«آزادی از لا إله إلا الله مهم‌تر است، زیرا بدون آزادی ما آزاد نیستیم که هر چه بخواهیم باور کنیم.» این را یک فعال سوری چند سال پیش درباره بهار عربی به من گفت. به نظر می‌رسید که او یک دوگانگی کاذب می‌سازد، اما او فقط می‌خواست جایگاه آزادی را به‌عنوان یک ارزش، در مقایسه با همه چیزهای دیگر، برجسته کند.

“Freedom is more important than la ilaha illaAllah because without freedom we are not free to believe whatever we choose.” This is what one Syrian activist told me several years ago regarding the Arab Spring. It seemed like he was setting up a false dichotomy, but he was just trying to emphasize the place of freedom as a value, as compared to everything else.

اما آزادی مفهومی است که بد فهمیده شده است. بنا بر فلسفه لیبرال، که از تجربه‌گرایان اروپایی قرن هجدهم و نوزدهم آغاز شد، انسان آزاد کسی است که با لوح سفید (tabula rasa) آغاز می‌کند؛ یعنی هیچ باور یا تعهد پیشینی ندارد. ذهن او با اندیشه‌های به‌ناحق تحمیل‌شده درباره جهان، درباره خدا و درباره وضعیت طبیعی آلوده نیست. این انسان با ذهن آزادش می‌تواند باورهای اصیل خود را از صفر شکل دهد. در حالت ایده‌آل، این باورها بر پایه پژوهش علمی استوار خواهد بود؛ این همان چیزی است که تجربه‌گرایان دست‌کم در فلسفه ذهن و معرفت‌شناسی خود امید داشتند. اما حتی اگر انسانی باورهایش را به‌شیوه علمی شکل ندهد، دست‌کم آن‌ها را به‌شیوه‌ای اصیل و در نتیجه آزادانه شکل داده است. به این ترتیب، تا زمانی که انسان از لوح سفید آغاز کرده باشد، که به تمام معنا نقطه شروعی غیردینی است، دین‌دار بودن او نیز مجاز است.

But freedom is a misunderstood concept. The truly free person, according to liberal philosophy beginning with the European empiricists of the eighteenth and nineteenth centuries, is the person who starts off with a blank slate, i.e., the tabula rasa. This person has no prior beliefs or commitments. His mind is not contaminated with falsely imposed ideas about the world, about God, about the state of nature. This person, with his free mind, is then able to form his own authentic beliefs from scratch. Ideally, those beliefs will be formed on the basis of sound scientific investigation — that’s what the empiricists hoped for at least in their philosophy of mind and epistemology. But, even if a person does not develop beliefs scientifically, at least he does so authentically and, hence, freely. In this way, it is OK for a person to be religious so long as that person started from a blank slate, which for all intents and purposes is a starting point of non-religion.

اگر من در خانواده‌ای با دینی مشخص به دنیا بیایم و آن خانواده از روز اول آن دین را به من بیاموزد، و بزرگ شوم و به همان ایمان پایبند باشم، آیا این بدان معناست که آن ایمان را آزادانه برای خودم انتخاب نکرده‌ام؟ می‌توانم استدلال کنم که در بزرگسالی دارم انتخابی آگاهانه می‌کنم و با اراده‌ی آزاد خودم به ایمان مشخصم متعهد می‌شوم. اما در آن صورت از کجا بدانم که این واقعاً «من» هستم که این انتخاب را می‌کنم، و نه آن «من»ی که در خانواده‌ای خاص بزرگ شده و محصول نوعی «تلقین مذهبی» است؟ شاید شست‌وشوی مغزی شده باشم، و در آن صورت «انتخاب» من در حقیقت انتخاب نیست.

It is interesting when you put it like that. If I was born into a family with a certain religion and that family taught me that religion from Day 1, and I grow up professing that faith, does that mean I did not freely choose that faith for myself? I might argue that, as an adult, I am making a conscious choice and exercising my free will to commit to my particular faith. But, then, how can I know that it is really “me” making that choice and not the “me” that grew up in a certain household and is a product of a certain kind of “religious indoctrination”? Maybe I’ve been brainwashed, in which case my “choice” is not really a choice at all.

But if that is the case for children growing up in religious households, then the same kind of indoctrination happens in non-religious households too. It is simply brainwashing of the non-religious variety. If a child is raised not to believe in a Higher Power and not to think much of faithful devotion, and then he grows up to become an atheist and mock religion, and so on, was that truly a free choice? Or is he too a product of his environment?

But if that’s the case for children growing up in religious households, then the same kind of indoctrination happens in non-religious households too. It is just brainwashing of the non-religious variety. If a child is raised to not believe in a Higher Power and to not think much of faithful devotion, then if he grows up and decides to be an atheist and mock religion, etc., then was that truly a free choice? Or is he also the product of his environment?

ۀیچ لوح سفیدی وجود ندارد، و آن لوح خالیِ بی‌طرفی که اندیشمندان لیبرال تصور می‌کردند می‌توان از آن آزادانه باورهای خود را پرورش داد نیز وجود ندارد. هیچ‌کس بی‌هیچ شرطی متولد نمی‌شود؛ همه در شرایطی معین به دنیا می‌آییم و در کودکی و سپس در تمام طول زندگی بزرگسالی، با اندیشه‌ها و ارزش‌هایی پرورده می‌شویم که بر ما تحمیل می‌گردد. تنها پرسش این است که آیا آن اندیشه‌ها و ارزش‌ها راست و عادلانه‌اند؟ اگر چنین باشند، چه اهمیتی دارد که انسان از موضع آزادی، یعنی از همان لوح سفیدی که در واقع وجود ندارد، به آن‌ها برسد؟ و اگر آن اندیشه‌ها و ارزش‌ها نادرست و ناعادلانه باشند، تنها راه مقابله با آن‌ها حقیقت و عدالت است، نه مفهومی انتزاعی از آزادی که باز هم خیال‌پردازی عصر روشنگری است. در هر دو صورت، لا إله إلا الله، به عنوان عالی‌ترین تجلی حقیقت و عدالت، پیروز میدان است.

Point being that the tabula rasa does not exist and neither does the neutral blank slate liberal thinkers imagined we could freely develop our beliefs from. There is no blank slate. We all are born into a certain condition and raised to believe certain ideas and values that are imposed on us as children and then throughout our adult lives. The only question is, are those ideas and values true and just? If yes, who cares if one arrives at them from a position of freedom, i.e., a blank slate that, in reality, does not exist? And if those ideas and values are false and unjust, then the only way to counter that is with truth and justice, not with an abstract notion of freedom, which again, is a figment of the Enlightenment’s imagination. Either way, la ilaha illaAllah, as the ultimate expression of truth and justice, comes out on top.

به عبارت دیگر، آزادی دین در کشورهای سکولار بر این فرض استوار است که نقطه آغاز، بی‌دینی است. اما چرا بی‌دینی نقطه آغاز و زمین بی‌طرف به شمار می‌آید؟ چرا ارزش‌های غیردینی پیش‌فرض‌اند؟ ممکن است کسی بگوید: خب، باورهای دینی متنوع‌اند، پس دولت سکولار به جای ترجیح دادن یا تأیید کردن یکی از آن‌ها، هیچ‌کدام را برنمی‌گزیند. اما این تصویر، تحریفی آشکار از واقعیت است. بی‌دینی خود نیز مجموعه‌ای خاص از باورهاست. اگر دولت سکولار بی‌دینی را برگزیند، باز هم یک نظام باورمند خاص را بر دیگر نظام‌ها ترجیح داده و تأیید کرده است. این چندان با دولت تئوکراتیکی که آن هم یک مجموعه خاص از باورها را بر همه دیگر برمی‌گزیند تفاوتی ندارد. تفاوت این است که دولت تئوکراتیک خود را بی‌طرف نمی‌پندارد. و البته تفاوت اصلی آن است که دولت تئوکراتیک مبتنی بر اسلام، حقیقت و عدالت را برپا می‌دارد، و حقیقت و عدالت تنها در اسلام یافت می‌شود.

Put another way, freedom of religion in secular nations assumes a starting point of non-religion. But why is non-religion the starting point, the neutral ground? Why are non-religious values the default? One might say, well, there are a variety of religious beliefs so rather than prefer or endorse one, the secular state chooses none. But this is a gross mischaracterization of the reality. Non-religion is also a particular set of beliefs. If the secular state chooses non-religion, it has still preferred and endorsed a particular belief system over others. This is essentially no different from a theocratic state that also chooses one particular set of beliefs over all others. The difference is, the theocratic state does not delude itself into thinking it is neutral. And of course, the primary difference is that the theocratic state based on Islam is upholding truth and justice, which can only be found in Islam.