی ژندهپوش که وسایل نوشتن همراه داشت. همین که نشست، اتفاقاً احمد به اطراف نگاه کرد. به محض اینکه غریبه را دید، به ابوالعلاء گفت: «نمیخواهم در گرما بیرون گیر کنی»، و ابوالعلاء برخاست و رفت.

It so happened that there was also a stranger in the mosque: a man dressed in rags and carrying a writing kit. As he sat down, Aḥmad happened to look around. As soon as he noticed the stranger, he said to Abū l-ʿAlāʾ, “I wouldn’t want you to get caught outside in the heat,” and Abū l-ʿAlāʾ got up and left.

سپس أحمد شروع کرد به نگاه کردن به آن غریبه، به این امید که او سؤالی بپرسد، اما مرد هیچ نگفت. سرانجام أحمد پرسید: «می‌توانم کمکی به شما بکنم؟» مرد گفت: «بخشی از آنچه را که خدا به تو آموخته است به من یاد بده.» أحمد برخاست، به داخل رفت و با چند کتاب بازگشت. «اینجا بیا»، گفت و سپس شروع کرد به املا کردن حدیث برای آن مرد، و هر چند لحظه می‌ایستاد و می‌گفت: «آنچه نوشته‌ای را دوباره بخوان.»

Then Aḥmad began looking over at the stranger expecting him to ask a question, but the man said nothing. Finally Aḥmad asked, “Can I help you?” “Teach me some of what God has taught you.” Aḥmad rose, went inside, and came back with some books. “Come over here,” he said, then began dictating Hadith to the man, stopping to say, “Read back what you’ve written down.”