عبد الله: از ابو زرعه شنیدم که می‌گفت احمد بن حنبل یک میلیون حدیث را می‌دانست. ۸1

[ʿAbd Allāh:] I heard Abū Zurʿah say that Aḥmad ibn Ḥanbal knew a million Hadith reports. 8.1

«او از کجا میدانست؟» از او پرسیده شد.

“How would you know?” he was asked.

«او و من آنها را برای یکدیگر تلاوت کردیم و موضوعات مختلف را با هم مرور کردیم.»49

“He and I recited them to each other, and we went through the different topics.”49

[صالح:] پدرم به من گفت که مردی یک بار با کتاب‌های حدیث هُشَیم نزد در خانهٔ ابن علیّه آمد۔ ۸2

[Ṣāliḥ:] My father told me that a man once came to Ibn ʿUlayyah’s door with Hushaym’s Hadith books. 8.2

او شروع به خواندن روایات برای من کرد، و من سلسلهٔ راویان هر یک را بیان می‌کردم. المعیطی نیز حدیث را حفظ می‌کرد، و وقتی او رسید از او خواستم که این کار را بر عهده بگیرد، اما او نپذیرفت.50

“He started reading the reports out to me, and I would say the chain of transmitters for each one. Al-Muʿayṭī also used to memorize Hadith, and when he arrived I asked him to take over, but he wouldn’t.”50

پدرم گفت: «حتی از گزارش‌هایی [که توسط هُشَیْم روایت شده] آگاه بودم که هرگز مستقیماً از او نشنیده بودم.» [أحمد:] من هر آنچه را که از هُشَیْم شنیده بودم، در زمان حیاتش حفظ کردم. ۸3

My father said, “I even knew of reports [transmitted by Hushaym] that I had never heard directly from him.” [Aḥmad:] I memorized everything I heard from Hushaym while he was still alive. 8.3

[ابن أبي حاتم:] سعيد بن عمرو البرذعي ذات مرة سأل أبا زرعة: أيُّهما حفظ أكثر، هو أم أحمد بن حنبل؟ 84

[Ibn Abī Ḥātim:] Saʿīd ibn ʿAmr al-Bardhaʿī once asked Abū Zurʿah who had memorized more, he or Aḥmad ibn Ḥanbal. 8.4

«احمد بن حنبل، البته.» «از کجا این را می‌دانی؟» ابو زرعه گفت: «وقتی به یادداشت‌های او نگاه کردم، دیدم که در ابتدای هر دفتر،۵۱ نام راویانی را که از آنان حدیث شنیده بود فهرست نکرده است. در عوض، برای هر دفتر، نام راویان را از حفظ می‌دانست. من هرگز نمی‌توانستم چنین کنم.» [التستری:] از ابو زرعه پرسیده شد که کدام‌یک از راویان بزرگ‌تر حافظه‌ی بهتری داشت. ۸.5

“Aḥmad ibn Ḥanbal, of course.” “How do you know that?” “When I looked at his papers,” said Abū Zurʿah, “I saw that at the front of each quire,51 he didn’t list the names of the transmitters he heard reports from. Instead, for every quire, he knew the names of the transmitters by heart. I could never do that.” [Al-Tustarī:] Abū Zurʿah was asked which of the senior transmitters had the best memory. 8.5

«احمد بن حنبل» گفت: «روزی که او درگذشت، شمار کاغذهایی را که از خود باقی گذاشته بود برآورد کردند؛ به دوازده بار و نیم رسید. در هیچ‌یک از صفحات بیرونی هرگز ننوشته بود "حدیث فلان" یا "فلان برای ما روایت کرد" در هیچ‌یک از صفحات درونی. همه‌ی آن را از حفظ می‌دانست.» [ابوزرعه:] نزد احمد بن حنبل رفتم و از او خواستم حدیث سفیان را برایم پیدا کند. او دسته‌ورقه‌هایی بیرون آورد که همه با نام سفیان، تنها «سفیان»، برچسب خورده بود، بدون آنکه حتی یک روایت با عبارت "به روایت فلانی" مشخص شده باشد. گمان کردم همه‌ی آن‌ها از یک نفر روایت شده‌اند. اما وقتی چند حدیث را برگزیدم تا او برایم بخواند، برای هر حدیث می‌گفت: «وکیع»، یا «یحیی»، یا هر کس دیگری، «برای ما روایت کرد…». شگفت‌زده شدم. بیش از یک بار کوشیده‌ام کاری مانند آن انجام دهم، اما هرگز نتوانسته‌ام. 8.6

“Aḥmad ibn Ḥanbal,” he said. “The day he died, they made an estimate of the number of papers he left behind. It came to twelve and a half loads.52 Nowhere on any of the outside pages had he written ‘the Hadith of So-and-So,’ or ‘So-and-So reported to us’ on any of the inside pages. All of that he knew by heart.” [Abū Zurʿah:] I went to see Aḥmad ibn Ḥanbal and asked him to find Sufyān’s Hadith for me. He brought out quires all labeled Sufyān, just Sufyān, without marking a single report as “Transmitted by So-and-So.” I thought they must all have been transmitted by the same person. But when I picked some out for him to read back, he would say for each Hadith, “Wakīʿ,” or “Yaḥyā,” or whoever, “reported to us …” I was amazed. More than once I’ve tried to do something like that, but I’ve never been able to. 8.6

[احمد:] من وکیعؓ را به حفظ کردن احادیث ثوری به چالش می‌کشیدم. هر گاه وکیع نماز آخر شب را به پایان می‌رساند، مسجد را ترک می‌کرد و به سوی خانه‌اش می‌رفت. من او را به چالش می‌کشیدم و او اغلب با نقل نه یا ده حدیث پاسخ می‌داد، که من آن‌ها را حفظ می‌کردم. پس از رفتنِ او، محدثان از من می‌خواستند که احادیث را برایشان املا کنم، و من چنین می‌کردم. ۸.7

[Aḥmad:] I used to challenge Wakīʿ to recite al-Thawrī’s Hadith reports from memory. Whenever Wakiʿ finished the last prayer of the night, he would leave the mosque and head for home. I would challenge him and he would often reply by citing nine or ten reports, which I would then memorize. After he left, the Hadith scholars would ask me to dictate the reports to them, and I would. 8.7

[ابن سعید:] هر گاه وکیع حلقهٔ حدیث را برای خواندن نماز مغرب ترک می‌کرد، احمد بن حنبل با او می‌رفت و کنار در می‌ایستاد، در حالی که وکیع همچنان از او دربارهٔ روایات پرسش می‌کرد. یک شب، وکیع با دستانش بر چارچوب در ایستاد و گفت: «می‌خواهم تو را در حدیث سفیان بیازمایم.» ۸.8

[Ibn Saʿīd:] Whenever Wakīʿ would leave the Hadith-circle to pray the evening prayer, Aḥmad ibn Ḥanbal would go with him and stand by the door while Wakīʿ kept quizzing him about reports. One night, Wakīʿ stopped in the doorway with his hands on the jamb and said, “I’m going to test you on the Hadith of Sufyān.” 8.8

«بفرما»، ابن حنبل گفت.

“Go ahead,” said Ibn Ḥanbal.

«آیا آنچه را سفیان از سلمة بن کهیل نقل کرده حفظ کرده‌ای؟» وکیع در حالی‌که حدیث را می‌خواند، این پرسش را مطرح کرد…

“Have you memorized what Sufyān transmitted citing Salamah ibn Kuhayl … ?” asked Wakīʿ, reciting the Hadith.

«بله»، گفت احمد. «ما یحیی را شنیدیم که روایت می‌کرد»، و راوی را نام برد.

“Yes,” said Aḥmad. “We heard Yaḥyā report,” giving the transmitter.

«اور سلمہ کے بارے میں اس طرح کی روایت کیا ہے؟» «ہم نے عبد الرحمن کو روایت کرتے ہوئے سنا،» احمد نے کہا۔

“What about Salamah on such-and-such?” “We heard ʿAbd al-Raḥmān report,” said Aḥmad.

«سفیان از سلمہ دربارهٔ فلاں و فلاں چه گفته است؟» «این را از شما شنیدیم.» و همچنان ادامه دادند تا همهٔ روایات منقول از سلمہ را پوشش دادند. آنگاه أحمد پرسید: «آیا روایت سلمہ دربارهٔ … را می‌دانی؟» و حدیث را ذکر کرد.

“What about Sufyān from Salamah on such and-such?” “We heard that from you.” And so they continued until they had covered all of the reports transmitted by Salamah. Then Aḥmad asked: “Do you know Salamah’s report about … ?” giving the Hadith.

«نه»، گفت وکیع۔

“No,” said Wakīʿ.

احمد سپس شروع کرد به پرسیدن درباره یک روایت پس از دیگری. هر بار، وکیع درمانده می‌ماند. احمد روایات دیگر راویان بزرگ را یک به یک بررسی کرد.

Aḥmad then began asking about one report after another. Each time, Wakīʿ was stumped. Aḥmad went through the reports of the other major transmitters one by one.

او هنوز همان‌جا ایستاده بود که کنیزک آمد و گفت: «ستارهٔ صبح» — یا «زهره» — «طلوع کرده است!» [أحمد:] وکیع چنان احادیثی را روایت می‌کرد که همهٔ آن‌ها سلسلهٔ راویان یکسانی داشتند، گویی همه را با همان سلسله حفظ کرده بود. من شبی ده یا پانزده تا از آن‌ها را حفظ می‌کردم.۵۳ ۸.9

He was still standing there when the servant girl appeared and said, “The morning star”—or “Venus”—“is up!” [Aḥmad:] Wakīʿ used to recite reports that all had the same chain of transmitters, as if he had memorized them all that way. At night I used to commit ten or fifteen of them to memory.53 8.9

[عبدالله:] پدرم به من می‌گفت: «هر یک از کتاب‌های مجموعه‌ی وکیع را بردار و هر حدیثی که در آن است را برایم بگو، و من سلسله‌ی راویان آن را برایت خواهم گفت.»

[ʿAbd Allāh:] My father used to tell me, “Take any of the books of Wakīʿ’s collection and tell me what any report says and I’ll tell you the chain of transmitters.

«یا آن را برایم بگویید تا بگویم که آن حدیث چه می‌گوید.»۵۴ ۸.10

Or tell me the chain and I’ll tell you what the report says.”54 8.10