این‌ها را چگونه باید فهمید؟ گفتنِ این‌که همه‌ی این‌ها «مجازی» هستند کار آسانی است. شاید در یک معنا چنین باشند، اما این حکمِ عجولانه‌ای است. آیا راهِ دیگری وجود دارد؟
How do we understand all this? It is easy to say that these are all ‘metaphorical.’ Perhaps they are in some sense, but that’s too hasty. Is there any other ‘recourse’?
دو شخص را در نظر بگیرید که دانشی کاملاً درست و یکسان دربارهٔ جهان دارند. این دو نفر می‌توانند آن دانش را به شیوه‌های متفاوت بیان کنند؛ یعنی می‌توانند جهان را به شکل‌های گوناگون توصیف کنند. آنان می‌توانند از زبان‌های متفاوت، تصاویر متفاوت و مفاهیم متفاوت برای توضیح یک چیز واحد بهره ببرند. افزون بر این، حتی زمانی که هر یک از دیدگاه شخصی خود و به شکل لفظی چیزها را توصیف می‌کنند، ممکن است از اصطلاحات متفاوتی استفاده کنند.
Imagine two people have equally correct knowledge about the universe. Those two people can describe that knowledge in different ways, i.e., they can describe the universe in different ways. They can use different language, different images, different concepts to explain the same thing. Furthermore, they can use different terms even when they are describing things literally from their individual perspectives.
مقصودم چیست؟ خب، مثال ساده‌اش همه‌ی آن اصطلاحات متفاوتی است که اعراب بادیه‌نشین برای «شیر» دارند. یا همه‌ی آن واژه‌های گوناگونی که اسکیموها برای «برف» دارند. شیوه‌ی سخن گفتن یک عرب دربارهٔ شیر و شیوه‌ی سخن گفتن یک اسکیمو دربارهٔ برف، با شیوه‌ی سخن گفتن یک جانورشناس یا یک هواشناس دربارهٔ همین چیزها بسیار متفاوت است. این‌طور نیست که عرب یا اسکیمو مجازی سخن بگویند، در حالی که جانورشناس یا هواشناس حقیقی سخن می‌گویند. نه، در این مثال، همه حقیقی سخن می‌گویند، اما مفاهیم خاصی در زبان هست و در اختیار عرب یا اسکیمو قرار دارد که در زبان و معماری مفهومی جانورشناس یا هواشناس یافت نمی‌شود، و برعکس. فرضی که مردم امروزه معمولاً دارند این است که زبان علمی، زبانی است که چیزها را آن‌گونه که واقعاً هستند توصیف می‌کند. اما لازم نیست این را بپذیریم. در واقع، نباید بپذیریم، زیرا زبان علمی همواره در حال تغییر است. اهمیت این موضوع را در ادامه توضیح می‌دهم.
What do I mean by this? Well, a simple example is all the different terms that Bedouin Arabs have for “lion.” Or all the different terms that Eskimos have for “snow.” The way that an Arab talks about a lion and the way that an Eskimo talks about snow will be very different from how a zoologist or a meteorologist speaks about these things. It is not that the Arab or the Eskimo are speaking metaphorically while the zoologist/meteorologist are speaking literally. No, in this example, everyone is speaking literally but there are just certain concepts that are in the language and at the disposal of the Arab/Eskimo that are not found in the language and conceptual architecture of the zoologist/meteorologist. And vice versa. The assumption that people nowadays tend to make is that scientific language is the language that describes things as they really are. But we don’t have to accept that. In fact, we shouldn’t because scientific language is always changing. I explain the significance of this below.
لایه دوم این است: دو فرد را تصور کنید که یکی دانش درستی دربارهٔ جهان دارد و دیگری ندارد، اما گمان می‌کند دارد. این مورد پیچیدگی تازه‌ای می‌افزاید. در مثال پیشین، عرب بادیه‌نشینی که بر دانش انباشته‌شدهٔ قرن‌ها و نسل‌های بادیه‌نشینانی تکیه دارد که در محیط شیر زندگی کرده‌اند، شاید درک بهتری از شیرها داشته باشد تا زoologist بیگانه‌ای که از بیرون آن محیط می‌آید، چند ماه در میان به آنجا سفر می‌کند، کار میدانی خود را انجام می‌دهد و سپس به خانه بازمی‌گردد. و البته خود علم جانورشناسی رشتهٔ تازه‌ای است. پس زبان بادیه‌نشینان دانش برتر آنان را بازتاب خواهد داد. اما زoologist لزوماً این را نخواهد پذیرفت. در واقع، او گمان می‌کند این بادیه‌نشینان نسبتاً نادان‌اند و درکشان از شیرها در برابر دانش او ناچیز است. و برای اثبات این نکته، توصیف‌های بادیه‌نشینان از شیر را مثال می‌زند و ادعا می‌کند که آن توصیف‌ها نادرست‌اند. اما بر چه اساسی می‌تواند ادعا کند که توصیف بادیه‌نشینان نادرست است؟ او تنها بر پایهٔ دانش خودش می‌تواند چنین کند، و در این مثال ما فرض کرده‌ایم که دانش او نادرست و قطعاً پست‌تر از دانش بادیه‌نشینان است. با این حال، زoologist مطمئن است که این بادیه‌نشینان simply نمی‌دانند درباره‌ی چه سخن می‌گویند.
The second layer is this: Imagine two people where one has correct knowledge about the universe and the other doesn’t but thinks he does. This adds another wrinkle. In the previous example, the Bedouin Arab relying on the accumulated knowledge of centuries and generations of Bedouins living in the environment of the lion arguably has a better understanding of lions than the foreign zoologist from outside that environment who travels to the location for a couple of months at a time, does his fieldwork, and goes back home. And of course zoology itself is a new discipline. So the language of the Bedouins will reflect their superior knowledge. But the zoologist will not necessarily accept this. In fact, the zoologist thinks that these Bedouins are fairly ignorant and their understanding of lions pales in comparison to his. And to prove that point, he will cite the Bedouin’s descriptions of the lion and claim that those descriptions are inaccurate. But on what basis can he claim that the Bedouin’s description is inaccurate? He can only do so on the basis of his own knowledge, which, in this example, we have stipulated is incorrect and certainly inferior to the knowledge of the Bedouins. Nonetheless, the zoologist is confident that these Bedouins simply do not know what they are talking about.
این حماقت و غرور رقت‌انگیز علم مدرن است. نخست، فرض می‌شود که زبان علمی تنها راه دقیق، لفظی و پذیرفتنی برای توصیف جهان است. دوم، علم فرض می‌کند که می‌داند جهان در واقع چگونه است. ما هر دوی این فرض‌ها را به آسانی و بی‌درنگ رد می‌کنیم.
This is the folly and pitiful arrogance of modern science. First, scientific language is assumed to be the only accurate, literal, acceptable way to describe the world. Second, science assumes it knows what the universe is really like. Both these assumptions we easily reject out of hand.
اور آپ کو اس کا ایک نمونہ دینے کے لیے، ذرا غور کریں کہ اسکولوں میں لوگوں کو سائنس، فلکیات، اور زمین و دیگر آسمانی اجسام کی شکلوں اور حرکات کے بارے میں جو کچھ پڑھایا جاتا ہے، اس کی زبان زیادہ تر نیوٹنی ہوتی ہے۔ آئزک نیوٹن کے زمانے سے لے کر انیسویں صدی کے آخر تک، اور اب تک، طبیعیات دانوں نے یہ قیاس کیا ہے کہ کائنات دراصل تین مکانی ابعاد سے زیادہ کی ہے۔ آئن اسٹائن نے غیر اقلیدسی ریاضی، جیسے ریمانی ہندسہ، کو کشش ثقل کے اپنے بیان میں شامل کر کے سوچنے کے اس انداز کی بنیاد رکھی۔ گزشتہ دہائی میں ایک وقت ایسا بھی آیا جب نظریۂ تار (String Theory) کے ماہرین ایک اکیس ابعادی کائنات کا نظریہ پیش کر رہے تھے۔ ظاہر ہے کہ یہ سب ان کا قیاس ہے اور حقیقت کو صرف اللہ ہی جانتا ہے۔ لیکن نظریاتی طبیعیات کے مسلّمہ دائرے کے اندر بھی ہم دیکھ سکتے ہیں کہ دنیا کو "ہموار" کہنا، یا آسمانوں کو "لپیٹ دینے" وغیرہ کی بات کرنا، بالکل موزوں ہے۔ مثلاً چار مکانی ابعاد میں ایک تین ابعادی کرّہ (sphere) لپیٹا جا سکتا ہے، جیسے تین مکانی ابعاد میں ایک دو ابعادی دائرہ لپیٹا جا سکتا ہے۔ اور اسی طرح آگے۔ یہ میری اس بات کی طرف لوٹتا ہے کہ سائنسی زبان ہمیشہ بدلتی رہتی ہے۔ اس کا ایک سبب یہ ہے کہ سائنسدانوں کا دنیا کے بارے میں علم، یا جسے وہ علم ہونے کا دعویٰ کرتے ہیں، ہمیشہ بدلتا رہتا ہے۔ اور پھر ان کی زبان اسی بدلاؤ کے اوپر مزید ارتقا پذیر ہوتی ہے۔ تو پھر ہمیں اس زبان کو اللہ کے کلام کو پرکھنے کا معیار کیوں بنانا چاہیے؟ ہرگز نہیں بنانا چاہیے۔
Now, to give you a taste of this, consider that most of what they teach people in school about science, astronomy, and the shapes and the motions of the earth and other celestial bodies uses a Newtonian language. Since Isaac Newton’s time, physicists by the end of the nineteenth century till now have speculated that the universe is really more than 3 spatial dimensions. Einstein pioneered this way of thinking about physics when he incorporated non-Euclidean mathematics — such as Riemannian geometry — into his treatment of gravitation. At one point in the past decade, String Theorists were even theorizing a 21-dimensional universe. Obviously, this is all speculation on their part and only Allah knows the reality. But even within the bounds of accepted theoretical physics, we can see how describing the world as “flat” or “rolling up the heavens” and so on are perfectly apt. In 4 spatial dimensions, for example, a 3-dimensional sphere can be rolled up, just like how in 3 spatial dimensions a 2-dimensional circle can be rolled up. And so on. This goes back to my point about scientific language always changing. Part of this is because scientists’ knowledge about the world, or what they purport to be knowledge at any rate, is always changing. And then their language evolves on top of that. So why should we take that language as a benchmark for judging the Words of Allah? We decidedly should not.
بر سطح معنوی، من واقعاً به آیاتی از قرآن و احادیثی که با فهم‌های علمی امروزی ناهمخوان به نظر می‌رسند عمیقاً دل‌بسته‌ام. این‌ها برای من گوهرهایی هستند که بیشترین آرامش و افزایش ایمان را به من می‌دهند. زیرا این‌ها نمونه‌هایی‌اند که در آن‌ها وحی الهی چیزی را به من می‌آموزد یا از چیزی درباره جهان آگاهم می‌سازد که انسان مدرن و پیشرفته‌ترین علم از آن آگاه نیست (دست‌کم فعلاً، و شاید برای همیشه). آیات مربوط به ذوالقرنین در سوره کهف، درباره‌ی مثلاً جایگاه غروب خورشید، و حدیثی که در بالا ذکر شد، برای من بسیار زیبا و پرقدرت‌اند، و هیچ دلیلی نمی‌بینم که برای تفسیر مجازی یا چیزی کمتر از یک توصیف محض، ناب و مستقیم از واقعیتی که خداوند، آفریدگار و مالک تمام واقعیت، به ما داده است، عجله کنیم.
On a spiritual level, I really cherish the passages in the Quran and the ahadith that conflict with modern scientific understandings. Those are gems for me and provide me the most peace and boost in iman. Because those are instances where revelation from Allah is teaching me something or making me aware of something about the world that modern people and the most advanced science is not privy to (at least for the time being, perhaps). The ayat about Dhul-Qarnayn in Surat al-Kahf about, e.g., the setting place of the sun as well as the hadith cited above are really beautiful and powerful to me and there is no reason to rush to interpret them metaphorically or somehow anything less than a pure, pristine, direct description of the reality given to us by Allah, the Creator and Master of all reality.
امید است که خداوند ایمان ما را استوار گرداند، دل‌ها و اندیشه‌های ما را با آیات خود روشن سازد، و ما را در برابر وسوسه‌های شیطان مصون بدارد.
May Allah strengthen our iman, illuminate our hearts and minds with His ayat, and fortify us against the whispering of Satan.