بنا بر گفته زندگینامه‌نویسان او، المأمون از الرقه نامه‌ای به ۳۳۸ به رئیس پلیس بغداد، اسحاق بن ابراهیم، فرستاد و به او دستور داد که جامعه را مورد آزمایش قرار دهد، و او نیز چنین کرد. ۶۷.1

According to his biographers, al-Maʾmūn sent a letter from al-Raqqah 338 to the chief of the Baghdad police, Isḥāq ibn Ibrāhīm, telling him to put the community to the test, which he did. 67.1

[صالح:] از پدرم شنیدم که می‌گفت: «وقتی ما را برای بازجویی نزد اسحاق بن ابراهیم بردند، نخستین کاری که کردند این بود که نامه‌ای را که آن کس در طَرسوس نوشته بود، با صدای بلند خواندند» — یعنی المأمون. «چند آیه برای ما خواندند، از جمله ﴿لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ﴾ و ﴿خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ﴾. وقتی ﴿لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ﴾ را شنیدم، این آیه را خواندم: ﴿هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ﴾.» 67.2

[Ṣāliḥ:] I heard my father say, “When they took us in to be questioned by Isḥāq ibn Ibrāhīm, the first thing they did was to read aloud the letter written by the one in Tarsus”—that is, al-Maʾmūn.339 “They recited some verses to us, including «Nothing is like Him»340 and «He is the creator of everything.»341 When I heard ‘Nothing is like Him,’ I recited «He is the One who hears and sees.»342 67.2

سپس حاضران مورد آزمایش قرار گرفتند. کسانی که از پذیرفتن (این عقیده) خودداری کردند، برده شدند و زندانی گشتند. از میان همه ایشان، تنها چهار نفر مقاومت کردند. نام‌های آنان چنین است: محمد بن نوح؛ عبیدالله بن عمر القواریری؛ حسن بن حمّاد، که سجّاده خوانده می‌شد؛ و پدرم. بعدها عبیدالله بن عمر و حسن بن حمّاد نیز تسلیم شدند و تنها محمد بن نوح و پدرم در زندان باقی ماندند.

“Then those present were put to the test. Those who withheld their assent were taken away and locked up. Of them all, only four resisted. Their names are Muḥammad ibn Nuḥ; ʿUbayd Allāh ibn ʿUmar al-Qawārīrī; al-Ḥasan ibn Ḥammād, called Sajjādah; and my father. Later ʿUbayd Allāh ibn ʿUmar and al-Ḥasan ibn Ḥammād gave in too, leaving only Muḥammad ibn Nūḥ and my father in confinement.

سپس آنان چند روز در آنجا ماندند تا اینکه نامه‌ای از طرسوس رسید که دستور می‌داد آن دو را به آنجا منتقل کنند. آنان نیز بی‌درنگ فرستاده شدند، در حالی که هر دو با زنجیر به یکدیگر بسته شده بودند. [ابو معمر القطیعی:] من آنجا بودم، هنگامی که احمد بن حنبل در زمان محنت به کاخ آورده شد. او همواره مردی متواضع بود، اما وقتی دید که اعضای جامعه تأیید می‌کنند، رگ‌هایش برآمد، چشمانش سرخ شد و تمام فروتنی‌اش از میان رفت. با دیدن او با خود گفتم: «او برای خدا ایستاده است.» 67.3

There they stayed until, several days later, a letter arrived from Tarsus ordering the two of them to be transported there. They were duly sent, shackled one to the other.” [Abū Maʿmar al-Qaṭīʿī:] I was there when Aḥmad ibn Ḥanbal was brought to the palace during the Inquisition. He had always been a meek man, but when he saw the members of the community giving their assent, his veins swelled, his eyes went red, and all the meekness was gone. Seeing him, I remember thinking to myself, “He’s standing up for God.” 67.3

«ابو عبد الله»، به او گفتم، «این خبر خوبی است! آیا از محمد بن فضیل بن غزوان نشنیده‌ایم که از ولید بن عبد الله بن جُمَیع، از ابو سلمة بن عبد الرحمن بن عوف روایت می‌کرد که گفت: "از یاران پیامبر ﷺ کسانی بودند که اگر در امری از دین با آنان مخالفت می‌شد، چشمانشان را گرد می‌کردند و مانند دیوانگان به هم می‌زدند"؟» [ابن ابی اسامه:] به یاد دارم که در زمان محنت شنیدم کسی به احمد بن حنبل گفت: «می‌بینی؟ حق شکست می‌خورد و باطل پیروز می‌شود!» 67.4

“Abū ʿAbd Allāh,” I told him, “this is good news! Haven’t we heard Muḥammad ibn Fuḍayl ibn Ghazwān report, citing al-Walīd ibn ʿAbd Allāh ibn Jumayʿ, citing Abū Salamah ibn ʿAbd al-Raḥmān ibn ʿAwf, who said, ‘Among the Prophet’s Companions were some who, if challenged on any matter of religion, would glower and roll their eyes like madmen’?” [Ibn Abī Usāmah:] I remember hearing that during the Inquisition, someone said to Aḥmad ibn Ḥanbal, “See? Right loses and wrong wins!” 67.4

«هرگز!» او پاسخ داد. «باطل تنها زمانی پیروز می‌شود که دل‌های مردم سرگردان شوند و راه خود را گم کنند، اما دل‌های ما هنوز چنین نشده است.» [صالح:] پدرم و محمد بن نوح را با زنجیر بردند و ما تا عانه با آن‌ها رفتیم. آنجا ابوبکر الأحول از پدرم پرسید: «ابو عبد الله، اگر تو را با شمشیر تهدید کنند، تسلیم خواهی شد؟» 67.5

“Never!” he retorted. “Wrong wins only if people’s hearts wander off and lose their way, but ours haven’t done that yet.” [Ṣāliḥ:] My father and Muḥammad ibn Nūḥ were carried off in chains and we went with them as far as al-Anbār. There Abū Bakr al-Aḥwal asked my father, “Abū ʿAbd Allāh, if they threaten you with a sword, will you give in?” 67.5

«نه»، او پاسخ داد. سپس او و محمد بن نوح را با خود بردند.

“No,” he answered. Then he and Muḥammad ibn Nūḥ were taken away.

بعداً پدرم به من گفت:

Later my father told me:

وقتی به الرَّحبَه رسیدیم، نیمه‌های شب بود. هنگام حرکت، مردی نزد ما آمد و گفت: «کدام‌یک از شما احمد بن حنبل است؟» کسی مرا نشان داد. مرد به ساربان گفت: «آهسته‌تر برو.» سپس رو به من کرد و گفت: «گوش کن! اگر همین‌جا و همین‌حالا تو را بکشند چه اهمیتی دارد؟ همین‌جا و همین‌حالا وارد بهشت خواهی شد.» سپس گفت: «تو را به خدا می‌سپارم» و رفت.

“When we got to al-Raḥbah343 it was the middle of the night. As we were leaving, a man came up to us and said, ‘Which of you is Aḥmad ibn Ḥanbal?’ “Someone pointed me out. ‘Slow down,’ said the man to the camel-driver. Then to me: ‘Listen, you! What does it matter if they kill you right here and now? You’ll enter the Garden, here and now.’ Then he said, ‘I leave you in the care of God,’ and left.

«من پرسیدم او کیست و به من گفتند: "او مردی عرب از قبیلهٔ ربیعه است به نام جابر بن عامر که در بیابان شعر می‌سراید. مردم از او به نیکی یاد می‌کنند."» [ابراهیم بن عبدالله:] احمد بن حنبل گفت: «قدرتمندترین سخنی که در دوران محنتم به من گفته شد، سخنی بود که یک عرب بادیه‌نشین در رحبهٔ طوق به من گفت: "احمد، اگر برای حق بمیری، شهید مرده‌ای، و اگر زنده بمانی، قهرمان زیسته‌ای."» ۶۷.7

“I asked who he was and they told me: ‘He’s an Arab of Rabīʿah named Jābir ibn ʿĀmir who composes poetry in the wilderness. People speak highly of him.’” [Ibrāhīm ibn ʿAbd Allāh:] Aḥmad ibn Ḥanbal said, “The most powerful thing anyone said to me during my ordeal was what a desert Arab said to me at Raḥbat Ṭawq: ‘Aḥmad, if you die for the truth you die a martyr, and if you live you live a hero.’” 67.7

با این کار، او عزم مرا محکم‌تر کرد.

With that he strengthened my resolve.

[احمد:] «هیچ چیزی بیش از سخنان یک عرب بیابانی از رحبة طوق بر من اثر نگذاشته است: "احمد، اگر برای حق بمیری شهید مرده‌ای، و اگر زنده بمانی قهرمان زیسته‌ای."» 67.8

[Aḥmad:] “Nothing has ever made more of an impression on me than the words of a desert Arab from Raḥbat Ṭawq: ‘Aḥmad, if you die for the truth you die a martyr, and if you live you live a hero.’” 67.8

ابن ابی حاتم از پدرش نقل کرد که گفت: «سرانجام او حق داشت. هنگامی که محنت به پایان رسید، خدا احمد بن حنبل را به نامی شایسته‌ی توجه و اعتبار تبدیل کرد.» [نویسنده:] همچنین شنیده‌ایم که شافعی، خدا از او خشنود باد، در خوابی دید که پیامبر ﷺ از او خواست احمد را آگاه کند که درباره‌ی مخلوق بودن قرآن آزموده خواهد شد. این روایت همراه با سلسله‌ی راویانش در بخش مربوط به خواب‌ها بیان خواهد شد. 67.9

Ibn Abī Ḥātim quoted his father as saying, “In the end he was right. By the time the Inquisition was over, God had made Aḥmad ibn Ḥanbal a name to be reckoned with.” [The author:] We have also heard that al-Shāfiʿī, may God be pleased with him, had a dream where the Prophet asked him to warn Aḥmad that he would be tried regarding the creation of the Qurʾan. This report will be given along with its chain of transmitters in the chapter on dreams. 67.9

[الانباری:] هنگامی که شنیدم احمد بن حنبل را نزد المأمون می‌برند، از فرات گذشتم و احمد را دیدم که در یک کاروانسرا نشسته است. وقتی به او سلام کردم گفت: «ابوجعفر، نباید خودت را به زحمت می‌انداختی!» 67.10

[Al-Anbārī:] When I found out that Aḥmad ibn Ḥanbal was being taken to see al- Maʾmūn, I crossed the Euphrates and found Aḥmad sitting in a caravanserai. When I greeted him he said, “Abū Jaʿfar, you shouldn’t have troubled yourself!” 67.10

«این کار زحمتی نداشت»، به او گفتم. سپس گفتم: «گوش کن! از امروز، مردمی آماده‌اند که از تو پیروی کنند. اگر بگویی قرآن مخلوق است، بسیاری از آنان همین را خواهند گفت. و اگر مقاومت کنی، بسیاری از آنان نیز مقاومت خواهند کرد. فکر کن: حتی اگر آن مرد تو را نکشد، دیر یا زود، به هر حال خواهی مرد. پس از خدا بترس و تسلیم نشو!» احمد گریان گفت: «خواست خدا چنین است!» و سپس گفت: «ابوجعفر، آنچه گفتی را برای من تکرار کن.» من هم آن را تکرار کردم و او دوباره گفت: «خواست خدا چنین است! خواست خدا چنین است!» [صالح:] پدرم برایم نقل کرد: «تازه داشتیم از آداناه خارج می‌شدیم که دروازه شهر پشت سرمان باز شد و کسی فریاد زد: "مژده! آن مرد مرده است!"»344 67.11

“It was no trouble,” I told him. Then I said, “Listen here! As of today, you have people prepared to follow your example. If you say the Qurʾan is created, many of them will say the same. If you resist, many of them will too. Think about it: even if that man doesn’t kill you, you’re going to die sooner or later anyway. So fear God and don’t give in!” “God’s will be done!” said Aḥmad, weeping. “God’s will be done!” Then he said, “Abū Jaʿfar, repeat what you said for me.” So I repeated it, and again he said “God’s will be done! God’s will be done!” [Ṣāliḥ:] My father told me: “We were just leaving Adana when the city gate opened behind us and someone called out: ‘Good news! That man is dead!’344 67.11

«من همواره دعا می‌کردم که هرگز او را ملاقات نکنم.» [البوشنجی:] از احمد بن حنبل شنیدم که می‌گفت: «سه بار از خدا چیزی خواستم و دو بار خواسته‌ام برآورده شد. از او خواستم که مرا از المأمون دور نگه دارد، و گفتم که نمی‌خواهم المتوکل را ببینم. خب، من هرگز المأمون را ندیدم.»۳۴۵ ۶۷.12

“I had been praying I would never meet him.” [Al-Būshanjī:] I heard Aḥmad ibn Ḥanbal say, “Three times I’ve asked God for something and twice seen my request granted. I asked Him to keep me away from al- Maʾmūn, and I told Him I didn’t want to see al-Mutawakkil. Well, I never saw al- Maʾmūn.”345 67.12

المأمون مات على نهر البَذَنْدُون، وهو نهرٌ في أرض الروم، بينما كان أحمد محبوسًا في الرَّقّة. وتلقّى المعتصم البيعة في الأناضول ثم عاد إلى العراق. وأُعيد أحمد إلى بغداد سنة ٢١٨ [٨٣٣]، وكان المعتصم هو الذي حاكمه. أما المتوكل، فحين أحضر أحمدَ إلى القصر ليعلّم أولاده الحديث، كان يراقبه من وراء ستارٍ خفيّ، أي أنه كان يرى أحمد وأحمد لا يراه.

Al-Maʾmūn died at the Badhandūn—a river in Byzantine territory—while Aḥmad was locked up in al-Raqqah. Al-Muʿtaṣim received the oath of allegiance in Anatolia and returned to Iraq. Aḥmad was brought back to Baghdad in 218 [833], and it was al- Muʿtaṣim who tried him. As for al-Mutawakkil, when he brought Aḥmad to the palace to instruct his children in Hadith, he observed him from a secret compartment, meaning that he saw Aḥmad but Aḥmad never saw him.

[صالح:] پدرم و محمد بن نوح با زنجیر در پا از طرسوس بازگردانده شدند. وقتی به الرقه رسیدند، آنان را بر کشتی نشاندند. در عانات،346

[Ṣāliḥ:] My father and Muḥammad ibn Nūḥ were sent back from Tarsus still in irons. When they reached al-Raqqah, they were put onto a boat. At ʿĀnāt,346

محمد بن نوح وفات یافت و زنجیرهایش باز شد. پدرم بر پیکر او نماز خواند۔ ۶۷۔13

Muḥammad ibn Nūḥ died and his chains were removed. My father prayed over his body. 67.13

[حنبل:] از احمد بن حنبل شنیدم که می‌گفت: «هرگز ندیدم کسی به این جوانی و با این کم‌دانشی، این‌گونه دلیرانه برای خدا ایستاده باشد، مانند محمد بن نوح. امیدوارم خداوند هنگام مرگ او را نجات داده باشد!» 67.14

[Ḥanbal:] I heard Aḥmad ibn Ḥanbal say: “I never saw anyone so young or so unlearned stand up for God more bravely than Muḥammad ibn Nūḥ. I hope God saved him when he died! 67.14

«یک روز، وقتی ما دو نفر تنها بودیم، او به من گفت: "احمد، از خدا بترس! از خدا بترس! من و تو شبیه هم نیستیم. تو مردی هستی که مردم از تو پیروی می‌کنند و همه چشم به تو دوخته‌اند و منتظرند ببینند چه خواهی کرد. از خدا بترس و استوار باش!" یا سخنانی به این مضمون. تصور کن که او می‌خواهد مرا نیرومند نگه دارد و به انجام کار درست هشدار دهد! و ببین که سرانجام او چه شد: بیمار شد و در نهایت در کنار جاده‌ای جان داد. من بر او نماز گزاردم و او را به خاک سپردم.» او شاید افزوده باشد: «این ماجرا در عانه بود.» احمد بن علی بن ثابت روایت کرده است که محمد بن نوح در سال ۲۱۸ [۸۳۳] درگذشت.

“One day, when the two of us were alone, he said to me, ‘Aḥmad, fear God! Fear God! We’re nothing alike, you and I. You’re a man people follow and everyone is watching and waiting to see what you’ll do. Fear God, and stand firm!’—or words to that effect. Imagine him trying to keep me strong and warn me to do the right thing! And look what happened to him: he fell sick and ended up dying by the side of a road somewhere. I prayed over him and buried him.” He may have added: “That was in ʿĀnāh.” Aḥmad ibn ʿAlī ibn Thābit reported that Muḥammad ibn Nūḥ died in 218 [833].